Ocena brak

EMPIRYZM - W TEORII NAUKI

Autor /Przybyrad Dodano /18.09.2012

Występuje e. w wersji klasycznej, neoklasycznej oraz w wersji krytycznej.

1. Wg e. klasycznego bezstronne badania nauk. nie zakładają pierwotnych koncepcji teor. ; poznawczo umysł jest bierny, a wywiedziona z doświadczenia wiedza zbudowana jest z prostych elementów niepowątpiewalnych.

D. Hume, dokonawszy analizy doświadczenia, przypisał cechę pewności wyłącznie wiedzy o stosunkach między ideami (czyli analitycznej), pozbawił natomiast tej pewności empiryczne uogólnienia; system wiedzy jest zamknięty — jej źródła, granice, przedmiot i własności są określone przez doświadczenie, będące również źródłem znaczeń pojęć (idei) oraz ostatecznym kryterium realności nauki; dane doświadczenia są informacjami o przedmiotach, ich własnościach i związkach między nimi (wyjątek stanowią tylko zasady kojarzenia, porządkujące materiał wrażeniowy).

W nauce ważniejszy jest czynnik faktyczny niż interpretujący fakty (formalny) i dlatego podstawową metodą badawczą jest indukcja (enume-racyjna i eliminacyjna), dedukcja natomiast odgrywa rolę pomocniczą, porządkującą; wszystkie prawa nauki są potwierdzonymi uogólnieniami indukcyjnymi, natomiast twierdzenia nauk formalnych są analityczne a priori i nie wynikają z nich zdania syntetyczne (sądy syntetyczne a priori nie istnieją).

2. Wg e. neoklasycznego za empirycznie uzasadnione uważa się tylko zdania elementarne (protokolarne, spostrzeżeniowe), zdania pozostające z nimi w log. związku oraz uogólnione funkcje zdaniowe zbudowane ze starych log. i zdań elementarnych; zbiór tych wyrażeń zdaniowych jest poznawczo sensownym językiem fizykalistycznym, w którym stałe pozalog. są terminami obserwacyjnymi lub określone explicite za pomocą terminów ostensywnie definiowanych (-> definicja), natomiast jedynym źródłem stałych log. (idei a priori) są nauki formalne.

Wyrażenia empiryczne są przekładalne na intersubiektywne wypowiedzi ujednoliconego języka nauki (program jedności nauki), a ich empiryczna sensowność jest zagwarantowana zasadą ich weryfikacji (probabilistyczna i weryfikacyjna koncepcja znaczenia) i falsyfikacji ; natomiast funkcje kryterium poznawczej sensowności zdań pełnią — operacja włączania zdań do języka empirycznego oraz całkowita testowalność i możliwość potwierdzenia zdań przez dotychczasowe wyniki doświadczeń (wyrażone w zdaniach protokolarnych), do których zrelatywizowana jest prawdziwość (tj. log. zgodność ze zdaniami protokolarnymi) wszystkich zdań nauki.

Zasady e., wg których zdania syntetyczne są bezpośrednio lub pośrednio oparte na doświadczeniu, a definiowanie terminów dyspozycyjnych odbywa się przez redukcję cząstkowo eliminującą ich znaczenie (pojęcia otwarte), okazały się nieadekwatne dla terminów teor. (oznaczających przedmioty teor.), które definiowane w uwikłaniu oraz interpretowane pośrednio przez system teor. tworzą wraz z terminami obserwacyjnymi zbiór terminów deskryptywnych języka teorii.

Dychotomia lub gradualizm terminów obserwacyjnych i teor. oraz podział praw na eksperymentalne i teor. są kontynuacją tradycyjnego rozróżnienia jakości pierwotnych od wtórnych, względnie impresji od idei, przy równoczesnym zastąpieniu elementu psychol. przez semiotyczny, genetycznego przez redukcyjny, niekiedy też ato-mistycznego przez relacyjny. Systematyzacyjna moc teorii usprawiedliwia niezupełną interpretację terminów teor. oraz nieprze-kładalność zdań teor. na obserwacyjne (brak jednoznacznego związku między teorią a dziedziną faktów).

Teoria nauk. rekonstruowana w języku logiki jest empirycznie zinterpretowanym rachunkiem (system hipotetyczno-dedukcyjny) ; graficznym obrazem struktury teorii jest nieregularnie zagęszczona siatka, a nie piramida lub trapez (jak w koncepcjach tradycyjnych).

Stosowanie metody aksjomatycznej do nauk empirycznych, obecność w języku tych nauk pierwiastka apriorycznego oraz zastąpienie pytania o źródło ich pewności pytaniem o usprawiedliwienie akceptacji twierdzeń bardziej prawdopodobnych lub pod in. względem lepszych od zastanych ujawniły hipotetyczny, aproksymatywny charakter pozabazowych elementów strukturalnych nauki.

E. neoklasyczny nie przyjmuje tezy, by teoria jako całość mogła być modyfikowana i uznawana lub odrzucana ze względu na wyniki obserwacji; odkrywanie, testowanie i uznawanie poszczególnych twierdzeń empirycznych dokonują się w drodze wnioskowania indukcyjnego (niekonkluzywnego); poznawczo wartościowe są twierdzenia najbardziej uprawdopodobnione. Systemy logiki indukcji, stanowiące również próbę rozwiązania problemu indukcji, rekonstruują w języku teorii prawdopodobieństwa procedury indukcyjne stosowane w naukach empirycznych; sprawdzalne indukcyjnie zdania mają sens poznawczy, informatywny i należą do języka nauki, natomiast zdania niesprawdzalne i nieanalityczne nie mają takiego sensu — są zdaniami pozornymi; jednakże, wg H. Mehlberga i E. Nagela, nauka nie może obejść się bez zdań nieanalitycznych i zarazem niesprawdzalnych — występują one w zewn. bazie nauki.

Istotną funkcją strukturalnych elementów wiedzy jest tłumaczenie zdarzeń opisanych w języku nauki oraz przyczynowych i statystycznych prawidłowości o różnym stopniu uogólnienia, a także przewidywanie zdarzeń przeszłych (retrognoza) lub jeszcze nie zaobserwowanych (prognoza) — pozyt. wynik przewidywania potwierdza przesłanki takiego wnioskowania. Przedmiotowym rezultatem postępowania badawczego ma być nagromadzenie wiedzy zasadnej empirycznie.

3. W myśl e. krytycznego (w naukach teoretycznie bardziej zaawansowanych) zarówno odkrywanie, jak i testowanie hipotez nie zakładają posługiwania się wnioskowaniem indukcyjnym (antyindukcjonizm), które zastąpiono metodą hipotetyczno-de-dukcyjną — zdania testowe dedukcyjnie wywnioskowane z hipotezy oraz z założeń teorii konfrontuje się z wynikami obserwacji.

Wg teorii -> falsyfikacji natomiast śmiała hipoteza proponowana dla rozwiązania problemu badawczego jest poddawana rzetelnym próbom jej obalenia (reguła modus tollens), a ich niepowodzenie powoduje prowizoryczne włączenie danej hipotezy do systemu wiedzy, w którego skład wchodzą zdania w wysokim stopniu falsyfikowalne (uznanie ich prawdziwości nie jest definitywne), dostatecznie ogólne, precyzyjne, informa-tywne, systematyzacyjnie mocne.

Przedmiotem kontroli oraz korektur na podstawie wiedzy teor. są zdania podstawowe; e. krytyczny neguje tezę epistemologii tradycyjnej o neutralnym języku obserwacyjnym, pierwotnym wobec jakiejkolwiek teorii; rolę kryterium podziału (na zdania analityczne i empiryczne) nie identyfikowanego z kryterium sensowności pełni testowalność (oba-lalność) odgraniczająca w sposób stopniowalny zdania nauk. od pseudonaukowych; efektywna falsyfikacja hipotezy naczelnej bywa cechą rewolucji nauk., która stanowi postęp w kryt. eliminowaniu błędów ; teza o teor. języku obserwacyjnym oraz o zmianach znaczenia terminów deskryptywnych przy zmianach teorii prowadzi do tezy o decydującej roli elementu teor. w nauce.
Wiodącym zagadnieniem epistemologii hipotetyzmu jest ciągły rozwój wiedzy nauk., którego adekwatne zrozumienie wymaga rozpatrzenia racji za uznaniem (kontekst uzasadnienia) oraz za wysunięciem (kontekst odkrycia) hipotezy;

obalenie określonej teorii uzależnione jest, obok uwidocznionych w badaniach instancji przeciwnych, także od dysponowania nową teorią (paradygmatem, nauk. programem badawczym, superteorią), która pozwala rozwiązać problemy badawcze poprzedniej teorii ; konkurencja między alternatywnymi teoriami (pluralizm teorii) wiąże się z rozwojem nauki na sposób doraźny lub stały; w pluralistycznym hipotetyzmie charakter hist, ma kryt. refleksja nie tylko nad nauką, ale i nad teorią nauki, co zaktualizowało problem względnego charakteru wzorców racjonalności.

 

A. Ayer, The Foundations of Empirical Knowledge, Lo 1940,1963' ; H. Feigl, Logical E., w: Twentieth-Century Philosophy, NY 1943.19472, 371-416; W. van O.Quine.From a Logical Point of View, C 1953.19642 (Zpunktu widzenia logiki, Wwa 1969); G. Bergmann, The Metaphysics of Logical Positivism, NY 1954; N. Goodman, Fact, Fiction, and Forecast, Lo 1954; N.R. Campbell, Foundations of Science, NY 1957; T. Czeżowski, Kilka uwag o racjonalizmie I e„ w: Odczyty filozoficzne. To 1958, 26-33; H. Mehlberg. The Reach of Science, Tor 1958; Logical Positivism, NY 1959.19662; S. Kamiński, Pierwiastki empiryczne i aprioryczne w podstawach nauk fizykalnych, RF 8(1960) z. 3,23-52; A. Pap, An Introduction to the Philosophy of Science, Lo 1963; The Philosophy of Rudolf Carnap, Lo 1963; K. Ajdukiewicz, Język i poznanie, Wwa 1965, II 7-28, 45-60, 388-400; P.K/Feyerabend, Problems ofE., w: Beyond the Edge of Certainty, EC 1965, 145-260; C.G. Hempel, Aspects of Scientific Explanation and Other Essays in the Philosophy of Science, NY 1965; R.J. Swartz, Perceiving, Sensing and Knowing. A Book of Readings from Twentieth-Century Sources in the Philosophy of Perception, Be 1965; M. Gordon, Poznanie prawomocne a wiedza o świecie, Wwa 1966; L. Kołakowski, Filozofia pozytywistyczna, Wwa 1966; Logiczna teoria nauki, Wwa 1966; A. Półtawski, Rzeczy i dane zmysłowe, Wwa 1966; M. Przełęcki, Teorie empiryczne w ujęciu logiki współczesnej, w: Fragmenty filozoficzne, Wwa 1967, III 75-101; F. Cowley, A Critique of British E., Lo 1968; The Legacy of Logical Positivism, Bal 1969; B. Aune, Rationalism, E. and Pragmatism, NY 1970; P.K. Feyerabend, Problems ofE., w: The Nature and Function of Scientific Theories, Pi 1970,275-354; L. Krauth, Die Philosophie Carnaps, W 1970; W. Stegmüller, Probleme und Resultate der Wissenschaftstheorie und analytische Philosophie II. Theorie und Erfahrung, B 1970,19742; S. Kamiński, Racjonalizm współczesnej filozofii nauki, ZNKUL 15(1972) z. 1, 43-52; T. Nordenstam, E. and the Analytic-Synthetic Distinction, Os 1972; S. Amsterdamski, Między doświadczeniem a metafizyką, Wwa 1973; M. Hempoliński, Brytyjska filozofia analityczna, Wwa 1974; The Philosophy of Karl Popper, La Salle 1974; P.J. Bearsley, Some Fundamental Features of Human Empirical Knowledge, R 1975; Impressions of E., Lo 1976; Z. Hajduk, Niektóre rodzaje e. w metodologii nauk przyrodniczych, STNKUL 26(1977) 209-215; W.C. Salmon, The Philosophy of Hans Reichenbach, Synthese 34(1977) 5-88; E. Kaila, Reality and Experience, Dordrecht 1979; H. Reichenbach, Logical Empiricist, Dordrecht 1979.

Podobne prace

Do góry