Ocena brak

EMAUS, Emmaus, Ammaus - W IKONOGRAFII

Autor /Godzislaw88 Dodano /17.09.2012

Największe znaczenie zyskały 3 motywy zaczerpnięte z ewangelicznej relacji — droga do E. (Łk 24,13-29), wieczerza w E. i zniknięcie Jezusa sprzed oczu uczniów (Łk 24, 30-31).

1. Wśród licznych przedstawień określanych tytułem droga do E. wyróżnia się odrębne wydarzenia, których wspólną cechą jest kontekst —> drogi ; najczęściej bywał odtwarzany:

° moment dojścia Chrystusa zmartwychwstałego w przebraniu pielgrzyma do 2 uczniów, przedstawianych zazwyczaj także w pielgrzymim odzieniu (mozaiki z 520-525 w S. Apollinare Nuovo, Rawenna; relief kapitelu z XII w. w król. portalu katedry w Chartres; witraż z XIV w. w bazylice Franciszkanów w Asyżu);

° etap wspólnej wędrówki z Chrystusem nauczającym i idącym pomiędzy uczniami (miniatura w Ewangeliarzu z Sainte-Chapelle z ok. 1280, British Museum);

° usiłowania uczniów, by zatrzymać Chrystusa z uwagi na zapadający wieczór, z zachodzącym słońcem na horyzoncie (miniatura w Psałterzu Albana z XII w., skarbiec katedry w Hildesheim).

W średniowieczu droga do E. stanowiła jedną ze scen w cyklach z życia Chrystusa i występowała w malarstwie zarówno monumentalnym (malowidła ścienne z końca XII w., katedra w Moguncji), jak i miniaturowym (Biblia umoralniająca, Bodleian Library, Oksford) oraz w złotnictwie (relikwiarz pap. Paschalisa I, IX w., skarbiec katedry w Akwizgranie).

U schyłku średniowiecza zaczęto przedstawiać ją na tle architektury (stalle z 1486 w prezbiterium katedry św. Stefana w Wiedniu), a w sztuce nowoż. w rozległym pejzażu, niekiedy wzbogaconym sztafażem (A. Elsheimer, 1620, Brema; Rembrandt, rysunek piórkiem z 1655, Luwr; J. von Führich, obraz z 1837, Kunsthalle w Bremie). W sztuce współcz. do bardziej znanych należy surowa kompozycja 3 wędrujących postaci K. Schmidta-Rottluffa.

2. Wieczerza w E. początkowo występuje równolegle do drogi do E. na tych samych zabytkach (np. na relikwiarzu Paschalisa I) i na odrębnych (np. w Biblii z Avila, XI w., Madryt). Kanon wieczerzy w E., sformułowany w księdze malarskiej z Athosů i przypominający komunię św. — w symetrycznym porządku siedzą za stołem uczniowie z Chrystusem pośrodku, który błogosławi lub łamie chleb — często stosowano w sztuce rom. (fresk z XI w. w katedrze w Essen; fresk z kościoła Ni-coara w Cortea de Arges), rzadziej w got., m.in. w Polsce w polichromowanej płaskorzeźbie z 2. poł. XIV w. utrwalającej moment rozpoznania Chrystusa (podłucze portalu kaplicy Łubieńskich w katedrze gnieźn.). Formułę z Athosu wiązano także z drogą do E. lub ze sceną ukazującą Marię Magdalenę, która opowiada uczniom o zmartwychwstaniu Chrystusa (kielich Wiltena i emaliowana płytka relikwiarzowa z ok. poł. XII w., skarbiec katedry w Hildesheimie).

W końcu średniowiecza w układzie osób wieczerzy nastąpiła zmiana — dowolność zastąpiono symetrycznością i do tematu zaczęto wprowadzać motywy rodzajowe, np. na jednej z kwater tryptyku z kościoła św. Elżbiety we Wrocławiu w wieczerzy w E. (w tle ukazania się Chrystusa Marii Magdalenie i droga do E.) usługują 3 kobiety (malarz wrocł., 1498, MNWwa), a w Ołtarzu Łukasza z 1499 występuje sługa i żebrak u drzwi (Heinrich Bornemann, kościół św. Jakuba w Hamburgu).

W malarstwie nowoż. najpiękniejsze kompozycje wieczerzy w E. stworzyli malarze weneccy — J. Bellini, Tycjan, P. Veronese i Caravaggio (w Polsce znajduje się obraz nieznanego ca-ravaggionisty wł. z 1. poł. XVII w. w kościele św. Jadwigi w Grodzisku Wlkp.) i hol., przede wszystkim Rembrandt, który przez umiejętne stosowanie walorów świetlnych tchnął rei. głębię w tę scenę (obraz z 1648, Luwr); rembrandtowskie ujęcie Chrystusa jako zjawiska świetlnego z upodobaniem naśladowali artyści XVHI w., m.in. D. Chodowiecki i W. Baille. W tym stuleciu motyw wieczerzy często wykorzystywano jako element dekoracyjny na drzwiczkach tabernakulum (srebrna plakietka trybowana z 1702, wykonana przez J. Ceyplera, złotnika krak., do tabernakulum w kościele św. Anny w Krakowie; E.Q. Asam, 1732, tabernakulum w kościele par. w Osterhofen). W XIX i XX w. podejmowali go głównie Francuzi (E. Delacroix, M. Denis, F. Uhde).

3. Związane z wieczerzą zniknięcie Jezusa sprzed oczu uczniów w momencie rozpoznania go przez nich próbowano odtworzyć już w XII w. przez zastosowanie formuły z ->- wniebowstąpienia Chrystusa (scena na krzyżu z 2. ćwierci XII w. i miniatura w Psałterzu Albana z końca XII w., skarbiec katedry w Hildesheim; miniatura w Ewangeliarzu z Sainte-Chapelle, British Museum) lub metody kontynuacyjnej — np. na karcie rpsu z końca XII w. jedna z miniatur ukazuje Chrystusa siedzącego z uczniami przy stole, a druga Chrystusa odchodzącego bokiem od stołu (Victor and Albert Museum, Londyn). Dopiero Rembrandt, który w lawowanym rysunku piórkiem przedstawił postać Chrystusa zanikającą w promieniach świetlnych, nadał temu wydarzeniu wymiar transcendentalny (Collection Ch. Rickets and Ch. Shannon, Londyn).

Motywy ikonograficzne z E. zestawiano także typologicznie z wydarzeniami ze ST i NT; np. drogę do E. w Concordanza caritatis (Mn ok. 1450) połączono z Raguelem usiłującym zatrzymać młodego Tobiasza, z wyprowadzeniem Lota z Sodomy przez anioła i z Manoachem goszczącym anioła, a P. Vermehren w swym dziele Jesus und seine Kirche aus denen Sonn- und Fest-tag-Evangelium (Dr 1713) w ilustracjach przeznaczonych na n dzień Wielkanocy połączył ją z -» przemienieniem Pańskim, gdyż w obu wydarzeniach towarzysze Chrystusa rozmawiali z nim o jego męce. Wieczerzę w E. zestawiano z błogosławieństwem Jakuba Patriarchy, interpretowanym jako zapowiedź chrztu; np. na rom. kapitelu w katedrze św. Piotra w Genewie w scenie wieczerzy ukazano Chrystusa ze skrzyżowanymi rękami (w tzw. geście Jakubowym).

Przedstawienie procesji do chrzcielnicy, jak i goszczenie dzieci przez chrzestnych rodziców, które nazywano drogą do E., oraz błogosławieństwo Jakuba występowały w stalli chórowej z XII w. (zniszczona) w katedrze w Peterborough oraz znajduje się w Psałterzu z Peterborough z końca XIII w. (Bruksela), w Psałterzu św. Ludwika z pocz. XIII w. (Lejda) i w syr. rpsie Biblii watykańskiej (Watykan). W XVI i XVII w. wieczerzę w E. łączono paralelnie z historią Filemona i Baucis (Owidiusz, Metamorfozy 8), który to temat podjął przede wszystkim Rembrandt (miedzioryt z 1654).

 

Millet Ev (passim); Mâle Aa 137-139; Künstle I 307-314; W. Stechow, RDK V 228-242; L. Rudrauf, Le repas ďE., P 1955; Pigler I 346-354; H.M. Rotermund, Wandlung des Christustypus bel Rembrandt, Wallraf-Richartz--Jahrbuch 18(1956) 197-237; H. Feldbusch. LCIk I 622-626; Katedra gnieźnieńska, Pz 1970, I 113-115; KZSP IV 2, 1, 79, 126, V, z. 3, 33, z. 14, 14; Christliche Ikonographie In Stichworten, Mn 1975, 113.

Podobne prace

Do góry