Ocena brak

EPOS, epopeja

Autor /ulasek Dodano /20.02.2012

EPOS, epopeja, najstarszy wierszowany gatunek epicki (—> epika), którego tematem są losy zbiorowości (grupy społ., plemienia, narodul i jej reprezentatywnych przedstawicieli, zwykle jednostek o cechach heroicznych, ukazane w dłuższej perspektywie czasowej, niekiedy w zwrotnych momentach dziejowych, osadzone w rozległym kontekście tradycji, kultury i obyczaju. E. europejski narodził się w staroż. Grecji z pieśni lud. o bohaterach, półbogach i bogach ingerujących w losy ludzkie. Najwyższe osiągnięcia epiki gr.: Iliada i Odyseja, związane z imieniem Homera, ustaliły wzorzec gatunkowy, który przejął nast. Wergiliusz w Eneidzie i utrwalił na długo w eur. tradycji epickiej. Gł. cechą tego wzorca była mitol. motywacja wydarzeń, które rozgrywały się w dwóch planach: ziemskim i nadprzyrodzonym, przy czym ten ostatni decydował o rozwoju akcji, eksponowana pozycja narratora, który wyraziście demonstrował swą wszechwiedzę o przedstawianym świecie, rozległość fabuły, obfitość opisów i epizodów, styl podniosły i uroczysty, bogaty w inwokacje i apostrofy oraz w różnorodne figury stylist., zwł. ozdobne epitety, rozbudowane peryfrazy i porównania; miara wierszowa klasycznego e. - heksametr, znalazła nowoż. ekwiwalent we wszelkich wierszach długich, np. w pol. trzynastozgłoskowcu. W ścisłym związku z e. rozwijały się mniejsze gatunki epiki wierszowanej, gł. fabularny —> poemat epicki i jego parodystyczny odpowiednik, —> poemat heroikomiczny. Wyłom w dziejach antycznego modelu e. stanowi średniow. epika rycerska, powstała z pieśni bohaterskich poszczególnych narodów, np. we Francji Pieśń o Rolandzie, w Niemczech Pieśń o Nibelungach, na Rusi Słowo o wyprawie Igora. W Polsce rodzime pieśni hist. (o ich istnieniu mówią Gall Anonim i J. Długosz) miały charakter liryczny i nie stały się podstawą epickiej cyklizacji.

Odkrycie antyku w epoce odrodzenia było zarazem odkryciem e. Odtąd w teoriach estet. renesansu, baroku, oświecenia pojawiać się będą przekonania o e. jako szczycie poet. kunsztu, artyst. nobilitacji twórcy. Poetyki renesansowe i barokowe (np. M.K. Sarbiewskiego) ustalały też doskonały wzorzec naśladowczy - Eneidę, przełożoną w Polsce przez A. Kochanowskiego (1590) i naśladowaną jeszcze w XVIII w. (Lechus. Carmen heroicum J. Skorskiego). Presja tych poetyk była silna, stąd w Polsce już od pocz. XVI w. obserwujemy zapowiedzi e. (np. w Carmen ...de statura bisontis M. Hussowskiego) oraz próby jego realizacji (Bellum Prutenum Jana z Wiślicy), wkrótce jednak zarzucone. Nie zrealizował swych planów epickich J. Kochanowski, choć miał wyczucie tematu e. (zachowamy fragm. o Władysławie Warneńczyku) i predyspozycje artyst. (przekład fragm. III pieśni Iliady, znany jako Monoma-chia Parysowa z Menelausem). Wiek XVI nie dał Polsce e., ale wykształcił jego techniki: opis, opowiadanie i pol. metrum epickie - trzynastozgłoskowiec (szczególnie zasłużył się tu M. Rej ze swym Wizerunkiem). Na tak przygotowanym gruncie wystąpił P. Kochanowski ze swym przekł. —> Gofreda, abo Jeruzalem wyzwolonej Tassa (inaugurującym w epice pol. drugi pod względem popularności wzorzec metryczny - jedenastozgłoskową oktawę). Pol. tłumacz wprowadził rodzime realia batalistyczno-żołnierskie, uwypuklił momenty, Jctóre dostarczały wzorców osobowych (Gofred), uczyły patriotyzmu, ukazywały idealne sylwetki obrońców. Te czynniki zapewniły dziełu Kochanowskiego powodzenie oryginalnego e. i dopomogły epikom pol. w przezwyciężeniu antycznego modelu gatunku (zbyt dosłowne traktowanie konwencyj Eneidy zdecydowało o niepowodzeniu prób epickich w XVI w.), zachęciły wreszcie do czerpania tematów z bliskich dziejów Polski, obfitujących w autentyczne tworzywo epickie, utrwalane w żołnierskich diariuszach, pamiętnikach i listach. Znaleźli też epicy XVII w. antyczny autorytet sankcjonujący ich kierunek poszukiwań - Farsalię Lukana, e. o wojnie domowej między Cezarem i Pompejuszem, pozbawiony formuły mitol., pełen zaś świeżych namiętności polit. (dzieło Lukana, znane i czytane w oryginale, doczekało się trzech przekł.: 1691 J.A. Bardzińskiego, 1692 T. Nargielewicza, 1693 W. Chrościńskie-go). Tak więc e. XVII w. podjął tematy swego czasu, upowszechniając zarazem sarmackie tezy historioz. (Polak-obrońca wiary kat., Polska-przedmurze chrześcijaństwa, Polska-naród wybrany itp.),. co w klimacie wojen pol.-tur. oddziałało na ewolucję e. narodowego ku szerszej koncepcji e. chrześcijańskiego. W technice e. ówczesny spożytkował też retoryczne zamiłowania pisarzy: retoryka odcisnęła zwł. swe piętno na kontrastowym układzie akcji: wódz - przeciwnik wodza, obrońcy - wrogowie, przy czym w starciu nacisk położono nie na akcje bitewne, lecz na czynności perswazyjne, wroga bowiem należało przekonać. Stąd taka przewaga słowa w e. XVII w., stąd też weryzm, niemal kronikarski, w przedstawianiu zdarzeń. Ten wzorzec najwierniej realizuje S. Twardowski we Władysławie IV, i w —> Wojnie domowej; bezim. autor —> Obleżenia Jasnej Góry pokusił się o bardziej artyst. i uniwersalizujące ujęcie materiału hist., podobnie W. Potocki w Transakcji wojny chocimskiej, czy W. Kochowski w nie dokończonym Dziele Boskim, albo Pieśniach Wiednia wybawionego. Dydakt. względy zdecydowały o powstaniu w XVII w. e. religijnego, który rozpowszechniał się w Polsce w postaci —> mesjady, nie przyniósł jednak wybitniejszych osiągnięć artystycznych.

Popularność e. skończyła się właściwie w XVII w. Próby jego wskrzeszenia w epoce oświecenia nie powiodły , się, przynosząc twory artystycznie chybione (Wojna chocimska I. Krasickiego) i realizacje cząstkowe, gł. w zakresie epickiego poematu hist. (np. Jagiellonida D.B. Tomaszewskiego, Pułtawa N. Muśnickiego,. Zdobycie Kijowa T. Zaborowskiego, Stefan Czarniecki K. Koźmiana). E. romantyczny jest w zasadzie gatunkiem odmiennym: traci jednorodność e. XVII-wiecznego i wchodząc w symbiozę z in. gatunkami staje się swoistą , ,summą gatunków''. Taką właśnie wielogatunkową strukturą jest —> Pan Tadeusz Mickiewicza, dzieło które zachowało wiele cech klasycznego e. narodowego, ale zarazem sięgnęło do poetyki in. gatunków, przede wszystkim gawędy i romant. powieści walterskotowskiej. Ukształtowanie się —» powieści, a nast. jej ekspansja w XIX w. zakończyły dzieje e. jako najważniejszego gatunku epickiego; —> Pan Balcer w Brazylii Konopnickiej świadczy już o całkowitym zaniku żywotności epiki wierszowanej. Pewne właściwości e. zachowała powieść w tej odmianie, która nastawiona jest na wielostronne obrazowanie losów całych grup społ. (np. —> Nad Niemnem Orzeszkowej, —> Chłopi Reymonta, —> Noce i dnie M. Dąbrowskiej).

SLPO (M. Maciejewski); S. PIGOŃ,wstęp w: A. Mickiewicz Pan Tadeusz, wyd. 7 Wr. 1972 BN 183 (prwdr. 1925); S. WINDAKIEWICZ Epika polska, Kr. 1939; K. WYKA, Pan Tadeusz. Studia o poemacie, W. 1963; S. PIETRASZKO Doktryna literacka polskiego klasycyzmu, Wr. 1966; S. NIEZNANOWSKI Staropolska epopeja historyczna. Kształtowanie się pojęcia, drogi rozwoju, w: Problemy literatury staropolskiej 1 (zbiór.), Wr. 1972, L. ŚLĘK-SZCZERBICKA W kręgu Klio i Kaliope.

Staropolska epika historyczna, Wr. 1973.

Stefan Nieznanowski

Podobne prace

Do góry