Ocena brak

Epoka oświecenia

Autor /motorola Dodano /27.04.2012

XVIII-wieczni pisarze i intelektua liści, uważający siebie za „elitę ludzkości" przypuścili ostry atak na przebrzmiałą ideologię i skostniałe instytucje. Ich wpływ był tak ogromny, ze zdołali całkowicie zmienić sposób myślenia o człowieku i społeczeństwie.

Wiek XVIII często nazywa się epoką racjonalizmu lub oświeceniem. Jak wskazują te nazwy, był to okres, w którym nastąpił rozwój ideologii poznania rozumowego. Myśliciele tej epoki rzucili wyzwanie obowiązującym dogmatom i praktykom. Często wymagało to sporej odwagi, ponieważ wieloma dziedzinami życia wciąż rządziły silnie zakorzenione tradycje i zwyczaje, które podtrzymywane były przez autorytet kościoła i potęgę państwa. Na przykład w wielu państwach głoszenie herezji (odstępstwo od obowiązującej religii lub jej niektórych dogmatów) było karane, a władza królewska i przywileje arystokracji uważane były za pochodzące od Boga.

Stary obraz świata został już poddany w wątpliwość w wyniku przemian, które miały miejsce w nauce w XVI i XVII stuleciu. Stało się to dzięki takim naukowcom jak Mikołaj Kopernik, twórca teorii heliocentrycznej i Izaak Newton, który opisał prawo grawitacji oraz stworzył model świata jako systemu opartego na porządku racjonalnym i prawach matematyki. W oświeceniu zaczęto uważać, że prawa rządzące badaniami naukowymi można odnieść do innych dziedzin, w tym polityki, nauki o społeczeństwie i religii.

Artyści i naukowcy

Najostrzejsza walka pomiędzy zwolennikami idei oświeceniowych i ich przeciwnikami rozegrała się we Francji, gdzie instytucje podtrzymujące tradycyjny porządek - przede wszystkim kościół katolicki - miały silną pozycję. Jednak opozycyjni myśliciele znaleźli silnych protektorów, a cenzurowanie pism i prześladowania zdarzały się sporadycznie. Choć przeciwnicy nowych idei ostro wyrażali swoje oburzenie, ich niezdecydowane działanie nie zmniejszyło wpływu nowych prądów.

W epoce oświecenia kultura i sztuka francuska wywierały ogromny wpływ na kulturę innych krajów Europy, więc działalność francuskich filozofów i artystów odbiła się echem na całym kontynencie. Nie należeli oni do zorganizowanej grupy, ale wszyscy zgadzali się co do pewnych założeń. Popierali oni wolność myśli i wypowiedzi oraz tolerancję religijną. Ich poglądy opierały się na humanizmie. Pragnęli zastąpić światopogląd religijny, zasadzający się na autorytecie kościoła, wizją świata tworzoną w drodze poznania naukowego i racjonalnego myślenia. Nie istniała dla nich dziedzina wiedzy, w której nie miałyby zastosowania naukowa dociekliwość i krytycyzm. W praktyce oznaczało to, że myśliciele ci krytykowali państwo i byli negatywnie nastawieni do dogmatów religijnych, choć często musieli formułować swoje poglądy ostrożnie, aby uniknąć prześladowań.

Oświecenie we Francji

Do najsławniejszych myślicieli epoki oświecenia należał Wolter (1694-1778) - poeta, dramatopisarz, historyk, publicysta i twórca bajek. Wolter doświadczył na własnej skórze niesprawiedliwości. Został pobity przez osiłków wynajętych przez pewnego arystokratę, a gdy oskarżył go o to, został zesłany do królewskiego wiezienia w Bastylii i musiał udać się na jakiś czas na wygnanie do Londynu. Po powrocie, pod wpływem filozofii Locke'a, w pismach, podziwianych za jasność i siłę argumentacji, zaczął atakować panującą we francuskim społeczeństwie nietolerancję i niesprawiedliwość.

Wolter prowadził także działalność społeczną, wstawiając się za ofiarami niesprawiedliwości, takimi jak na przykład Jean Calas, protestant, który został stracony, ponieważ zarzucono mu morderstwo syna. Wolter zdołał oczyścić imię Calasa, udowadniając, że oskarżenie opierało się wyłącznie na uprzedzeniach religijnych. Arcydzieło Woltera Kandyd, czyli Optymizm (1759) to niezwykle zabawna historia, której bohaterowie postanawiają zaprzestać jałowych spekulacji i zamiast tego zaczynają „uprawiać swe ogrody", czyli starają się stopniowo zmieniać świat wokół siebie.

Wolter zapoczątkował także nowy sposób pisania historii swoim dziełem Wiek Ludwika XIV (1751), w którym tradycyjna narracja, opisująca intrygi i bitwy, zastąpiona została przez pełny obraz społeczeństwa francuskiego. Współczesny Wolterowi Charles Louis Montesquieu, czyli Monteskiusz (1689-1755), porównał systemy rządów i prawo w różnych państwach w dziele pod tytułem O duchu praw (1748), które można uznać za prekursorskie dla socjologii.

Jednym z najdonioślejszych wydarzeń połowy osiemnastego wieku było opublikowanie wielotomowej Wielkiej encyklopedii francuskiej (1751-72) pod redakcją Denisa Diderota (1711 -84) i Jeana d'Alemberta (1717-83). Autorami haseł byli myśliciele pokroju Woltera i encyklopedia stanowi kom-, pendium wiedzy o ich światopoglądzie. Ponieważ encyklopedyści kładli nacisk na postęp w życiu codziennym, zawierała ona także wiele różnorodnych informacji z dziedziny nauki i techniki. Usiłowania władz mające na celu niedopuszczenie do opublikowania dzieła przyczyniły się tylko do wzrostu jego popularności w całej Europie.

Inny wielki pisarz i filozof, Szwajcar Jean Jaąues Rousseau (1712-78) pod pewnymi względami sprzeciwiał się racjonalizmowi. Jednak także on atakował niesprawiedliwość społeczną, a jego dzieło Umowa społeczna (1762) rozpoczynające się od stwierdzenia „Człowiek narodził się wolny, ale wszędzie nosi kajdany" - miało wielki wpływ na wydarzenia rewolucji francuskiej w roku 1789.

Oświecenie w innych krajach

Intelektualiści o podobnych poglądach działali także w innych krajach europejskich. W Rzeczypospolitej ruch oświeceniowy związany był silnie z działalnością reformatorską mającą na celu uzdrowienie, znajdującego się w ostrym kryzysie, państwa. Rozwijał się ruch wydawniczy, opublikowano wiele dzieł naukowych. W 1765 r. powstały Teatr Narodowy i Szkoła Rycerska, w której kształciły się kadry dla nowoczesnej administracji i wojska. Wielkim osiągnięciem było powołanie w roku 1773 pierwszego w Europie ministerstwa oświaty - Komisji Edukacji Narodowej. Do największych osiągnięć polskich myślicieli i reformatorów tego okresu należy także stworzenie drugiej na świecie pisanej konstytucji. Do najwybitniejszych przedstawicieli polskiego oświecenia należeli Stanisław Konarski (1700-73), Ignacy Krasicki (1735-1801), Julian Ursyn Niemcewicz (1758-1841).

Idee oświecenia znalazły podatny grunt do rozwoju w Wielkiej Brytanii. W kręgu naukowców, szczególnie istotną postacią był John Locke (1632-1704). Sformułował on dwie niezwykle ważne teorie. Pierwsza z nich głosiła, że nasza wiedza i idee nie są wrodzone, lecz są rezultatem doświadczeń i przemyśleń (Rozważania dotyczące umysłu ludzkiego, 1690). Według drugiej teorSwładza nie pochodzi od Boga, lecz została ustanowiona dla dobra społeczności; jeśli nie spełnia swej roli, na przykład gdy panujący okazuje się tyranem, obywatele mają prawo ją obalić (Two Treatises of Government, 1690). W Anglii tworzył wybitny historyk, Edward Gibbon (1737-94), lecz także Szkocja wydała w okresie oświecenia wielu słynnych uczonych i wynalazców. Należeli do nich znany filozof David Hume (1711-76) i ekonomista Adam Smith, którego Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów (1776) są uważane za jeden z fundamentów współczesnej ekonomii.

W Stanach Zjednoczonych działali między innymi Benjamin Franklin (1706-90) i Thomas Jefferson (1743-1826), którzy wywarli duży wpływ na wydarzenia amerykańskiej wojny o niepodległość. We Włoszech wyróżnił się reformator prawa, Cesare Beccaria markiz de Bonesana (1738-94).

Mimo że później przedstawiciele wielu prądów kwestionowali niektóre założenia tej filozofii, racjonalny, naukowy pogląd na świat wciąż jest silnie zakorzeniony w kulturze europejskiej. Jego wpływy można znaleźć w każdej dziedzinie życia.

Podobne prace

Do góry