Ocena brak

Epopeje starożytne i późniejsze: Iliada, Odyseja, Pan Tadeusz

Autor /dezerter Dodano /14.04.2011

Epos, inaczej epopeja (terminy te  występują  zamiennie), to główny gatunek epicki wykształcony w starożytności, który później zastąpiła powieść. Epopeja jest rozbudowanym utworem wierszowanym przedstawiającym dzieje mitycznych, legendarnych lub historycznych bohaterów na tle wydarzeń przełomowych dla danej społeczności narodowej. W epopei na plan pierwszy  wysuwa  się  fabuła, narrator - wszechwiedzący i obiektywny - ujawnia się  w  inwokacji (początkowe wersy utworu skierowane do bogów,  muz  itp.),  całość zaś przedstawia z epickim dystansem.

Styl epopei  jest  podniosły, dostosowany do heroicznych czynów bohaterów, obfituje w realistyczne, drobiazgowe opisy ważnych przedmiotów i sytuacji. Technika poetycka Homera wywodzi  się  z  tradycji  ustnej.   Eposy Homera zawierają świadectwa że  przed  nimi  istniały  ustne opowieści czy pieśni. Iliada nie przedstawia całego oblężenia Ilionu (Troi),  jak można by wnosić z tytułu. Bardziej przystawałby do treści  poematu tytuł „Achilleida”. Homer bowiem ukazuje jeden z  epizodów  ostatniego roku dziesięcioletniej wojny o Troję: gniew Achillesa,  którego obraził wódz Greków Agamemnon, zabierając mu  brankę  wojenną Bryzeidę.

Wycofanie się Achillesa z  udziału  w  walkach  powoduje przewagę Trojan i śmierć jego przyjaciela Patroklosa.  Dopiero  po tym zdarzeniu główny bohater wraca na pole bitwy i w  pojedynku  z Hektorem, synem króla Troi, dokonuje zemsty. Księgi Iliady  wypełnia więc tematyka bohaterska i batalistyczna.  

Odyseja świat przedstawiony kształtują  baśniowe  przygody Odyseusza, wracającego spod Troi na  rodzinną  wyspę  Itakę.  Jego dziesięcioletnią tułaczkę po morzu  spowodowali  nieprzychylni  mu bogowie, mszcząc się za zagładę ulubionego miasta (przebiegły Odyseusz zbudował ogromnego drewnianego konia i wprowadził go do Troi z ukrytymi wewnątrz wojownikami greckimi).

Ludzie i bogowie. Różny jest także ogólny ton i klimat obydwu epopei. W Iliadzie jest on podniosły, heroiczny; najwyższą wartościąjest męstwo, waleczność. Epopeja ta jest tragiczna, od początku znane są przyszłe  wypadki:  wiadomo,  że  zginą  Hektor  i Achillesże Troja padnie. Bohaterowie spod Troi są  wyidealizowani, wyolbrzymieni - są herosami właśnie, półbogami (Achilles  jest synem bogini). Obok „powiększonych” ludzi występują jakby „pomniejszeni” bogowie: rządzą oni światem, decydują o  ludzkich  losach, ale biorą udział w bitwie jak ludzie i odnoszą w  niej  rany.  Nad bogami panuje Mojra - Przeznaczenie - która działa za ich  pośrednictwem i jest wyrazem niezmiennego  porządku  świata. 

Nie ma w Iliadzie wyraźnej granicy między ludźmi a bogami, nie są oni jeszcze siłami moralnymi, nie przewyższają ludzi pod  względem  etycznym.  Przygody Odyseusza nie są tragiczne, od początkowej  narady  bogów wiemy, że jego tułaczka zakończy  się  szczęśliwie.  Bohater  jest inaczej kreowany niż w Iliadzie. Inni są też bogowie. Ich udział w kierowaniu losem bohaterów jest znacznie mniejszy niż  w  Iliadzie (z wyjątkiem szczególnej opieki Ateny), Mojra nie występuje tu jako samodzielna siła, a bogowie odgrywają rolę stróżów  moralności: opieka bogów jest karą dla występnych, nagrodą dla  cnotliwych  (z wyjątkiem Posejdona, który mści się na Feakach). Nie uległy jednak zmianie same pojęcia moralne: w Odyseji,  jak  w  Iliadzie,  pełno jest prymitywnego okrucieństwa (rzeź zalotników). Epicka rozlewność. Narracja płynie bardzo wolno.

Poeta unaocznia dokładnie wszystkie zdarzenia i zjawiska,  ukazuje  związki przestrzenne i czasowe, wyjaśnia przeżycia i myśli bohaterów;  bohaterowie ukazani są bez niedomówień, jako pełni ludzie.  Narratonie przedstawia czynności równoczesnych, lecz każdą opisuje kolejno, stąd płynie dokładność plastycznego opisu: możemy zobaczykażdy ruch, gest, szczegół. Narrator przedstawia zdarzenia z epickim dystansem: nie komentuje ich i nie ocenia, możemy jednak  odczytać jego stosunek do bohaterów i zdarzeń ze sposobu mówienia.   Charakterystyczne dla Homera są rozbudowane porównania, tworzące swoiste obrazy poetyckie; one to właśnie zwalniają tempo akcji, zatrzymują uwagę czytelnika na przedstawionym zdarzeniu czy opisie, wywołując nastrój podniosły.

Z upodobaniem stosowałje później  wielu  późniejszych epików (Mickiewicz w Panu Tadeuszu), a nazwano je porównaniami homeryckimi. Epopeja - „Iliada” i „Odyseja” Homera (epopeje  greckie), „Eneida” Wergiliusza (epopeja rzymska) - utwór epicki, pisany wierszem lub prozą, ukazujący wszechstronnie i szczegółowo  życie narodu (społeczeństwa) w  przełomowym  momencie  historycznym; charakterystyczne jest wprowadzenie bogatego tła obyczajowego, realizm przedstawienia,  wielowątkowość akcji  pozwalająca  ogarnąć wiele środowisk i odzwierciedlić wszechstronnie życie społeczeństwa;  Epopeje średniowieczne:

„O Karolu Wielkim i jego 12 palladynach” - epopeja francuska;      

„O królu Arturze i rycerzach okrągłego stołu” - epopeja angielska;      

„O karłach i Nibelungach strzegących skarbu w  Renie”  -  epopeja niemiecka;      

Słowo o wyprawie Igora” - epopeja rosyjska.

 Epopeja to obszerny utwór epicki, wierszowany, podniosły w  formie i nastroju (bohaterski, legendarny, historyczny, ludowy), także powieść o tematyce historycznej lub narodowej.

a)  Tematyka narodowa.

b)  Rozbudowane opisy.

•  utwór zawiera wszystkie cechy epopei;

•  kompozycja oparta jest na schemacie kompozycyjnym powieści - wielowątkowość (wątek miłosny: Zosia i Tadeusz, Telimena i Hrabia; wątek walki narodowowyzwoleńczej: Jacek Soplica i jego dzieje; wątek  obyczajowy: spór o zamek, zajazd), „epicki” świat przedstawiony, akcja, fabuła;

•  synkretyzm: powieść (kompozycja), sielanka (opis życia w Soplicowie), komedia (miłość Telimeny i  Hrabiego),  poemat  heroikomiczny  (zajazd), gawęda (opowiadania Gerwazego i Wojskiego), liryka (opisy  przyrody), baśń (zakończenie: „i ja tam byłem, miód i wino piłem”

Podobne prace

Do góry