Ocena brak

ENCYKLOPEDIA - E. OGÓLNE

Autor /Przybyrad Dodano /18.09.2012

Zaczątkiem ogólnej e. alfabetycznej jest pochodzące z przełomu ery pogańskiej i ery chrześcijańskiej dzieło słownikowe Weriusza Flakkusa De verborum significata którego fragmenty w formie epitomy przekazał Sekstus Pompe-jusz Festus (2. poł. II w.), a jego wyjątki ok. 780 Paweł Diakon (Sexti Pompei Festi „De verborum significai ione quae super sunt cum Pauli epitome", wydał W.M. Lindsay, Lo 1913); analog, charakter ma .kompilacja bpa Ansileuba (z przełomu VII-VIII w.), zw. Liber glossarum, oraz anonimowe dzieło bizant. Suda (z ok. 1000); prototypem zaś e. typu słownikowego jest D.N. M ira bel lego Polyanthea nova (z 1503).

1. W XVII w. powstawały już właściwe e. w układzie alfabetycznym — m.in. L. Moréri wydał Le grand dictionnaire historique ou le mélange curieux de l'histoire sacrée et profane (I-X, P 1674.175910), którego kolejne wydania uzupełniano, A. Fu-retière — Dictionnaire universel contenant généralement tous les mots français tant vieux que modernes et les termes des arts et des sciences (I-III, P 1690.1820-2412), uważany za klasyczny wzór nowoczesnej e., T. Corneille — Dictionnaire des termes d'arts et des sciences (P 1694), a P. Bayle — Dictionnaire historique et critique (I-II, Rt 1695-97; A 17304), który w niewielkich artykułach zastąpił liczne autorytatywne cytaty in. autorów własnymi kryt. ocenami.

W XVIII w. wydano w Anglii pierwszą e. w oprać. Johna Harrisa pt. Lexicon Technicum, or an Universal English Dictionary of Arts and Sciences (Lo 1704), a nast., w oprac. E. Cham-bersa pt. Cyclopaedia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences (I-II, Lo 1728), która zapoczątkowała (7 wydań do 1755) istniejące nadal wydawnictwo Chambers E. (I-XV, Lo 1973), oraz najbardziej rozpowszechnioną E. Britannica, or a Dictionary of Arts and Sciences (Mil, E 1768; I-X, 1776-832; I-XVIII, 1788-973), którą modyfikowano nie tylko w kolejnych wersjach (I-XXIV, E 192914), ale nawet w licznych przedrukach tych wydań; w najnowszej wersji pt. New E. Britannica (I-XXX, E 1973) składa się ona z mikropedii (I-X) stanowiącej informację podręczną, makropedii (I-XIX) zawierającej obszerne artykuły w układzie alfabetycznym oraz z propedii (I) będącej przewodnikiem po makropedii.

W Niemczech J.T. Jabłoński wydał Allgemeines Lexicon der Künste und Wissenschaften (Kgb 1721 ; I-II, 17672), a wydawnictwo Zedier Das grosse vollständige Uni-versal-Lexikon aller Wissenschaften und Künste (I-LXIV, L 1732--50), uważane dotąd za najlepsze źródło informacji w zakresie genealogii i biografii; we Francji zamiast przekładu e. Cham-bersa opracowano własną e. (Wielka Encyklopedia Francuska); we Włoszech zaś z powodu nieudanej próby V.M. Cor-nellego OFMConv, który z planowanej na 45 tomów e. Biblioteca universale sacro-profana wydał tylko 7 (Ve 1701-06), G.F. Pivati przygotował Nuovo dizionario scientifico e curioso, sacro--profano (I-XII, Ve 1746-51), poświęcając w niej ok. 300 stron religiom pozachrześcijańskim.

Wiek XIX obfitował w e. typu wielotomowego, określonych specjalności, czy też typu słownikowego. Powstało wówczas w Niemczech największe eur. dzieło encyklopedyczne (w 167 tomach), które wydawali m.in. J.S. Ersch (zm. 1828) i J.G. Gruber (zm. 1851) pt. Allgemeine E. der Wissenschaften und Künste (L 1818-89; nie dokończone), zawierające m.in. cenne wielostronicowe monografie.

Dla upowszechnienia wiedzy wśród szerszych warstw wykształconych i szybszego ich informowania podjął F.A. Brockhaus wydawanie Konversationslexikon oder Handwörterbuch für dle gebildeten Stände (I-X, L 1809-11), którego wyd. V z 1819-20 opracowała znaczna liczba uczonych niem., a ostatnie ukazało się pt. Brockhaus-E. (I-XX, Wie 1966-7417); J. Meyer rozpoczął wydawanie podobnej e. pt. Das grosse Conversations-Lexicon für die gebildeten Stände (I-LII, Hildburghausen 1840-55), którą w kolejnym wyd. przeznaczonym do intelektualnego kształcenia szerszego ogółu zatytułował Neues Konversations-Lexikon für alle Stände (I-XVI, Hildburghausen 1857-60); w ostatniej edycji e. ta ukazała się pt. Meyers enzyklopädisches Lexikon (I-XXV, Mannheim 1971-79'); dla uboższych kat. warstw społ. przygotowano Allgemeine Real-E. oder Conversations-Lexikon für das katholische Deutschland (I-X, Rb 1846-50; I-XIII, 1880-902), a nast. Herders Conversations--Lexikon (I-V, Fr 1854-57; I-IX, 19013), który w ostatnim wyd. zatytułowano Der grosse Herder. Nachschlagewerk für Wissen und Leben (I-XII, Fr 1953-62'). We Włoszech wydawnictwo Pomba wydało Nuova e. popolare (I-XIV, Tn 1841-48; I-XX1V, 1856-665) i nast. pod zmienionym tytułem Nuova e. italiana (I-XXX, Tn 1875-946); do najbardziej rozpowszechnionych należała m.in. E. universale illustrata (I-XI, Mi 1887-99) wydawana nadal pod in. tytułami. We Francji ukazał się m.in. Grand dictionnaire universel du XIX' siècle (I-XVH, P 1865-90), którym wydawnictwo Larousse zapoczątkowało (podzieloną na część słownikową i encyklopedyczną) edycję e. mniejszych, pt. Petit Larousse illustré (P 1906-), a nast. Nouveau petit Larousse illustré (P 1924-), oraz większych pod zmiennymi tytułami, m.in. Nouveau Larousse illustré. Dictionnaire universel encyclopédique (I-VIII, P 1896-1907), Larousse du XX' siècle (I-VH, p 1928--33), czy La grande e. Larousse (I-LX, P 1971-78); wydano też La grande e. Inventaire raisonné des sciences, des lettres et des arts (I-XXXI, P 1885-1902).

W Stanach Zjedn. rozpoczęto edycję E. Americana (I-XIV, NY 1829-47; I-XXX, 1965-73) oraz The American Cyclopedia (I-XVI, NY 1858-63). W Danii własną e. opracowaną przez H.A. Kofoda wydano pt. Conversations-lexikon eller encyklope-disk handboog (j-XXVTI, Köb 1816-28) oraz Salmonses store illustrerede konversations-lexikon (I-XLX, Köb 1892-1911; I-XXVI, 1915-302), w Szwecji przez P.G. Berga Svenskt kon-versationslexikon (I-IV, Sto 1845-50), przez M. Schücka Konversations och universallexikon (I-IV, Sto 1857-66) oraz znaczniejszej objętości przez zespół uczonych pt. Nordisk familjebok. Konversationslexikon och realencyklopedi (I-XX, Sto 1876-99; I--XXXVIII, 1903-262), w Holandii przez A. Winklera Prinsa pt. Getllustrerede e. (I-XV, A 1870-82), znaną później pt. Grote Winkler Prins e. (I-XX, A 1964-75'), w Finlandii zaś Sanakirja yleiseen sivistykseen kuuluvia tietoja varíen (I-XII, He 1883-90).

W Hiszpanii ukazał się Diccionario enciclopédico hispano-americano (I-XXVIII, Ba 1887-1910; Lo 19122), w Grecji Enkyklopaidikon leksikon (I-V, Smyrna 1864; z większością haseł tłum. z języka franc.) oraz pod tym samym tytułem w oprac. G. Bartha (I-VI, At 1889-98), w Rumunii oprac. przez C. Diaconovicia pt. E. romana (I-III, Sibiu 1896-1900), na Węgrzech Közhasznü ismeretek tara (I-XII, Bu 1831-34), Egye-temes magyar e. (I-XIII, Bu 1859-76) i A Pallas nagy lexikona (I-XVIII, Bu 1893-1900), a w Bułgarii oprac. przez L. Ka-zarowa Encyklopiediczeskij ręcznik (I-III, Sofija 1899-1907). W Rosji wydano Sprawocznyj encyklopiediczeskij slowar' (I-XII, Ptb 1847-55) oraz Encyklopiediczeskij slowar' (I-LXXXVI, Ptb 1890-1910) ze znaczną liczbą tekstów haseł przejętych z e. Brock-hausa (wyd. w kooperacji z Brockhausem), w Czechach zaś Ottův slovník naučný (I-XXVIII, Pr 1888-1909.1930-432).

W XX w. największe dzieła encyklopedyczne (poza kontynuacją kilku dawnych edycji) powstały w krajach romańskich — E. universal ¡Ilustrada europeo-americana (I-LXX, Ba 1905-33) wraz z suplementami (I-X, Ba 1934-70), E. italiana di scienze, lettere ed arti (I-XXXV, R 1929-36,1949-522), Grande e. portuguesa e brasi/eira (I-XL, Li 1936-60), Grande dizionario enciclopedico UTET (I-XX, Tn 1933-40,1966-), Diccionario enciclopédico Sahat (I-X, Ba 1949.19732), Diccionario enciclopèdi co UTEHA (I-X, Mexico 1952-60), Dizionario enciclopedico italiano ÇL-Xm, R 1955-63), E. universalis (I-XX, P 1968-79), która zawiera wyłącznie wyselekcjonowane artykuły problemowe, E. universale Fabrl (I-XII, Mi 1971) i Gran e. Rialp (I-XXTV, Ma 1971-77.1979-852), w krajach germańskich - Store nor-diske konversationslekslkon en nordisk e. (I-XXVI, Köb 1916-24, 1944-502), Aschehougs konversasions leksikon (I-X, Os 1920-32; I-XX, 1968-77), Svensk Uppslagsbok (I-XXXII, Malmö 1929-37, 1947-552), De katholieke e. (I-XXV, A 1933-38.1949-552), Meyers neues Lexikon (I-LX, L 1961-69; I-XVIII, 1971-782), Universal E. Grolier (I-XX, NY 1968), w krajach słowiańskich - Bol-szaja sowtetskaja e. (I-LXV, Mwa 1926-47; I-LIII, 1949-602; I-XXX, 1970-783), Nový veliký ilustrovaný slovník naučný (I--XVn, Pr 1929-32), Ukrajinská radianika e. (I-XVII, Kyjiw 1960-65.1977-812) i Bielaruskaja sawieckaja e. (I-XH, Minsk 1971-75), w Finlandii - Tietosanakirja (I-XI, He 1908-22), Isotietosanakirja (I-XVII, He 1931-58), Otavan iso tietosanakirja (I-X, He 1960-65), Uusi tietosanakirja (I-XXVI, He 1960--72), Facta tietosanakirja (I-XI, He 1969-74,19812-) oraz Otavan suurie. (I-XII, He 1976-81), na Węgrzech - Rêvai nagy lexikonu (I-XXI, Bu 1911-35), w Grecji - Enkiklopaidikon leksikon (I-XH, At 1927-31) i Megale hellentke e. (I-XXVIH, At 1927-62), w Kanadzie - 77ie E. of Canada (I-VI, Tor 1935-37) i E. Canadlana (I-X, Ot 1957-58, 1975*), w Turcji - Inbnü an-siklopedisi (j-X, Ankara 1946-59), w Japonii — Sekai-dai-hyakkajten (I-XXXIII, Tok 1955-60,1967-723), w Australii -The Australian E. (I-X, Sydney 1958), w Izraelu - E. judaica (I-XVI, J 1971-72) oraz w Wenezueli - E. de Venezuela (I-XLT, Caracas 1972-73), a ponadto e. w języku litewskim wyd. w Stanach Zjednoczonych pt. Lietuvia e. (I-XXXVI,Bs 1953-69.1972).

Z e. o znacznie mniejszej liczbie tomów ukazały się m.in. — Illustrerei norsk konversations leksikon (I-VI, Os 1906-13), Narodna e. srpsko-hrvatsko-slovenačku (I-IV, Beograd 1927-29), Eesti e. (I-VIII, Tartu 1932-37), E. româniei (I-IV, Bc 1938-43), Schweizer-Lexikon (I-VH, Z 1945-48), Veliká e. jugoslavije (I-•Vffl, Zg 1955-71) i E. leksikografskog zavoda (I-VII, Zg 1955-64, 1966-692), ÜJ magyar lexikon (I-VI, Bu 1959-62; I-VII, 1961-722), Dicfionar enciclopedie roman (I-IV, Bc 1962-66), Kratka bylgarska e. (I-V, Sonja 1963-69), Österreich-Lexikon (I-II, W1966), Mažoji lletuvškoji tarybiné e. (I-IV, Wl 1966-75; I-XII, 1976-852), Latvi-jas PSR maza e. (I-IV, Riga 1967-72), Eesti nbukogude e. (I-VIII, Tallin 1968-78), E. lituanica (I-VI, Bs 1970-78), Nordisk konversations leksikon (I-V, Köb 1972-75), Türkiye ansiklopedisi (I-IV, Ankara 1974, Nouvelle e. internationale (I-VIII, P 1975) oraz Lexikon des Mittelalters (I-VI, Mn 1980-).

2. W Polsce — Pierwszym dziełem encyklopedycznym są ks. J.B. -» Chmielowskiego Nowe Ateny albo „Akademia wszelkiej sejencjej pełna" (I-II, Lw 1745-46; I-IV, 1753-56), w których autor stworzył m.in. chronologię pol., zestawił daty hist, o Polsce, dane o akademiach, bibliotekach, znaczniejszych osobach, dał obraz ówczesnej Warszawy (wg współcz. krytyków stanowi cenny zbiór mimo ośmieszenia go przez T.K. Węgierskiego); doskonalsze dzieło stworzył bp I. Krasicki pt. Zbiór potrzebniejszych wiadomości porządkiem alfabetu ułożony (I-II, Wwa 1781--83.19792), do którego gromadzone nadal materiały zamieszczono w zbiorze jego Dziel (I-X, Wwa 1830).

Bracia A.E. i KT. Glücksberg zaczęli wydawać nieco wcześniej niż w Niemczech (1857-60), choć nie dokończoną (hasła A-Czy) E. Powszechną. Zbiór wiadomości najpotrzebniejszych dla wszystkich stanów (I-IV, Wwa 1836-40), a J. Glücksberg wydał E. obrazową systematyczną (Wwa 1838); S. Plater opublikował Małą e. polską (I-II, Leszno 1841-47), J. Moraczewski Starożytności polskie porządkiem abecadlowym zebrane (I-II, Pz 1842-52), a J.J. Szczepański E. dla dzieci (Lw 1842).

Największym ukończonym dziełem encyklopedycznym była zorganizowana przez S. Orgelbranda, a przygotowana przez K.W. Wójcickiego, L. Rogalskiego, J. Pankiewicza, F.H. Le-westama i F.M. Sobieszczańskiego E. Powszechna (I-XXVIII, Wwa 1859-68; I-XIV, 1872-792; I-XVIII, 1898-19123) dla 3000 subskrybentów; pod kierunkiem Sobieszczańskiego redakcje „Tygodnika Ilustrowanego" oraz „Wędrowca" wydały E. ogólną wiedzy ludzkiej (I-XII, Wwa 1872-77), A. Wiślicki zaś Podręczną E. Powszechną (I-III, Wwa 1873-75); pod redakcją K. Sulimierskiego wydano Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (I-XV, Wwa 1880-1902; przedruk 1979); nakładem „Prawdy" ukazała się też następna E. dla dzieci (Wwa 1891).

Z inicjatywy redaktora „Wędrowca" S. Sikorskiego, który do komitetu red. wprowadził licznych uczonych ze wszystkich zaborów, powstała IVielka E. Powszechna Ilustrowana (I-LV, Wwa 1890-1914), nie dokończona z powodu I wojny świat, (hasła A-Patroklos); Macierz Polska wydała E. Zbiór wiadomości z wszystkich gałęzi wiedzy (I-II, Lw 1898.1905-072), Z. Gloger zaś E. Staropolską Ilustrowaną (I-IV, Wwa 1900-03.1974).

Wśród licznych e. powstałych w okresie międzywojennym największy nakład miały wyd. pod redakcją S. Lama — Ilustrowana E. Trzaski. Everta i Michalskiego (I-VI, Wwa 1925-38), Ilustrowany leksykon (I-II, Wwa 1929-31), E. Powszechna (I-II, Wwa 1932) oraz E. dwudziestego wieku (Wwa 1938), a także Wielka Ilustrowana E. Powszechna Gutenberga (I-XXII, Kr 1929--38); pod redakcją S.F. Michalskiego ukazała się również E. Powszechna Ultima Thüle (I-X, Wwa 1925-39), której nie dokończono (obejmuje hasła A-Szymonowicz); dla większego kręgu odbiorców przeznaczono Świat i życie. Zarys encyklopedyczny współczesne] wiedzy i kultury (I-V, Lw 1933-39) pod redakcją Z. Łempickiego oraz Nowoczesną E. Ilustrowaną M. Arcta (Wwa 1936.1937).

Po II wojnie świat, wydawanie e. rozpoczęto Matą E. Powszechną PWN (Wwa 1959.19743), która osiągnęła najwyższy nakład ze wszystkich dotychczasowych e. w Polsce; nast. opublikowano A-Z e. popularną PWN (Wwa 1962.19652) i przygotowano Wielką E. Powszechną PWN (I-XLÏI, Wwa 1962-71), prezentującą liczne oprac. monograficzne autorstwa współcz. uczonych pol. (dla 150 000 subskrybentów), oraz E. Powszechną PWN (I-IV, Wwa 1973-76) będącą skrótem poprzedniej (dla 500 000 subskrybentów). Ponadto podjęto prace pod redakcją W. Kowalenki, G. Labudy i in. nad Słownikiem starożytności słowiańskich (I-VII, Wr 1961-; do 1981 - 6 tomów) oraz wydano Polska moja ojczyzna. E. dla dzieci (Wwa 1976).

Podobne prace

Do góry