Ocena brak

ELZENBERG HENRYK

Autor /Godzislaw88 Dodano /17.09.2012

ur. 18 IX 1887 w Warszawie, zm. 6 IV 1967 tamże, literaturoznawca, krytyk literacki, filozof.

Studia ukończył w Paryżu, gdzie doktoryzował się na podstawie rozprawy Le sentiment religieux chez Leconte de Lisle (P 1909), a habilitował 1921 w Krakowie na podstawie pracy Marek Aureliusz. Z historii i psychologii etyki (Lw 1922); wykładał 1910-12 na uniw. w Neuchatel (Szwajcaria), a później w Krakowie, Warszawie, Wilnie oraz 1945 na KUL; 1946-50 i 1956-60 był prof, uniwersytetu w Toruniu.

Odrębność E. w stosunku do dominującego w Polsce 1918-39 nurtu filozofii pozytywistycznej (szkoła lwowsko-warszawska) wyraża się w doborze zagadnień, metodzie filozofowania oraz głoszonych poglądach; krytykował sejentyzm, uważając, że doprowadził on do zaniku myślenia wartościującego oraz zerwania więzi filozofii z humanistyką; zmierzał do wypracowania teorii wartości (-*• aksjologia II) niezależnej od ontologii; definiując (pod wpływem neokantyzmu M. Schelera i N. Hartmanna) -*• wartość jako „coś, co powinno być", wyróżniał jej 2 rodzaje: bezwzględną (perfekcyjną) — rozumianą jako powinność do zrealizowania, oraz względną (utylitarną) — rozumianą jako cechę przedmiotu zaspokajającą czyjeś pragnienia, potrzeby itp. ; stał na stanowisku przedmiotowej tożsamości moralnego -»• dobra oraz -»• piękna, ujmowanych z dwojakiego punktu widzenia — dążeniowego i kontemplacyjnego.

W etyce (inspirowanej poglądami stoików, buddyzmu, chrześcijaństwa i hinduizmu M.K. Gandhiego) zwalczał -> hedonizm, -> utylitaryzm, -* relatywizm i eudajmonizm; centr, pojęciem jego etyki czystej jest homo ethicus, występujący w 2 odmianach — „meliorysty", pracującego nad własnym udoskonaleniem, i „soteryka", który dąży do całkowitego wyzwolenia się od zła, czyli do zbawienia; głosił niezależność zdań powinno-ściowych etyki stosowanej od jakiegokolwiek rozkazu oraz ideał heroicznej walki ze złem i bezsensem w świecie obojętnym na wartości; za naczelną powinność człowieka uważał tworzenie kultury, którą pojmował jako sumę rzeczy wartościowych, nadających życiu ludzkiemu godność i sens. W estetyce był E. przeciwnikiem hedonizmu, utylitaryzmu i formalizmu oraz rzecznikiem -*• perfekcjonizmu, -*• obiektywizmu i absolutyzmu wartości estetycznych; przyjmował, że kontakt z wartością estetyczną osiąga się przez przeżycie emocjonalne oraz intuicję w przeżyciu typu jakościowego (asubstancjalnego), bezpośredniego i bezinteresownego; podkreślał też etyczny walor sztuki i twórczości artystycznej.

Asystemowa metoda filozoficzna E., skupiona na problemach szczegółowych, wykazuje pokrewieństwa ze stylem analiz filoz. szkoły bryt. (-»• analityczna filozofia); w teorii wartości E. był zwolennikiem -»• intuicjonizmu, pokrewnego filozofii H. Bergsona; dobór problematyki oraz postawa światopoglądowa (pesymizm) zbliża go do -* egzystencjalizmu.

Większość prac E. wydano w zbiorach Klopot z istnieniem — aforyzmy w porządku czasu (Kr 1963), Próby kontaktu (Kr 1966), Wartość i człowiek — rozprawy z humanistyki i filozofii (To 1966) ; nie włączono do nich pracy doktorskiej i habilitacyjnej oraz dzieła Podstawy metafizyki Leibniza (To 1917) i studiów o G. Berkeleyu, m.in. Domniemany immanentyzm Berkeleya w świetle analizy tekstów (w: Szkice filozoficzne. Romanowi Ingardenowi w darze, Wwa 1964, 27-48).

 

S. Pacuła, W kręgu myili filozoficznej Henryka E., ŻM 16(1966) z. 10, 18-28; A. Biernacki, Henryk E. (1887-1967), Wieź 10(1967) z. 7-8, 58-65; T. Czeżowski, Henryk E. (1887-1967), SF 10(1967) z. 3. 283-285; I. Dąmbska. „Próba kontaktu" z myślą filozoficzną Henryka E. (1887-1967), Znak 19(1967) 1121-1127; S. Krzemień-Ojak, Estetyka i etyka. Studia Estetyczne 4(1967) 403-406; M. Wallis, Henryk E., RuF 26(1967-68) 97-108; N. Łubnicki, O wyzwolonym z „klopotu Istnienia", w : Rozprawy filozoficzne. Księga pamiątkowa ku czci Tadeusza Czeżowskiego, To 1969, 201-237; W. Voisé, Henryk E. W drugą rocznicę śmierci, RuF 27(1969) 245-248; tenże, Wspomnienie o człowieku, który myślał Inaczej, Twórczość 25(1969) z. 1, 151-153; M. Wallis, Henryk E. Walka z pesymizmem, Twórczość 25(1969) z. 5, 91-97; tenże, FPS 83-85; T. Szkołut, Poglądy estetyczne Henryka £*., w: Studia z dziejów estetyki polskiej 1918-1937, Wwa 1975, II 189-208; J. Broda, Pesymizm i próby Jego przezwyciężenia. Zeszyty Naukowe. Politechnika Śląska. Nauki Społeczne 26(1976) 29-44; A. Voisé, Henryk E. I wartość wolności. Twórczość 34(1978) z. 4, 100--109; W. Gwóźdź, Problematyka moralna w pismach Henryka E., Lb 1979 (mpsBKUL).

Podobne prace

Do góry