Ocena brak

ENCYKLOPEDIA - E. SYSTEMATYCZNE

Autor /Przybyrad Dodano /18.09.2012

Chociaż genezę e. upatruje się w dziele Speuzypa (zm. 339 prz.Chr. ucznia Platona), z którego zachowały się tylko fragmenty filoz.przyr., matematyczne oraz filoz., to za pierwsze e. okresu starożytności, obejmujące zakres ówczesnej wiedzy (wchodzącej później w skład artes liberales), uchodzą — Warrona (116-27 prz.Chr.) Disciplinarian libri IX (zachowały się fragmenty) oraz Marcjana Kapelli (z przełomu IV-V w.) De nuptiis Mercurii et Philologiae (wydał F.V. Bodia-nus, Vicenza 1499, i A. Dick, L 1925); encyklopedyczny opis przyrody żywej i nieożywionej zawiera Historia naturalis libri XXXVII (Historia naturalna I-X, Wwa 1845) Pliniusza St. (23--79), korzystającego z prac 327 pisarzy gr. i 146 rzym. ; z uwagi na to, że zamieścił on wszystko, co Grecy nazywają enkyklias paideias, stanowiła w wielu dziedzinach wiedzy główne źródło encyklopedycznych informacji do czasów odrodzenia.

We wczesnym średniowieczu charakter e. miały dzieła — Io Kasjodora pt. Institutions divinarum et saecularium littera-rum z 545, w którego cz. 1 zawarł on zagadnienia teol. (PL 70, 1105-1250), a w II cz. zagadnienia artes liberales (PL 69,1149--1220; wyd. kryt. R.A.B. Mynors, Ox 1937); 2° Izydora z Sewilli Etymotogiarum sive originum libri XX (opracował je 637 ->• Braulio, PL 82,73-728, a wydał m.in. W.M. Lindsay, Ox 1911), będące zbiorem informacji zaczerpniętych z podręczników, en-chirydionów, zbiorów sentencji oraz z pism ojców Kościoła w zakresie artes liberales; 3° Rabana Maura De rerum natur is seu de universo z ok. 845 (PL 111,9-614; wydała E. Heyse, Eching 1969), nawiązująca do Izydora; 4° Honoriusza z Autun Imago mundi z pocz. XII w. (fragmenty wydał V. Finzi, ZRP 17(1893) 490-543, 18(1894) 1-73); 5° Hugona ze Świętego Wiktora Di-daskalion z 1. poł. XII w. (wydał Ch.H. Buttimer, Wa 1939) wg układu teoria, praktyka, mechanika, logika.

Za e. kultury pozaeur. uchodzą m.in. — napisane w języku arab. w 2. poł. IX w. w Persji przez al- Chwarizmiego Mafatih al-ulum (Klucze wiedzy), w której ujął on materiał podzielony na krąg wiedzy arab. (prawo, filozofia, gramatyka, administracja, poetyka, historia) i obcej (filozofia, logika, medycyna, alchemia), oraz przez al-Farabiego Ihsa al-ulum (Wyliczenie nauk); w XI w. charakter e. miały napisane przez Awicennę w języku arab. Kitab asz-szifa (Księga uzdrowienia) i w języku pers. Da-nisz name (Księga wiedzy); mimo że w Chinach powstało ok. 220 dzieło encyklopedyczne pt. Huang Jan, to pierwszą całościową e. chińską stworzył 983 Li Fang pt. T'aj P'ing Jû Lan, która zawiera teksty wyjęte z ok. 1690 dzieł (składająca się z 1000 rozdz.; po raz ostatni ukazała się 1812 w 32 tomach); e. hebrajską opracował na pocz. XII w. Abraham bar Chija ha-Nasi z Barcelony pt. Jesode hetabuna u-migdal ha-emuna (kryt. opracowanie wydał J.M. Millás, Ba 1952).

W środk. Europie wiadomości encyklopedyczne (zwł. z zakresu nauk przyr., filoz. i teol.) przedstawiano nie tylko w dziełach, zw. -*• speculum, --> orbis disciplinarum, czy -*• summa (m.in. Albert Wielki, Tomasz z Akwinu, J. Duns Szkot), ale także w różnych e., np. -* Bartłomiej Anglik w De proprietati-bus rerum z ok. 1250 (Bas ok. 1470,1499", F 1601; przedruk 1964); jedno z największych oprać, encyklopedycznych stworzył Wincenty z Beau vais OP i wydał po 1256 pt. Speculum maius (Str 1474; I-IV, Douai 1624) ukazując w Speculum naturale całościowo ujętą wiedzę przyrodniczą, w Speculum doctrinale — filoz. i teol., a w Speculum historíale — historyczną; omówił w nich problematykę Boga i kosmosu (m.in. fizykę, geografię, rolnictwo, alchemię, botanikę, astronomię) oraz człowieka i jego relację do Boga (m.in. język, gramatykę, logikę, retorykę, etykę, życie rodzinne, ekonomię, politykę, prawo, rzemiosło, architekturę, wojny, sport, podróże morskie, medycynę, matematykę, metafizykę, teologię, historię i dzieje kultury).

Wiedzę encyklopedyczną zawierają także dzieła R. Bacona — Opus maius z 1266-68 (wydał J.H. Bridges, I-II, Ox 1897), Opus minus z 1267 (wydał J.S. Brewer, Ox 1859) i Opus tertium z 1267-68 (wydał J.S. Brewer, Ox 1859), a także Communia naturalium z 1271-72 (wydał R. Steele, Ox 1868); ponadto Rajmunda Lulla Arbre de ciencia z 1296 (wydali M. Batliori i in. w Obres essencials I, Ba 1957). Najbardziej zbliżone do nowożytnych e. jest powstałe w poł. XII w. dzieło anonimowe zw. Compendium philosophiae zawierające m.in. informacje o upowszechniających się osiągnięciach wiedzy filoz. i przyr. ; podobny charakter ma napisana ok. 1489-95 G. Reischa OCart Margarita philosophica e. exhibens (Fr 1503.159910) w 11 księgach (7 z zakresu artes liberales, 3 z filozofii przyrody i 1 z filozofii moralności), do których dodawano w nast. wydaniach in. zagadnienia (z zakresu filologii, geometrii, geografii i astronomii); e. religijną przeznaczoną do rozpowszechniania wśród prostego ludu był Kalendrier des bergers z 1491 (wydali A. Loisidou i R. Dubuis, Ly 1978).

W czasach nowoż. odbiegającą od tradycyjnego ujęcia c. typu human, opracował 1527 w Amsterdamie J. Sterck van Ringelberg pt. Lucubrationes vel potius absolutissima kyklopedia (Bas 1541) oraz P. Skalic pt. E. seu orbis disciplinarum tam sacrarum quam profanarum epistemon (Bas 1559); J.H. Alsted w E. septem tomis distincta (Herbom 1630) dokonał systematyzacji materiału kolejno wokół zagadnień filol., filoz., teol., prawnych, medycznych, hist., rzemiosła, architektury i magii, oraz stworzył własną klasyfikację ateistów dzieląc ich na 9 grup; na podstawie tego dzieła J.A. Komenský dążył do uformowania syntezy wiedzy dla wszystkich (tzw. pansofia), co zrealizował jedynie we fragmentach; J. Apáczai Csere opracował pierwszą e. w języku nar. i wydał pt. Magyar e. (Ut 1653).

Poszerzoną formą -> Wielkiej Encyklopedii Francuskiej jest jej wtórna wersja stworzona przez Ch.J. Panckoucke'a oraz H. Agasse'a i wyd. pt. E. méthodique par ordre des matières (P 1782--1832; w 166 tomach)nawiązały do niej Grande e. (I-XXXI, P 1885-1902), a nast. E. française (I-XXI, P 1935-66) usystematyzowane wg układów działowych; wybitnym pol. dziełem popularyzującym wyniki poszczególnych nauk była e. o charakterze kompendium pod redakcją A. Heflicha i S. Michalskiego pt. Poradnik dla samouków (I-V, Wwa 1896-1907.1915-293) z bogatą bibliografią.

Jedną z prób ujęcia całości najważniejszego materiału encyklopedycznego podjął P. Hinneberg w Die Kultur in der Gegenwart. Ihre Entwicklung und ihre Ziele (I-XXXI, B 1906-21), które stało się wzorem do opracowania E. polskiej (I-XXII, Kr 1912-48; we franc, przekładzie pt. E. polonaise, La 1917-21) prezentującej treści z dziejów Polski. W poł. XX w. do tego wzoru nawiązano przy oprać. Universitas e. cultural (I-XXI, 1943-46,1967"), Eerste nederlandse systematisch ingerich-te e. (I-Xn, A 1946-60), E. thématique Weber (I-XVI, P 1968--72), E. Bordas (I-XX, P 1968-75) oraz E. dei ragazzi (I-XII, Vr 1973).

Specyficzny rodzaj edytorski w 2. poł. XX w. stanowią wydawane w formie broszur e. uniwersalne — m.in. najobszerniejsza Que sais-je? (P 1946-) przez wydawnictwo Presses Universitaires de France, która do 1981 liczyła ponad 1800 zeszytów, E. de la Pléiade (I-XL, P 1956-) przez wydawnictwo Gallimard i belg. E. universelle (I-VIII, Verviers 1962-63) przez wydawnictwo Gérard, czy też popularyzatorski Fischer-Lexikon (I-XL, F 1957-66), oraz e. tematycznie zawężone — m.in. Je sais — je crois. E. du catholique au XX' siècle (I-CL, P 1956-78) przez wydawnictwo Fayard wraz z paralelną wł. edycją E. cattolica dell'uomo d'oggi (Catania 1958-) i jej niem. odpowiednikiem Der Christ in der Welt. Eine E. (Asch 1957-78) przez wydawnictwo Pattloch z przewagą oprać, własnych, Evangelische E. (I-XXX, Gü 1964-), a ponadto Christlicher Glaube in moderner Gesellschaft (I-XXX, Fr 1980-82) przez wydawnictwo Herder.

Podobne prace

Do góry