Ocena brak

EMPIRYZM - W PSYCHOLOGII

Autor /Przybyrad Dodano /18.09.2012

Występuje e. w wersji epistemolo-gicznej, genetycznej i metodologicznej.

Teorię e. epistemologiczno-genetycznego, uznającą doświadczenie za pierwotne źródło i podstawę poznania, najpełniej rozwinął J. Locke; sprowadzając idee do 2 źródeł (wrażeń i świadomości), zapoczątkował on psychologię aktów (we współcz. psychologii pol. jej rozwiniętą wersją jest T. Tomaszewskiego koncepcja czynności psych.); rozróżniając zaś poznawane doświadczalnie cechy pierwszorzędne i drugorzędne przedmiotów, stworzył elementy psychologii -*• postaci. Skrajny e., redukujący życie psych, do zachowania reaktywnego, zamkniętego w ścisłych granicach schematu bodziec—reakcja (S—R), w którym znajomość repertuaru bodźców umożliwia określenie reakcji, przyjęli przedstawiciele behawioryzmu (J.B. Watson, B.F. Skinner) ; tak radykalna wersja e. została osłabiona przez E.Ch. Tol-mana, który do schematu S—R wprowadził zmienną pośredniczącą (O), akcentując w ten sposób poznawczą naturę -»• uczenia się; koncepcja Tolmana wpłynęła na przyjęcie e. umiarkowanego, który wyrażał się w uznaniu istotnej roli poszukiwania źródeł informacji, przetwarzania danych na informację oraz podejmowania -> decyzji.

Przyjmując cybernetyczno-informacyjny (-*- informatyka, -* cybernetyka) model człowieka, uważa się doświadczenie zmysłowe za jedną z wielu czynności poznawczych, dzięki której możliwe jest uzyskanie informacji; analizatory zmysłowe stanowią wielopoziomowy układ przetwarzający bodziec (sygnał) na informację o stanie rzeczy; współcz. teoretycy detekcji sygnałów wykazują, że spostrzeganie bodźca ma charakter podejmowania decyzji (dostrzegam określony bodziec albo nie).

Umiarkowaną postać e. przyjmują także zwolennicy neuropsychology o orientacji poznawczej, reprezentowanej m.in. przez J. Konorskiego, który rozwijając teorię integracyjnej działalności mózgu, wskazuje na zależność spostrzegania od jego standardów, uwarunkowanych kulturowo; ich powstanie (wzorce bodźcowe zlokalizowane w komórkach nerwowych, zw. jednostkami gnostycznymi) jest rezultatem uczenia się, o czym świadczy m.in. istnienie tzw. odruchów podstawowych typu habitual-nego oraz celowniczego, nastawionych na spostrzeganie bodźców skojarzonych z aktualnymi potrzebami człowieka; wskazuje zatem na empiryczną genezę struktur spostrzeżeniowych; jednakże fakt powszechności tych struktur może wskazywać również na ich aprioryczność, choć mającą charakter potencjalny; forma taka może powstać w polu „gnostycznym" kory mózgowej, jeżeli istnieją odpowiednie warunki stymulacji zewn. środowiska.

Klasyczną kwestią sporną między e. epistemologiczno-gene-tycznym a natywizmem był problem widzenia głębi ną 2-wy-miarowej płaszczyźnie siatkówki oka; wg empirystów (J. Ames, Konorski) wrażenie przestrzenne jest rezultatem asocjacji wrażeń wzrokowych i dotykowych, a wg natywistów (N. Ach, M. Wertheimer, W. Köhler) dane jest pierwotnie (ma charakter wrodzony) i nie powstaje z połączenia in. wrażeń; G.W. All-port stwierdził, że w e. akcentuje się znaczenie stymulacji bodźcowej, w natywizmie zaś rolę aktywności własnej podmiotu, np. u przedstawicieli psycholingwistyki (N. Chomsky, J.J. Katz); wg behawiorystów struktury językowe są wyuczonymi nawykami, czyli rezultatem doświadczenia, a mowa — zachowaniem werbalnym, uwarunkowanym biologicznie oraz instrumentalnie; wg zwolenników generatywizmu (nawiązujących do tradycji szkoły w Port Royal) człowiek ma wrodzone zdolności, czyli uniwersalia językowe (tzw. struktury głębokie języka), wspólne wszystkim językom pod względem fonologicznym, syntaktycz-nym i semantycznym, stanowiące uniwersalne wyposażenie językowe wszystkich przedstawicieli gatunku ludzkiego i zawierające wszelkie możliwe różnice między językami ludzkimi ;

proces uczenia się języka polega zatem na sprawdzaniu kolejnych hipotez gramatycznych, tworzonych na podstawie słyszanych próbek danego języka; skrajni natywiści przyjmują, że posługiwanie się językiem ujęte na wzór etologicznych schematów wrodzonego zachowania się (-* etologia), tylko w minimalnym stopniu uzależnione jesi od czynnika empirycznego, natomiast natywiści umiarkowani, że aktualizacja wrodzonych u człowieka zdolności do przyswajania języka dokonuje się pod wpływem doświadczenia (w trakcie uczenia się).

Niektóre tezy e. epistemologiczno-genetycznego stary się założeniami bazy zewn. w wielu współcz. teoriach psychol. (np. w teorii osobowości, spostrzegania, myślenia, podejmowania decyzji, inteligencji), zwł. o nastawieniu asocjacjonistycznym lub behawioralnym; wyjaśniając genezę inteligencji, asocjacjoniści przyjmują prymat doświadczenia i oddziaływania środowiska, aprioryści zaś — istnienie wrodzonych struktur, dzięki którym możliwy jest kontakt człowieka ze środowiskiem.

J. Piaget, ustosunkowując się do dyskusji pomiędzy przedstawicielami powyższych koncepcji, stworzył teorię rozwoju umysłowego, wskazując na niezmienne czynniki biol. (odruchy wrodzone) przekształcające się w funkcjonalne poznanie dzięki -+ organizacji (umysłowe funkcje regulacyjne, dotyczące ujmowania całości i relacji, oraz określenie celu i wartości, czyli środka jego realizacji) i -*• adaptacji (II) oraz związanym z nią funkcjom — implikacyjnej (-*- asymilacja II) i eksplikacyjnej (-» akomodacja II); uzupełniają się one wzajemnie dzięki koordynacji schematów asymilacji sprzyjających postępowi akomoda-cji i odwrotnie; schematy inteligencji nie kształtują się wewnątrz podmiotu, lecz wytwarzają się w miarę potrzeb i sytuacji, a więc częściowo zależne są od doświadczenia, chociaż nie tylko ono warunkuje różnicowanie schematów, gdyż czynnikiem rozwoju jest także proces ich koordynacji.

Zwolennicy e. metodologicznego za jedynie nauk. metody w psychologii uważają obserwacje, eksperymenty oraz im pokrewne; w tym znaczeniu psychologia empiryczna przeciwstawia się psychologii racjonalnej, dedukującej swe twierdzenia z ogólnych zasad filoz. ;

niekiedy przeciwstawiana jest również psychologii przednauk. (potocznej wiedzy, intuicji psychol.); wyodrębniono ją dzięki wprowadzeniu metod empirycznych związanych ze stosowaniem pomiaru psychofiz. (badanie progów wrażliwości zmysłowej i progów różnicy intensywności bodźców) oraz psycho-metrycznego (badania wszelkimi rodzajami testów, np. testami inteligencji, osobowości); pojęciom psychol. nadano za pomocą procedur pomiarowych sens operacyjny (określa się je za pomocą odpowiednich metod pomiaru); zastosowano też do formułowania twierdzeń i hipotez aparaturę pojęciową i metody matematyki; pierwszym modelem skonstruowanym na podstawie metod matematycznych jest prawo Webera-Fechnera i dlatego też G.T. Fechnera uważa się za prekursora ścisłej psychologii empirycznej ;

1879 W. Wundt utworzył na uniw. w Lipsku pierwsze na świecie laboratorium psychol., co zadecydowało o powstaniu psychologii nauk. ; niektórzy psychologowie przyjmujący natywizm epistemologiczno-genetyczny są także zwolennikami e. metodologicznego, np, przedstawiciele psychologii postaci po raz pierwszy w dziejach psychologii przeprowadzili eksperymenty nad procesem myślenia. Postulaty e. metodologicznego są najbardziej konsekwentnie realizowane w -* eksperymentalnej psychofogii.

 

J. Piaget, La naissance de l'intelligence chez l'enfant, Neh 1936, G 1963s (Narodziny inteligencji dziecka, Wwa 1966); J. Ames, Visual Perception and the Rotating Trapezoidal Window, Psychological Monography 65(1951) 285; N. Chomsky, Syntactic Structures, Mouton 1957,1963s; J. Konorski, Integracyjna działalność mózgu, Wwa 1969; Mathematical Psychology. An Elementary In-troduction, EC 1970; J. Piaget, Psychologie et epistemologie, P 1970 (Psychologia i epistemologia, Wwa 1977); J.P. Guilford, The Nature of Human Intelligence, NY 1971 (Natura inteligencji człowieka, Wwa 1978); Problemy psychologii matematycznej, Wwa 1971 ; J. Greene, Psycholingutstics. Chomsky and Psychology, Harmondsworth 1972,19772 (Psycholingwistyka. Chomsky a psychologia, Wwa 1977); J. Radford, A. Burton, Thinking. Its Nature and Development, Lo 1974; A. Biela, Informacja a decyzja, Wwa 1976; I. Kurcz, Psycholingwistyka, Wwa 1976; M. Striženec, Člověk a počítač, Bratislava 1978 (Psychologiczne aspekty układu człowiek-komputer, Wwa 1981).

Podobne prace

Do góry