Ocena brak

ELŻBIETANKI

Autor /Godzislaw88 Dodano /17.09.2012

Zgromadzenie zakonne na prawie papieskim lub diecezjalnym pod wezwaniem Elżbiety Węgierskiej, poświęcające się pracy charytatywnej (pielęgnacja chorych we własnych szpitalach lub w domach prywatnych, opieka nad dziećmi, zaniedbaną młodzieżą lub starcami).

Wywodzą się z franciszkańskiego ruchu świeckich tercjarek (-»• zakony trzecie), zmierzającego do tworzenia klasztorów z życiem wspólnym, ślubami (prostymi lub uroczystymi) i klauzurą (po Soborze Tryd.) ; rozprzestrzenione przeważnie na terytorium Niemiec, Austrii i Francji (tu znane bardziej jako siostry miłosierdzia), zajmowały się pielęgnacją chorych w szpitalach (rzadziej w domach prywatnych); szczyt rozwoju e. przypadł na XIV i XV w. (brak danych o liczbie członkiń i ośrodków), a w poł. XVI w. (mimo ataków reformacji) istniało jeszcze ok. 3800 wspólnot; znikoma część przetrwała po przekształceniach (podziały, kasaty, fuzje, redukcje), a niektóre z nich dały początek nowym zgromadzeniom; powstające po Soborze Tryd. wspólnoty brały od e. przeważnie nazwę lub ideał szpitalniczy, choć nie miały z nimi więzi genetycznej :

° e. z Akwizgranu, zgromadzenie zak. na prawie diec., zał. 1624 przez Apollonię Radermecher w kierowanym przez nią szpitalu w Akwizgranie; pod wpływem franciszkanów z Kolonii wprowadziły klauzurę i habit tercjarski, a 1630 przeszły pod jurysdykcję bpa z Liège; 1650 założyły dom filialny w Düren (skąd udały się 1687 do Jülich, a 1690 do Grazu, zapoczątkowując autonomiczne kongregacje); po rewolucji franc, określono dla klasztoru limit (14 sióstr), a 1822 dążono do ich złączenia z boromeuszkami; uzyskanie sankcji rządowej umożliwiło reformę wewn. i rozwój; 1970 miały ok. 200 sióstr w 9 domach; dom gen. w Akwizgranie;

° e. z Azlburga-Straubingu, samoistny dom na prawie diec., zasiedlony 1749 przez e. z Pragi (-> elżbietanki 8), zniesiony 1809 przez władze cywilne, a 1829 odnowiony; jego siostry otworzyły placówki w Neuburgu n. Dunajem (1840) i Tauf-kirchen (1841); 1975 miały dom w Azlburgu-Straubingu (Bawaria) z ok. 40 siostrami;

° e. z Bad Kissingen, Elisabethinerinnen vom Regulierten III Orden des heiligen Franziskus von Assisi, kongregacja zak. na prawie diec., wywodząca się od e. z Akwizgranu (-> elżbietanki 1), które 1736 założyły dom we Wrocławiu, a stąd przybyły do Bad Kissingen (Bawaria); 1828 założyły dom w Holbek (Dania); z powodu niemożliwości zachowania statusu mniszek (szczególnie pap. klauzury) przy pracach szpitalnych stały się 1928 zgrom, o ślubach prostych; 1974 miały ok. 90 sióstr w 3 domach; dom gen. w Bad Kissingen;

° e. z Bredy, Zusters Franciscanessen van de heilige Elisabeth, zgromadzenie zak. na prawie diec., zał. 1880 w Bredzie (pd. Holandia) przez bpa Hendrika van Beeka (1816-84) dla opieki nad chorymi w domach; duchowość oparły na zmodyfikowanej regule -* rekolektek; 1975 miały ok. 270 sióstr w 11 domach w Holandii, Belgii i na Sumatrze (ok. 20 sióstr tubylczych); dom gen. w Bredzie;

° e. z Budapesztu, siostry III zakonu usługujące chorym św. Franciszka i św. Elżbiety, zgromadzenie zak. na prawie diec., wywodzące się ze wspólnoty e. z Akwizgranu (-> elżbietanki 1); 1785 założyły dom w Budzie; 1929 miały 26 sióstr, które przestały istnieć po II wojnie świat.;

° e. cieszyńskie, Congregatio Sororum a sancta Elisabeth III Ordinis sancti Francisci in Cieszyn, samoistny dom zak., zasiedlony 1753 przez e. z Wrocławia dzięki staraniom Marii Frank; początkowo pracowały w szpitalu dla kilkunastu chorych, który w poł. XIX w. miał ok. 50 miejsc, a 1900-03 zbudowały szpital dla ok. 100 chorych; 1850 otworzyły dom filialny w Jabłonkowie (k. Czeskiego Cieszyna), który stał się 1863 autonomiczny; 1934 przyjęły konstytucje od e. czeskich, łagodzące przepisy klauzury pap. i ukierunkowane ku kongr. czynnej; 1963 zostały kongr. o ślubach prostych i otrzymały prawa pap.; duchowość oparły na regule III zakonu św. Franciszka z Asyżu; 1970 miały 26 sióstr; 1890-1918 wydawały biuletyn „Jahresbericht des Saint Elisabeth-Frauen und Kinderspitales Teschen";

° e. z Citerna, Francescane di santa Elisabetta, klasztor klauzurowy, zał. w XVI w. przez Angelinę z Marsciano; po zniszczeniach 1917 odbudowany i zasiedlony; zredukowane przez bpa ord. Carlo Liviero z mniszek do rangi zgrom, o ślubach prostych, w celu współpracy z -> Akcją Katolicką, wróciły 1953 do statusu mniszek; 1973 miały 11 sióstr w Citerna (Perugia) ;

° e. czeskie, 5 autonomicznych (sfederowanych 1929) klasztorów, związanych pochodzeniem z e. z Akwizgranu (-»• elżbietanki 1): e. z Pragi, zał. 1719, miały 1929 ok. 40 sióstr, e. z Bratysławy, zał. 1738, miały 1929 ok. 20 sióstr, e. z Brna, zał. 1748, miały 1929 ok. 20 sióstr; e. z Kadaňa, zał. 1749, miały 1929 ok. 25 sióstr; e. z Jabłonkowa (k. Czeskiego Cieszyna), zał. 1850, miały ich 1929 kilkanaście; 1931 dla wszystkich e. czeskich zredagowano wspólne konstytucje, łagodzące normy klauzury pap.; po II wojnie świat, domy przestały istnieć;

° e. z Grazu, samoistny klasztor na prawie diec., zał. 1690 przez księżnę M.T. Leslie (zm. 1716) w Grazu, zasiedlony przez siostry z Düren (filia e. z Akwizgranu); jako zgrom, szpitalne ocalały z kasat -»• józefinizmu, a 1806-08 przeniosły się do nowego szpitala (ok. 100 łóżek); po aneksji Austrii (1938) udały się 1939 do Luksemburga; po wojnie większość wróciła do Grazu i objęła pracę w zmodernizowanym szpitalu (190 łóżek); 1975 miały ok. 30 sióstr;

° e. z Klagenfurtu, samoistny klasztor na prawie diec., zał. 1710 w Klagenfurcie (Austria) dzięki Marii Katini i The-resie von Wagensberg jako filia e. z Akwizgranu (-* elżbietanki 1); w okresie -> józefinizmu miały ograniczoną działalność, a rozwój i reorganizacja na pocz. XX w. umożliwiły uzyskanie autonomii i założenie domu filialnego w Humboldt (-»• elżbietanki 11); 1970 miały ok. 60 sióstr;

° e. z Humboldt, Franciscan Sisters of Saint Elisabeth, zgromadzenie zak. na prawie pap., zał. 1911 przez e. z Klagenfurtu (-> elżbietanki 10) w Humboldt (Kanada), które z okazji 200-lecia swego istnienia założyły dom filialny, 1912 otworzyły nowicjat, a 1913 uzyskały autonomię; 1978 miały 90 sióstr w 15 domach w Kanadzie i Brazylii; dom gen. w Saskatoon;

° e. z Linzu, zgromadzenie zak. na prawie diec., wywodzące się z e. z Akwizgranu (-* elżbietanki 1); 1745 bp Pasa wy pozwolił osiedlić się w swojej diecezji e. z Wiednia (-»• elżbietanki 18), przybyłym z Ernestina von Sternegg, która swe dobra ofiarowała na fundację; po przejściowych ograniczeniach działalności w okresie -*• józefinizmu ces. Leopold II zezwolił 1790 na przyjęcie nowych członkiń > z czasem uzyskały szpital z 480 miejscami; 1973 miały 78 sióstr;

° e. z Luksemburga, Soeurs Hospitalières de Sainte Elisabeth, zgromadzenie zak. na prawie pap., wywodzące się z e. z Akwizgranu (-»• elżbietanki 1), zał. 1762 dzięki Marii Zorn w Luksemburgu jako filia; zachowały regułę III zakonu regularnego Franciszka z Asyżu; w okresie -»• józefinizmu działalność ograniczał limit przyjęć do 17 sióstr; pozostałe więc utworzyły odłam bezhabitowy, złączony 1844 z boromeuszkami; 1933 otworzyły 2 stacje mis. w Kongo Belg.; 1939-44, pozbawione praw zak., pracowały jako świeckie pielęgniarki w szpitalach wojskowych, a od 1944 ponownie prowadzą własne szpitale i kliniki oraz zajęcia służby zdrowia wszystkich stopni; 1978 miały 512 sióstr w 52 domach; dom gen. w Luksemburgu;

° e. z Möns, córki św. Elżbiety, Filles de Sainte-Elisabeth, szpitalne zgromadzenie zak. na prawie diec., zał. 1928 w Möns (Belgia); wywodzi się ze wspólnoty istniejącej od XVI w. przy tamt. szpitalu św. Mikołaja, którą złączono 1518 z grupą sióstr z klasztoru św. Marii Magdaleny z Ath; 1808 część sióstr opuściła szpital i osiedliła się w opactwie w Val-des-Ecoliers; 1876 kilkanaście sióstr wróciło do dawnego szpitala, zmieniając swą nazwę na córki św. Elżbiety; 1935 przyłączyły się do nich siostry miłości Najśw. Panny Dobrej Nadziei z Binche (pd.-zach. Belgia);

° e. z Neuburga n. Dunajem, zgromadzenie zak. na prawie diec., wywodzące się z e. z Akwizgranu (-»• elżbietanki 1); zał. 1840 w Neuburgu (Bawaria) i zasiedlone 1840 przez siostry z Azlburga, prowadziły szpital dla kobiet; 1841 uzyskały aprobatę diec.; założyły domy filialne w Lauingen n. Dunajem (1889) i Aindling (1901); 1966 miały 116 sióstr w 5 domach; dom gen. w Neuburgu;

° e. z Padwy, Suore francescane elisabettine, zgromadzenie zak. na prawie pap., zał. 1828 w Padwie przez Elisabettine Vendramini (1790-1860) i ks. Luigi Marana (1794-1859) w celu opieki nad opuszczonymi dziećmi; podczas epidemii (1838) zajęły się szpitalnictwem; 1910 otrzymały dekret pochwalny, a 1924 ostateczne zatwierdzenie; otworzyły placówki mis. w Egipcie (1935) i Libii (1936); 1970 podzieliły się na 3 prowincje; 1974 miały 1147 sióstr w 174 domach we Włoszech, Szwajcarii, Argentynie, Libii i Kenii; dom gen. w Padwie;

° e. śląskie, zw. szarymi, Congregado Sororum Ra varum Sanctae Elisabeth, zgromadzenie zak. na prawie pap., zał. 1842 w Nysie przez Dorotę Wolff (imię zak. Klara) w celu pielęgnacji chorych w domach bez względu na ich sytuację materialną i wyznaniową; pierwotnie były instytutem charytatywnym z 3 członkiniami (Matyldą i Luizą Merkert oraz Franciszką Werner), który w miarę rozszerzania działalności próbowano przyłączyć do zgrom, szpitalnego boromeuszek w Nysie;

z uwagi na specyfikę celu (pielęgnacja chorych w domach) wszczęto starania o autonomię i aprobatę kośc, do której uzyskania 1859 przyczynili się ks. R. Urban ze Złotoryi i F. Fischer z Nysy; 1864 władze prus. przyznały im status osoby prawnej; 1871 otrzymały od pap. Piusa IX dekret pochwalny, a 1887 od pap. Leona XIII ostateczne zatwierdzenie. Zgromadzenie rozrastało się dynamicznie — z 11 domów i ok. 60 sióstr (1859) do 87 domów i 440 sióstr (1872), a podupadło z powodu likwidacji szeregu placówek i przeszkód w przyjmowaniu kandydatek stawianych przez antyzak. ustawy Kulturkampfu (1875-82 nie było żadnej profesji zak.);

wzrost placówek 1886-1908 (316 domów i ok. 3000 sióstr) zadecydował o ich podziale 1908 na 6 prowincji; wtedy przeniesiono dom gen. do Wrocławia; 1939 zgrom, mające 392 domy i ok. 3300 sióstr podzielono na 12 prowincji — dolnośląską, górnośląską, wsch. i zach. pruską, saksońsko-turyńską, brandenbursko-pomorską, szlezwig-hol-sztyńską, szwedz., norw.-duń., wł., czeską, gnieźn.-pozn. (106 domów) i górnośląsko-polską, zw. katowicką (15 domów); 1882--1939 ok. 420 sióstr prowincji pol. pracowało w 43 szpitalach (w tym w 7 własnych — Tuchola, Katowice, Starogard Gd., Leszno, Poznań, Sieraków i Warszawa); w czasie II wojny świat. zginęło ok. 500 sióstr, a prowincje zostały zdezorganizowane;

po przekształceniach powojennych i zaadaptowaniu do nowych warunków społ. było ok. 3370 sióstr w ok. 420 domach należących do 14 prowincji, w tym 6 pol. (wrocł., nyska, pozn., katów., toruńska i warsz.); zadania szpitalne zastąpiono pielęgnacją chorych w zakładach specjalnych, domach opieki społ. i domach pomocy, pracą w instytucjach kośc. i w duszpasterstwie par. (katechetki, organistki, zakrystianki) ; przyjęta przez e. zakonna duchowość stanowi syntezę duchowości augustiańskiej (-»• Augustyna reguła) i franciszkańskiej (wezwanie św. Elżbiety Węgierskiej i agregacja 1923 do franciszkanów); podstawą egzystencji e. jest własna praca; 1899-1921 wydawały czasopismo „Sankt Elisabethblatt"; Aniela Kaczmarek

° e. z Wiednia, samoistny dom regularnych tercjarek Franciszka z Asyżu na prawie diec, zał. 1709 w Wiedniu dzięki subwencjom księżnej Marii Giuseppy Montecuccoli, zasiedlony przez e. z Grazu (-> elżbietanki 9); założyły domy filialne w Bratysławie (1738), Linzu (-*- elżbietanki 12), Brnie (1749) i Budapeszcie (->• elżbietanki 5); 1978 miały 35 sióstr.

 

J. Jungnitz, Die Kongregation der Grauen Schwestern von der heiligen Elisabeth, Br 1892; tenże, Das Saint Joseph-Stift in Breslau, Br 1907; O. Kohausz, Die Kongregation der Grauen Schwestern von der heiligen Elisabeth, Br 1922; Conspectus trium ordinum rellglosorum sancii patris nostri Francisci, R 1929 (passim); HeimbucherlI (passim); Pirożyński 100-103; J. Schweter, Geschichte der Kongregation der Grauen Schwestern von der heiligen Elisabeth I-II, Br 1937; Mondo cattolico, R 1952,279-280,344-345; P. Hofmeister, Die neuen Satzungen der Klosterfrauen von der heiligen Elisabeth zu Azlburg, FSt 38(1956) 407-412; M.J. Hufnagel, Franziskanerinnenkloster der Elisabeth In München, w: Bavaria franciscana antiqua. Mn 1957, III 352-381; E. Martin, Franziskanerinnenkloster der E. In Azlburg-Straubtng, w: Bavaria franciscana antiqua, Mn 1957, III 382-389; Kloster und Krankenhaus der E. in Graz, Gr 1958; A. Wienand, Oas Wirken der Orden und Klöster in Deutschland, Kö 1964, II 458-461 ; B. von Bilsen, Franclscaanse gemeenschappen in Nederland, Brummen 1967, 32-35, 49-50; F. Nothegger, La congregazione delle suore terziarie regolari francescane elisabettine, Analecta Tertii Ordinis Regularis 11(1970) 807-813; E. Podolska, Szpitalnictwo szarych e. w prowincjach polskich (1882-1939), Lb 1970 (mpsBKUL); C. Rahling, Servant of Love, Battkesford 1975; R. Aubert, H. Roggen, DHGE XVIII 606; DIP III-IV (passim); S. Galińska, Duchowość Zgromadzenia Sióstr świętej Elżbiety, Lb 1977 (mpsBKUL); J.R. Bar, E. cieszyńskie, ZFP1248-249; E. Frankiewicz, Elżbietanki. ZFPI 52-54; S. Galińska, Działalność sióstr e. w Ziemi Świętej, NP 55(1981) 405-431; I. Kokot, Działalność wychowawczo-opiekuńczo sióstr świętej Elżbiety, NP 55(1981) 339-378; M. Krawczyńska, Rozwój konstytucji Zgromadzenia Sióstr świętej Elżbiety, NP 55(1981) 149-190; J. Pater, Zarys dziejów Zgromadzenia Sióstr świętej Elżbiety, NP 55(1981) 45-83; E. Podolska, Opieka sióstr świętej Elżbiety nad chorymi. Zakłady opieki zdrowotnej zamkniętej, NP 55(1981) 191-248; S. Stach, Opieka ambulatoryjna nad chorymi i ubogimi w Zgromadzeniu Sióstr świętej Elżbiety w latach 1842-1914, NP 55(1981) 249-283; W. Urban, Formacja zakonna Zgromadzenia Sióstr świętej Elżbiety w latach 1945-1975, NP 55(1981) 85-147; D. Urbanek, Kalendarium Zgromadzenia Sióstr świętej Elżbiety, NP 55(1981) 9-23; M. Zając, Działalność apostolska polskich sióstr e. za granicą. NP 55(1981) 433-471; H. Zakrzewska, Działalność kulturalna t artystyczna Zgromadzenia Sióstr świętej Elżbiety, NP 55(1981) 379-404; T. Zipzer, Ambulatoryjna pielęgnacja chorych i pomoc ubogim sióstr świętej Elżbiety w Polsce w latach 1914-1978, NP 55(1981) 285-338.

Podobne prace

Do góry