Ocena brak

ETIOPIA, Abisynia - RELIGIE POZACHRZEŚCIJAŃSKIE

Autor /Sebald Dodano /20.09.2012

Dzielą się na rodzime, obejmujące głównie pd. terytoria E., i napływowe, do których należy judaizm, wyznawany przez Falaszów, oraz islam, zwł. na wsch. i pd. terytoriach kraju.

1. Religie rodzime — Ludy kuszyckie, nilotyckie i należące do prenilotyckiej (paleonigryckiej) warstwy kulturowej E. — Ageu (Agau), Kemant, Kwara, Bedża, Bogos, Saho, Mensa, Galla (zw. Oromo, największa grupa etniczna), Somali, Hadija, Sidamo, Konso, Ometi, Kaffa, Dżandżero, Dime, Baria, Ku-nama, Gunza, Czako, Mao, Ari, Amarro, Berta, Koma, Ingassana, Surma, Mekan — znane są z relacji i badań misjonarzy, podróżników i etnologów.

Życie rei. ludów pn. Galla (Szoa, Harari, Wallaga) koncentruje się wokół stwórcy świata, niebiańskiej Istoty Najwyższej (Waka), związanej z niebem, ciałami niebieskimi i -> deszczem; natomiast u będących poza bezpośrednim oddziaływaniem monoteizmu ludów pd. Galla (Borana, Gudżi, Arussi) oraz u in. ludów etiopskich (Kunama, Baria, Sidamo, Konso, Ari, Dime) w mitach i kulcie zaznacza się kosmiczny -»• dualizm (II), przyjmujący obok boga niebiańskiego istnienie bogini ziemi (Lafa), której przypisuje się funkcje stwórcze i zwraca się również do niej w modlitwie i ofierze; bóstwa i duchy męskie (oglie) oraz żeńskie (atete) są późniejszego muzułm. pochodzenia.

U ludów etiopskich istnieje powsz. wiara w dobre i złe duchy, podporządkowane Istocie Najwyższej, przy czym większą wagę przywiązuje się do złych (zary), które mogą wywołać różne choroby, zwł. epileptyczne i histeryczne; szamani wypędzają zary egzorcyzmami i starają się zjednać ofiarami ; również źli ludzie (buda) mogą zamieniać się w hieny i szkodzić człowiekowi; wyraźnie zachowały się też ślady kultu zmarłych (wkładanie broni i trofeów do grobu, składanie darów na grobie, uczty żałobne); u Baria i Kunama życie rei. koncentruje się wokół kultu przodków, którym się składa ofiary i poświęca ważniejsze uroczystości (-* manizm).

Wierzenia ludów E. wyrażają się też w kulcie ciał niebieskich (->- astralistyka) i -» animizmie; u ludu Mensa ważne czynności rytualne odprawia się tylko przy odpowiednich konstelacjach gwiazd i księżyca, przynoszących szczęście; u ludów Galla zachowały się ślady kultu ognia (rozpalanie ognisk i używanie pochodni); znaczną rolę w wierzeniach i obrzędach odgrywa życiodajna woda — Ageu ofiarują rzekom krowy, a Galla wrzucają do świętej rzeki Orno i jezior kawałki żelaza lub wiązanki kwiatów i zieleni, niektórym zaś rzekom lub źródłom przypisują właściwości lecznicze (zwł. przeciw niepłodności); wśród drzew, uważanych za siedzibę duchów, najczęstszym kultem otacza się u Galla sykomory i figi, pod którymi się składa ofiary, gałęzie ich obwiesza dzwonkami, obrączkami, płytkami kamiennymi lub kośćmi ofiarowanych zwierząt ; pod określonym świętym drzewem odbywają się uroczystości i ważniejsze zebrania plemienne; do zwierząt czczonych i uważanych za poświęcone duchom należą hieny, węże, krokodyle, słonie i niektóre gatunki ptaków; wąż chroni dom (w którym przebywa) przed uderzeniem pioruna, a rzekę (w której przebywa) przed wysychaniem w porze suchej ; u ludów Amarro, Kaffa i Dżandżero rzucano niegdyś krokodylom na pożarcie ludzi jako ofiarę.
Istocie Najwyższej i duchom składa się ofiary krwawe (najczęściej z krów i owiec) lub bezkrwawe (libatio z mleka, miodu, piwa, rozrzucanie prażonych ziaren zboża czy kawy), prosząc je o pomyślność, paszę i wodę dla bydła, dobre plony, zdrowie i płodność.

Znacznie rozpowszechniona jest wiara w zauroczenie — niektóre ludy uważają śmierć za wynik działania złej woli lub uroku, przed którymi bronią je m.in. spluwanie na ziemię, zawieszanie w chacie woreczków z tartym i suszonym mięsem hieny, noszenie -> amuletów w postaci zwitków pergaminu; znanymi specjalistami rytualnymi są wróżbici i zaklinacze deszczu — u Sidamo, Kunama wróżbici przepowiadają przyszłość z jelit ofiar zwierzęcych, a u Galla także z ziaren kawy; u zach. ludów E. zaklinacze deszczu cieszą się ogólnym szacunkiem, w wypadku jednak nieskuteczności ceremonii sprowadzania deszczu bywają narażeni na wygnanie (Dime), a nawet zabicie (Baria, Kunama).

Pojęcia związane z życiem pozagrobowym są u ludów etiopskich słabo sprecyzowane albo zaczerpnięte z islamu lub chrześcijaństwa (->• eschatologia I).

2. Religie napływowe — Wyznawcy judaizmu przybyli z Egiptu i Nubii, a zwł. z pd.-zach. Arabii razem z sem. handlarzami i kolonistami, zasiedlając E. już w VII w. prz.Chr.; ich spadkobiercami stali się Falaszowie, którzy pod koniec XVI w. zostali pokonani przez chrzęść, królów; judaizm wyznaje obecnie ok. 50 000 Falaszów, obchodząc w szczególnie uroczysty sposób szabat (-»- Afryka I B 1).

Początki wpływów muzułm. w pn. regionach E. sięgają VILT w. (wyspy Dahlak, ludy Bedża, Afar); w X-XII w. nasiliła się penetracja islamu na wybrzeżu M. Czerwonego i w pobliskim interiorze (Harer, sułtanaty muzułm. na pd.-wsch. pograniczu E.), a od strony pd. islamizacja ludów pasterskich (Somali); szczytem ekspansji islamu było opanowanie w XVI w. większej części E. przez muzułm. władcę Ahmeda ibn Ibrahima al-Ghazi zw. Graniem; po 30-letniej wojnie cesarstwa etiopskiego z islamem (w której również brali udział wezwani na pomoc Portugalczycy pod wodzą Cristofora da Gamy), zakończonej 1559, muzułm. emir harerski nadal panował nad wsch. częścią Płaskowyżu Etiopskiego, aż do podboju 1887 Hareru przez wojska ces. Menelika II ; islam w XVIII i XIX w. przyjęła znaczna część pasterskich ludów Galla, emigrujących od XVI w. z Somali do pd.-wsch. regionów E., a w XIX w. również na północy niektóre ludy chrzęść, (np. mówiące językiem tigre); proces ekspansji islamu został zahamowany częściowo dzięki zjednoczeniu państwa etiopskiego w 2. poł. XLX w. przez Teodora II, Jana IV, a ostatnio przez Menelika II.
Wyznawcy islamu zamieszkują obecnie wybrzeże M. Czerwonego i pobliski interior (ludy obszaru języka tigre i bedża. Afar, Saho, Harari), regiony pd.-wsch. (Somali, większość ludów Galla wokół Hareru) i pd.-zach. (Amharowie i Galla w Uello oraz Sidama i Galla w Mieczy).

 

P.K. Paulitschke, Ethnographie Nordost-Afrikas II. Dle geistige Kultur der Danâkll, Galla und Somâl nebst Nachträgen sur materiellen Kultur dieser Völker, B 1896; L. Sawicki, Studia nad Abisynią, Wpływ warunków geograficznych na rozsiedlenie ludności podług jej znamion rasowych i kulturalnych, Wwa 1913, 186-199; A. Werner, A Galla Ritual Prayer, Man 14(1914) 129-131; C. Rathjens, Die Juden in Abessinien, H 1921 ; F. Azaïs, Etude sur la religion du peuple Galla, Revue d'ethnographie et des traditions populaires 7(1926) 113-120; M.K.. von Tilling, Gottesvorstellungen der heidnischen Galla, OrLit 29(1926) 947-951; A.E. Jensen, Im Lande des Gada. Wanderungen zwischen Volkstrümmern Südabessiniens, St 1936; W. Schmidt, Die Religion der Galla, Annali lateranensi 1(1937) 83-152; D. Lifchitz, Textes éthiopiens magico-reli-gieux, P 1940; Schmidt UdG VII 3-317; J.P. Michels, De godsdlenst der Galla, N 1941 ; M. G riaule, Notes sur la naissance et la mort au Wollo, Journal de la Société des Africanistes 12(1942) 87-94; V.L. Grottanelli, Burial among the Koma of Western Abyssinia, Primitive Man 20(1947) 71-84; J.S. Tri-mingham, Islam in E., Lo 1952; C. Conti Rossini, ERE VI 486-492; G.W.B. Huntingford, The Galla of E. The Kingdoms of Kafa and Jonjero, Lo 1955, 1969-; H. Plazikowsky-Brauner, Der Schutzgeist der Kuschtten, SMSR 26 (1955) 114-125; S. Strelcyn, La littérature religieuse falacha. Etat de ta question, SMSR 26(1955) 106-113; tenże. Prières maslques éthiopiennes pour délier les charmes, Wwa 1955; E. Cerulli, Peoples of South-West E. and Its Borderland, Lo 1956; W. Leslau, Coutumes et croyances des Falasha. Juifs d'Abyssi-nie, P 1957; Altvölker Süd-Äthtopiens, St 1959; E. Haberland, Besessenheitskulte In Süd-Äthiopien, Paideuma 7(1960) 142-150; E. Ullendorff, The Ethiopians. An Introduction to Country and People, Lo 1960.19672; E. Haberland, Galla Süd-Äthiopiens, St 1963; H. Straube, Westkuschitische Völker Süd--Äthiopiens, St Í963: P.T.W. Baxter, Repetitton in Certain Borana Ceremonies, w: African Systems of Thought, Lo 1965, 64-78; E. Haberland, Himmel und Erde in Nordost-Afrika, Paideuma 13(1967) 45-53; J.S. Trimingham, The Influence of Islam upon Africa, Lo 1968, 26-30; A. Bartnicki, J. Mantel--Niecko, Historia E., Wr 1971; A. Young, Magic as a ..Quasi-Professlon". The Organization of Magic and Magical Healing among Amhara, Ethnology 14(1975) 245-265; J. Weraksa, Etiopia, Wwa 1975, 311-315; J.H. Hamer, Myth, Ritual and the Authority of Elders in an Ethiopian Society, Africa 46 (1976) 327-339; U. Braukämper, Islamic Principalities in Southeast E. between the Thirteenth and Sixteenth Centuries, Ethiopianist Notes 1(1977) z. 1. 17-57, z. 2, 1-43; J.H. Hamer, Crisis, Moral Consensus and Wando Magano Movement among the Sadama of Southwest E., Ethnology 16(1977) 399-413; D.M. Todd, Herbalists. Diviners and Shamans in Dimam, Paideuma 23(1977) 189-204 ; E. Haberland, H. Straube. Nordost-Ajrika, w : Dle Völker Afrikas und ihre traditionellen Kulturen II. Ost-, West- und Noraafrika, Wie 1979, 69-156.

Podobne prace

Do góry