Ocena brak

EMBLEMAT

Autor /Godzislaw88 Dodano /17.09.2012

(gr. emblema szczepionka, sadzonka), przedmiot lub znak symbolizujący określone pojęcie, ideę albo czynność.

I. W LITERATURZE — Już Cyceron i Kwintylian formułą dicta e. określali wypowiedzi złożone na wzór kunsztownej mozaiki. Od wydania dzieła A. Alciatiego Emblematum liber (Au 1531) terminem e. oznacza się wiersz z odpowiadającą mu ryciną symboliczną lub alegoryczno-symboliczną, a terminem emblemata ich zbiór.

Na przełomie epoki renesansu i baroku ustalono ostatecznie konstrukcję e. i określono jego poetykę. J. Pontanus SJ uważał e. za 3-członową kompozycję złożoną z:

° inskrypcji zw. też epigraf, motto lub lemma,

° obrazu zw. też icon, imago lub pictura,

° subskrypcji, którą zazwyczaj był wiersz, najczęściej epigramat, czasem utwór elegijny, zawierający dopełnienie sensu wyrażonego w inskrypcji i rycinie (obraz miał być niejako „ciałem", a wiersz „duszą" e., inskrypcja zaś kwintesencją treści przekazywanej przez obraz i wiersz); później do konstrukcji e. wprowadzano niekiedy także człon zw. komentarzem, pisany zazwyczaj prozą, a czasem prozą i wierszem; w kompozycjach emblematycznych występowały też subskrypcje pisane prozą, często rytmizowaną (m.in. u A.M. Fredry).

Pokrewne e. hieroglifiki, nawiązujące do tradycji staroegip. reprezentowanej w (przełożonym na język łac.) zbiorku Horapollina (Horns Apollo) Hieroglyphica, mają obok tekstów — ryciny z symbolami zaczerpniętymi głównie ze świata przyrody; gatunek ten zawierał treść hermetyczną wymagającą pogłębionej interpretacji, co odnoszono też do e.

E. dzielono często na grupy wg tematów i typu stosowanej symboliki, wyodrębniając rei., fiz., hist, i mityczne, heroiczne, mor. i miłosne; w niektórych e. (zwł. wczesnych) istniały pokrewieństwa z ilustrowaną bajką, z wierszami na godła herbowe (stemmata), z zagadkami (aenigmata), z utworami „na portret" osoby konkretnej lub reprezentującej określoną profesję czy urząd (icones, imagines), a także z -+ apoftegmatami z odpowiednimi symbolicznymi rycinami. Reprezentatywnym zjawiskiem były zbiory wielogatunkowe, łączące różne typy e. i gatunków im pokrewnych.

Za twórcę nowożytnej emblematyki uznano Alciatiego, zw. e. pater et princeps; jego Emblemata w pośmiertnych wyd. (m.in. z 1557) ulegały kompozycyjnym przekształceniom; wyodrębniano np. w osobne grupy e. odnoszące się do pojęć ogólnych — m.in. wiary, roztropności, dzielności, zgody, natury, pokoju, wiedzy; było to wyrazem procesów zapowiadających w emble-matyce powstanie i nast. usamodzielnienie się od niej -> iko-nologii. Pełny rozkwit emblematyki i narodziny ikonologii, które przypadły na przełom epoki renesansu i baroku, wywarły znaczny wpływ na twórców literatury i sztuk plastycznych XVII w.; utworami emblematycznymi uświetniano uroczystości prywatne, państw, oraz kośc., zwł. -*• procesje połączone z widowiskami parateatralnymi (celebrowanymi najokazalej w kolegiach jez.), festyny związane z -*• kalendarzem liturgicznym. koronacjami obrazów oraz rocznicami beatyfikacji i kanonizacji patronów.

W Polsce jednym z najwcześniejszych autorów e. był J. Dan-tyszek (In e. Gattinarae, bmw 1531); zbiorem wielogatunkowym jest M. Reja Zwierzyniec (wraz z wyd. z nim Figlikami) z e. ze zbiorów Alciatiego, w których ryciny zostały zastąpione opisem, a także zawierający w nawiązaniu do Horapollina wiersze z hie-roglificznymi rycinami; kompozycje emblematyczne układali też m.in. J. Kochanowski (np. fraszka Na utratne), a zwł. jego brat Mikołaj (wiersze Pod obrazy kontrefektu rodzaju ludzkiego). Na przełomie XVI i XVII w. powstało wiele druk. panegiryków emblematycznych, często łączących e. i stemmata, np. Leopardos (Kalisz 1624) wyd. dla uczczenia ingresu abpa H. Firleja w Gnieźnie; zawiera on różne warianty aluzji emblematycznych do symboliki związanej z herbem rodowym i biskupim oraz do symboli urzędu pasterskiego; układ graficzny wielu subskrypcji był uformowany m.in. w kształt obeliska, kolumny, 2-wieżowej świątyni, mitry i krzyża (były to tzw. carmina figurata znane już w starożytności, stosowane też później w rękopiśmiennych i druk. zbiorach e.).

Do wybitniejszych pol. dzieł z 1. poł. X\TI w. należą J. Domaniewskiego Emblemata niektóre (Lubcz 1623), pol. wersja dzieła O. van Veena Emblemata Horatiana oprać, przez S. Łochowskiego pod tym samym tytułem (Kr 1647, 16482, 16493), emblematyczne utwory M.K. Sarbiewskiego (m.in. wśród jego epigramów).

Wyodrębniający się dział e. religijnych reprezentują m.in. T. Tretera Symbolica vitae Christi meditano (Braniewo 1612), M.K. Chaleckiego Allegoriae abo kwiecia modi gorących wynalezione dla unurzenla dusze w Bogu (Wl 1618 i w tymże roku w wersji łac), czy też jego cykl e. maryjnych Binar ins Chalecianus sive duo manipuli liliorum (Wl 1642), a także Sebastiana od Matki Bożej OCarm Firmamentům symbolicum [...](Lb 1652).

Szczytowy moment rozwoju zbiorów staropolskich c. w książkach przypadł na 2. poł. XVII w.; powstała wówczas pol. wersja popularnego zbioru H. Hugo Pia desiderio (An 1624) A.T. Lackiego pt. Pobożne pragnienia (Kr 1673, 1697 i później wznawiane) oraz 3 najwybitniejsze pol. zbiory:

° Fredry Pe-ristromata regum seu memoriale princtpis monitorům symbolts expressům (Gd 1660, 16662, F 1685), cykl 20 e. z rycinami i mottami oraz z subskrypcjami pisanymi prozą rytmizowaną;

° Z. Morsztyna Emblemata (rps z ok. 1675-80) z 113 subskrypcjami wierszowanymi do Iemmatów i rycin, wybranych z kompi-lacyjnego zbioru Les e. d'amour divin et humain ensemble [...] par un père Capucin (P brw) i ułożonych w odmiennym porządku, ukazujące typową dla baroku walkę, którą o człowieka toczą ze sobą amor prof anus oraz amor divinus;

° S.H. Lubomirskiego Adverblorum moralium sive de virtute et fortuna libellus (Wwa 1688, 1691 ; liczne wznowienia w łac. i pol. wersji), cykl 15 e. z rycinami miedziorytowymi, które wg rysunków Tylmana z Gameren przygotował J.J. Helwig; cykle te zawierały panoramiczną wizję losu człowieka oraz jego mor., intelektualnych i egzystencjalnych niepokojów. Liczne utwory emblematyczne powstawały też w kręgu Akademii Krak., m.in. R.K. Arteńskiego Divae Themidis insignia emblemat ice adúmbrala (Kr 1683) i S. Piskorskiego Flores vitae beatae Salomeae virginis (Kr 1691).

U schyłku epoki baroku poza nowym pol. przekładem cyklu Pia desiderio wyd. przez J. Kościeszę Żabę pt. Pobożne żądania (Wl 1754), powstawały mniej ambitne okolicznościowe zbiory panegiryczne bądź uświetniające uroczystości kośc. ; do ważniejszych zalicza się m.in. K.P. Sawickiego Krzywda bez szkody (bmw 1726, Lw 1730), czy też reprezentujący e. religijne zbiór e. maryjnych Symbola immaculatam Virginem declarantla (z ok. 1721-25). E. pisywali ponadto J.A. Załuski, A. Niemiryczowa, A. Naruszewicz (na cześć Sarbiewskiego 1757), ale był to już zmierzch popularnego przedtem gatunku. Wykaz ponad 600 polskich e. i ich zbiorów opracowała P. Buchwald-Pelcowa.

 

M. Praz. Studies in Seventeenth-Century Imagery l-II, Lo 1939-47, R 19641 ; J. Pelc, Zbigniew Morsztyn, arianin i poeta, Wr 1966 (passim); Emblemata (oraz Supplement, St 1976); J. Pelc, Old Polish E. Introduction to the Problems, Zagadnienia Rodzajów Literackich 12(1969) z. 2,21-53; tenże, Obraz — słowo — znak. Studium o e. w literaturze staropolskie], Wr 1973; R.G. Dimler. A Biblio graphical Survey of Jesuit E. Authors in German-Speaking Territories, AHSJ 45(1976) 129-138; J. Pele, Les métamorphoses de l'emblématique et de l'Iconologie à l'époque du baroque, w: Barocco fra Italia e Polonia, Wwa 1977, 155-177; R.G. Dimler, A Bibliographical Survey of Jesuit E. Authors In French Provinces 1618-1726. Topography and Themes, AHSJ 47(1978) 240-250; tenże, A Bibliographical Survey of E. Books Produced by Jesuit Colleges In the Early Society. Topography and Themes, AHSJ 48(1979) 297-309; P. Buchwald-Pelcowa, E. w drukach polskich t Polski dotyczących XVI-XVIII wieku, Wr 1981 (bibliogr.).

Podobne prace

Do góry