Ocena brak

EMPIRYZM - W ETYCE

Autor /Przybyrad Dodano /18.09.2012

E. jest stanowiskiem odrzucającym możliwość pozaempirycznego poznania mor. i uznawania twierdzeń etycznych oraz postulującym konieczność jej oparcia na doświadczeniu dla zapewnienia statusu nauki realnej (empiryczno--indukcyjnej); zakłada doświadczenie (przeżycia wartościujące) jako instancję recepcyjną bezpośrednich danych, bazę znaczeniową pojęć oraz instancję kontrolną sądów z dziedziny moralności, uważając je za jedyne źródło obiektywnej wiedzy etycznej i jedyne kryterium gwarantujące jej przedmiotową wartość poznawczą; natomiast jako naukowo uzasadnione uznaje tylko twierdzenia stanowiące bądź sprawozdanie z bezpośrednich danych spostrzeżeniowych, bądź prawomocne wnioski z rozumowań mających za przesłanki wypowiedzi o tych danych; występuje zarówno w etyce normatywnej, jak i w teorii etyki (-»• metaetyka) w różnych odmianach.

1. W etyce normatywnej (której przedmiotowym zadaniem jest poznanie i uzasadnienie tego, co moralnie słuszne) e. jest poglądem na temat celu mor. działania oraz charakteru norm mor. jako reguł działania dla osiągnięcia tego celu; rozum praktyczny na podstawie empirycznie danych potrzeb, pragnień lub dążeń ustala cele postępowania, które kwalifikuje jako dobre albo złe — dochodzi indukcyjnie do prakseologicznych reguł działania na podstawie przeszłych doświadczeń pouczających, jak w ogólności cele te mogą być osiągnięte;

pogląd ten wyraża się w -»• hedonizmie egoistycznym (Arystyp z Cyreny, Epikur, Lukrecjusz, Th. Hobbes) i uniwersalistycznym (J. Bentham, J.S. Mili, H. Sidgwick, M. Schlick) oraz -> utylitaryz-mie, które cel działania mor. upatrują w szczęściu indywidualnym lub zbiorowym, możliwym do stwierdzenia i skontrolowania na podstawie empirycznych danych, a także w amer. pragmatyzmie (R.B. Perry, G. Santayana, J. Dewey, W. James); e. o nastawieniu antyracjonalistycznym reprezentują przedstawiciele teorii zmysłu mor. (A. Shaftesbury, F. Hutcheson, J. Butler, D. Hume), głoszący, że źródło i podstawę ocen mor. stanowią uczucia (a nie rozum) jako przeżycia wartościujące oraz intuicyjne rozumienie dobra; Shaftesbury za podstawę etyki przyjął doświadczenie psychol., czyli empiryczną analizę ludzkich przeżyć, dążeń i upodobań; Hume zaś w swej koncepcji zmysłu mor. ujął uczucie jako subiektywne przeżycie nie-poznawcze, które — chociaż nie skierowane do niezależnego odeń dobra mor. — samo je konstytuuje. Fenomenologowie (E. Husserl, M. Scheler), występując przeciw racjonalistycznemu formalizmowi oraz etycznemu socjologizmowi i psychologizmo-wi, opierają etykę na doświadczeniu aksjologicznym, będącym odmianą doświadczenia fenomenologicznego (różnym i niezależnym od doświadczenia zmysłowego), w którym podmiot ujmuje bezpośrednio fenomeny wartości i powinności; dzięki temu tezy etyki nabywają empirycznego i ogólnie ważnego charakteru.

Empiryczne odmiany etyki normatywnej, w których pewnym empirycznie możliwym do opisania stanom rzeczy przypisuje się charakter powinnośćiowy na podstawie określonej zasady etycznej, uznanej aksjomatycznie za naczelną, różnią się zdecydowanie od czysto opisowych badań empirycznych w dziedzinie moralności (np. statystyki moralności), przeprowadzonych w teoriach zachowań ludzkich i -*• etologii, występującej w postaci psychologii moralności, socjologii moralności czy etnologii moralności.

2. W metaetyce — Przyjmując e. (zw. -> naturalizmem) w teorii moralności, redukuje się etykę do odpowiedniej teorii empirycznej; terminy etyczne uważa się za nazwy empiryczne, które oznaczają empirycznie ujmowalne cechy (np. dobry — pożądany), a twierdzenia etyczne — za zdania empiryczne lub zdania na nie przekładane za pomocą odpowiednich definicji ; twierdzenia etyki oraz własne uważa się za zdanie empiryczne.

Krytycy zarzucają naturalizmowi błąd heterogenizacji dobra, czyli pozbawienia go swoistości w procedurze wyjaśniania treści doświadczenia mor. (tzw. błąd naturalistyczny), ponieważ definicyjnie utożsamia się niedefiniowalne dobro (swoistą cechę prostą, nieempiryczną) z empiryczną cechą opisową; analogicznie redukuje się bezwzględną powinność mor. do względnej powinności pozamor. (-> powinność), a etykę do nauk empirycznych o charakterze prakseologii (najczęściej do teorii celu ostatecznego, motywów postępowania oraz potrzeb i dążeń ludzkich, formułujących normy warunkowe na podstawie empirycznie stwierdzalnych związków określonych postępowań z ich następstwami); wyprowadzenie jednak sądu mor. z przesłanek, z których żadna nie ma natury mor., nie jest logicznie poprawnym uzasadnieniem.

W krytyce naturalizmu odmienne racje przytaczają zwolennicy intuicjonizmu (G.E. Moore, A.C. Ewing, W.D. Ross, H.A. Prichard), którzy łącznie z naturali-stami reprezentują kognitywizm etyczny, oraz zwolennicy emotywizmu (A.J. Ayer, B. Russell, L. Wittgenstein, H. Reichenbach, Ch.L. Stevenson), głoszący akognitywizm metaetycz-ny; emotywiści są o tyle empirystami, o ile ich teorie emotyw-nego znaczenia języka potocznego (nawiązujące do Hume'a) interpretują orzeczniki i sądy mor. jako ekspresje uczuć, dążeń oraz życzeń i redukują je do subiektywnego doświadczenia. Pod wpływem tej krytyki zmodyfikowany naturalizm nazwano neo-naturalizmem (R.B. Brandt), za którym opowiadają się również marksistowscy metaetycy w Polsce (m.in. M. Fritzhand).

Przeciw e. występują także zwolennicy empiryczności etyki, poddający rewizji ogólne pojęcie doświadczenia empirystów oraz ich pojęcia wiedzy opartej na doświadczeniu, opowiadając się za bardziej szerokim pojęciem doświadczenia, którego rolę w etyce ujmują jako źródło i kryterium wartości dostarczanej przez nie wiedzy o moralności oraz jako punkt wyjścia w strukturze teorii etycznej.

Za empirycznością etyki opowiadają się zwolennicy tzw. etyki empirycznej niezależnej od nauk szczegółowych, będący pod wpływem F. Brentano (m.in. T. Kotarbiński, T. Czeżowski, CS. Lewis), jakkolwiek podobnej do nich w swej metodol. strukturze; oponują przeciw redukcji etyki do nauk szczegółowych, twierdząc, że tezy etyki mają własne, autonomiczne źródło wyrażanej przez nie wiedzy, którym nie jest doświadczenie etologiczne, lecz doświadczenie moralności jako faktu normatywnego, czyli bezpośredni pozazmysłowy kontakt poznawczy z realną i konkretnie istniejącą treścią mor. ; mają też autonomiczną podstawę swej zasadności; za punkt wyjścia etyki uważają swoiste doświadczenie wartości, ponieważ zdania bazowe teorii etycznej zawierają elementarne oceny mor. (sądy jednostkowe wyrażone w zdaniach konkretnych typu „oto to jest dobre", „oto to powinienem") o charakterze analog, do zdań spostrzeżeniowych; w wyniku indukcji uogólniającej oceny pierwotne (uniwersalizację indukcyjną) powstają coraz bardziej ogólne zdania etyczne, a w końcu tzw. naczelna zasada etyczna; tak zbudowana etyka empiryczna o strukturze indukcyjno-deduk-cyjnej jest niezależna od nauk szczegółowych, filozofii i teologii oraz światopoglądowo neutralna (podobnie jak np. fizyka), swą prawomocność metodol. bowiem zawdzięcza z jednej strony przyjętym (dzięki doświadczalnej oczywistości) zdaniom bazowym, z drugiej zaś — poprawnie przeprowadzonemu zabiegowi uogólniania.

Etyka empiryczna nie budzi zastrzeżeń pod względem episte-mologicznym i metodol., nie zaspokaja jednak istotnych zainteresowań etycznych, powstałych na gruncie adekwatnie i integralnie ujętego doświadczenia mor.; dlatego filozofowie moralności (R. Ingarden, K. Wojtyła, T. Styczeń), posługując się intuicją intelektualną i operacją uzmienniania (-> ideacja), spodziewają się uzyskać tezy wyrażające istotną (konieczną) treść konkretnego doświadczenia mor. w przeciwieństwie do indukcji uogólniającej, która prowadzi tylko do ujawnienia wypadkowej treści sumy doświadczeń i nie gwarantuje twierdzeniom etycznym charakteru koniecznego.

Ponadto wyznaczają oni etyce zadanie ostatecznościowego wyjaśnienia i przez to pośrednio dalszego usprawiedliwienia — przyjętego już na mocy doświadczenia i wyrażonego uniwersalnie — normatywnego faktu moralności. Z tego powodu opowiadają się za nieodzownością powiązania etyki z filozofią. Jednakże niemożność realizacji tak postawionego celu w etyce filoz. przemawia za jej dalszym powiązaniem z teologią; etyka teol. byłaby zatem teol. wyjaśnieniem faktu moralności lub uteologicznieniem etyki empirycznej.

Analogicznie do prób budowania teologii empirycznej, której punktem wyjściowym jest swoiste  doświadczenie religijne, bazą etyki o charakterze empirycznym jest chrzęść, doświadczenie moralności; eksplikacja jego treści oraz eksplanacja w świetle objawienia stanowią wlaśc. zadania etyki teol. lub teologii moralności; tak pojmowana empiryczność etyki teol. i w ogóle teologii naturalnej wywołuje sprzeciw teologów, opierających teologię wyłącznie na objawieniu (np. biblicyzm K. Bartna).

 

O.P. Klubertanz, The E. of Thomistic Ethics, Proceedings of the American Catholic Philosophical Association 31(1957) 1-24; T. Czeżowski, Etyka jako nauka empiryczna, w: Odczyty filozoficzne. To 1958, 59-67; D.H. Monro, E. and Ethics, C 1967; S. Kamiński, T. Styczeń, Doświadczalny punkt wyjścia etyki, SPCh 4(1968) z. 2, 21-73; K. Wojtyla, Problem doświadczenia w etyce, RF 17(1969) z. 2, 5-24; M. Fritzhand, Główne zagadnienia i kierunki metaetyki, Wwa 1970; A. Hollweg, Theologie und Empirle, St 1970; S. Kamiński, O strukturze etyki, w: Logos l ethos, Kr 1971, 267-279; A. Szostek, Etyka jako nauka empiryczna w ujęciu Tadeusza Czeżowskiego i Tadeusza Kotarbińskiego, RF 19(1971) z. 2, 43-57; Ph. Schmitz, Die Wirklichkeit fassen. Zur „induktiven" Normenfindung einer „neuen Moral", F 1972; T. Styczeń, Problem możliwości etyki jako empirycznie uprawomocnionej i ogólnie ważnej teorii moralności, Lb 1972; S. Kamiński, Metodologiczne typy etyki, RF 22(1974) z. 2, 5-18; H. Bu-czyńska-Garewicz, Uczucia i rozum w świecie wartości. Z historii filozofii wartości, Wr 1975; H. Juros, T. Styczeń, Sposoby uprawiania etyki w Polsce i Ich konsekwencje dla etyki teologicznej, ZNKUL 18(1975) z. 1, 3-12; Metaety-ka, Kr 1975; D. Mieth, Aforo/ und Erfahrung, Fr 1977; B. Schüller, Die Bedeutung der Erfahrung für die Rechtfertigung sittlichen Verhaltensregeln, w: Christlich glauben und handeln, D 1977, 261-286; W. Korff, Die ethische und theologische Relevanz der Humanwissenschaften, w: Ethik im Kontext des Glaubens. Probleme, Grundsätze. Methoden, W 1978, 157-185; T. Styczeń, Autonome Ethik und Ethik mit einem christlichen „Proprium" als methodologisches Problem, w: Ethik im Kontext des Glaubens. Probleme. Grundsätze, Methoden, Fr 1978, 75-100; tenże. Etyka z przymiotnikiem czy bez?, ZNKUL 21(1978) z. 3-4, 27-45; H. Juros, Teologia moralna czy etyka teologiczna?, Wwa 1980; T. Styczeń, Etyka niezależna?, Lb 1980 (passim).

Podobne prace

Do góry