Ocena brak

ELIASZ

Autor /Godzislaw88 Dodano /17.09.2012

(hebr. 'elijjah, 'elijjahu Jahwe jest moim Bogiem), prorok pochodzący z Tiszbc w Gileadzie (Zajordanie), działający za czasów króla izr. Achaba (873-853) i jego żony Izebel, księżnej Tyru.

I. ŻYCIE i DZIAŁALNOŚĆ — Podstawowym źródłem wiadomości o E. jest cykl opowiadań bibl. z 1 Kri (17,1-19,21; 21,17-29) 1 2 Kri (1,1—2,18), ukazujący go jako bezkompromisowego obrońcę jahwizmu, ratującego naród od synkretyzmu rei., cudotwórcę, a zwł. męża wiary, nawiązującego do tradycji ludu Bożego sprzed wejścia do Ziemi Obiecanej (1 Kri 19); ukazywał absolutny autorytet i stałą moc obowiązującą -»• Przymierza (1 Kri 18,21.36-39). Tajemnicze odejście (2 Kri 2,11; Syr 48, 9-10) oraz zapowiedź powtórnego przyjścia (Ml 3,1.23-24) nadały postaci E. cechy zwiastuna czasów eschatycznych.

Na podstawie cyklu eliańskiego trudno odtworzyć działalność E. ; przedstawione w nim niektóre szczegóły z jego życia pokrywają się z wydarzeniami bibl. przypisywanymi prorokowi ->• Elizeuszowi (1 Kri 17,18-24 i 2 Kri 4,18-37; 1 Kri 19,15 i 2 Kri 8,7-15; 1 Kri 9,16 i 2 Kri 9,1-10), cały zaś opis odejścia (2 Kri 2,1-12) zalicza się do cyklu Elizeusza. Przekonanie wśród wyznawców religii izr. o E. jako charyzmatycznym mężu Bożym (por. wzmiankę o liście E. do króla Jorama w 2 Krn 21,12-15), nawiązania NT do jego cudownych czynów (Łk 4,25-26; Rz 11, 2-4; Jk 5,17-18; Ap 11,5-6), informacje ewangelistów o jego obecności wraz z Mojżeszem podczas -*• przemienienia Pańskiego (Mt 17,3; Mk 9,4; Łk 9,30) oraz identyfikacja E. jako zapowiadanego poprzednika Mesjasza (Ml 3,1.23-24) z Janem Chrzcicielem (Mt 11,10.14; Mk 1,2; 9,13; Łk 1,16-17.76) wskazują, że w czasach nowotest. uważano E. za posłańca Bożego i orędownika w potrzebach ludu Bożego (Mt 27,47.49; Mk 15, 35-36). W okresie międzytestamentalnym i późniejszym judaizmie cieszył się E. czcią u prostego ludu, o czym świadczy przed-pawłowy cytat z 1 Kor 2,9, Apokalipsa E. oraz Księga £.(-»• apokryfy I C 7,8), podkreślające jego wiarę, moc cudotwórczą, bezgrzeszność, powtórne przyjście, orędownictwo za Izraelem, a nawet godność arcykapłańską w czasach eschatycznych. W chrześcijaństwie cnoty E. eksponowali ojcowie Kościoła; od nich też wywodzi się kult E. jako protagonisty wiary, inspiratora życia pustelniczego (ideał życia monastycznego, typ kontemplacji), od XIII w. zaś jako ojca duchowości karmelitów.

 

C. von Orelli, RE V 289-296; E. Mangenot, DB II 1670-1676; H. Leclercq. DACL IV 2670-2674; P.E. Magennis, The Life and Times of the Prophet of Carmel, Db 1925; A.S. Peake, E. and Jezebel. The Conflict with the Tyrlan Baal, BJRL 11 (1927) 206-231 ; StrBill IV 764-798; C. Kopp, E. und Christentum auf dem Karmel, Pa 1929; R. Zion, Beiträge zur Geschichte und Legende des Propheten E., B 1931; A. Augustinovic, De E. prophetae patria. Historia et recognitio. Ant 25(1950) 475-492; W. Michaux, Les cycles d'E. et d'Elisée (1 Reg. 17.2 Reg. 73,22,1, Be Vidi 2(1953) 76-99; Elle le prophète. Us éludes carmêlitalnes I-II, P 1956; H. Gazelles. G. Jacquemet, Catholicisme IV 8-11; G. Fohrer, Ella (AThANT 31), Z 1957.19682; R.S. Wallace, E. and Elisha. Exposition of the Book of Kings, E 1957; G. Fohrer, RGG II 424-427; J.A.T. Robinson, E., John and Jesus. An Essay in Detection, NTS 4(1957-58) 263-281 ; M. Prager, E. und Elisäus, BuLit 26(1958-59) 70-79,106-110,158-168,209-215; K. Wessel, RAC IV 1141-1163; J. Jeremias, TWNT II 930-943; H. Junker, Der Graben um den Altar des E., TThZ 69(1960) 65-74; CA. Keller, Wer war E.?, ThZ 16(1960) 298-313; Rad II 27-38; H.H. Rowley, E. on Mount Camel, BJRL 43(1960-61) 190-219; D.R. Ap-Thomas, E. on Mount Carmel, PEQ 92(1960) 146-155; R.E. Murphy, C. Peters, DSAM IV 564-572; G. Richter, „Bistdu E.?" (Joh. 1.21), BZ 6(1962) 79-92,238-256,7(1963) 63-80; O.Schneider, E. Flammender Zeuge des ewigen Herzens, Pa 1962; H. Wildberger, B. Reicke, BHH I 396-398; E. Würthwein, Die Erzählung mm Gottesurteil auf dem Karmel, ZThK 59(1962) 131-144; R. Kilian, Die Totenerweckungen E. und Elisas. Eine Motivwanderung?, BZ 10(1966) 44-56; L. Bronner, The Stories of E. and Ellsha. As Polemics against Baal Worship, Lei 1968; R.E. Murphy, The Figure of E. in the OT, Carm 15(1968) 230-238; O.H. Steck, Überlieferung und Zeitgeschichte in den E.-Erzählungen, Hei 1968; R.A. Carlson. E. à l'Horeb, VT 19(1969) 416-439; C. Mesters, O profeta E. Inspiracâo para hoje, REBr 30(1970) 590-617; A. Jepsen, E. und das Gottesurteil, w: Near Eastern Studies in Honor of William Foxwell Albright, Bal 1971, 291-306; G.G. Harrop, E. Speaks Today. The Ung Road in to Naboth's Vineyard, Nas 1973; J.R. Lund-bom, E. Chariot Ride, JJS 24(1973) 39-50; H. Seebass, E. und Ahab auf dem Karmel, ZThK 70(1973) 121-136; K. Seybold, E. am Gottesberg. Vorstellungen prophetischen Wirkens nach 1. Könige 19, EvTh 33(1973) 3-18; H. Seebass, Der Fall Naboth in 1. Regis XXI, VT 24(1974) 474-488; R. Smend, Das Wort Jahwes an E. Erwägungen zur Komposition von 1. Regis XVII-XIX, VT 25(1975) 525-543; tenże, Der biblische und der historische E., w: Congress Volume. Edinburgh 1974 (VTSupl 28), Lei 1975, 167-184; N.J. Tromp, Water and Fire on Mount Carmel. A Conciliatory Suggestion, Bb 56(1975) 480-502; J. Lust, E. and the Theophany on Mount Horeb, Bibliotheca Ephemeridum Theologica-rum Lovanicnsium 41(1976) 91-99; G. Hentschel, Die Elijaerzählungen. Zum Verhältnis von historischen Geschehen und geistlichen Erfahrung, L 1977; A. Schmitt, Die Totenerweckung in 1. Kon. XVII 17-24. Eine form- und gattungskritische Untersuchung, VT 27(1977) 454-474; J.T. Dennison MI., E. the Tishbi-te. A Note on 1 Kings 17,1, WTJ 41 (1978) 24-26; C. Houtman, E. hemetvaart Notities over en naar van 2 Köningen 2.1S, NThT 32(1978) 283-304; E. von Nordheim, Ein Prophet kündigt sein Amt auf E. am Horeb, Bb 59(1978) 153--173 ; U. Szwarc, „lśa za Panem". Sens teologiczny tekstu 1 Kri 18.21, RBL 31 (1978) 184-193; A. Wiener, The Prophet E. in the Development of Judaism. A Depth-Psychological Study, Lo 1978; E. Würthwein, Naboth-Novelle und E.--Wort, ZThK 75(1978) 375-397; F.C. Fensham, A Few Observations on the Polarisation between Yahweh and Baal In Kings 17-19, ZAW 92(1980) 227-236.

 

II. IKONOGRAFIA — Przedstawienia E. są dość popularne w sztuce chrzęść., w której występuje on jako starszy mężczyzna z brodą, w krótkiej tunice i paliuszu (relief na sarkofagu z 2. poł. III w. w dawnym baptysterium na Lateranie) albo młodzieniec bez brody (dekoracja sarkofagu z 2. poł. IV w. w kościele S. Ambrogio w Mediolanie); wyobrażano go też jako ascet. starca z przygarbionymi ramionami, długimi, siwymi włosami, zwisającymi wąsami i brodą, zwykle w płaszczu z koziej skóry, najczęściej siedzącego przy skalnej grocie, np. w miniaturze rpsu Kosmy Indikopleustesa (IX w., BWat); w całej postaci z pismem w ręku występuje E. na inkrustowanej emalii bizant. z XII w. (bazylika S. Marco w Wenecji), a w popiersiu z książką w ręku na ikonie z XIV w. (Galeria Tretiakowska, Moskwa), rzadko w zbroi, np. na fresku z XI w. (kościół w Nepi k. Viterbo); przedstawiano go także z prorokiem Elizeuszem, m.in. w rzeźbie portalu z XIII w. (np. transept katedry w Chartres), z Henochem, np. na ściennym malowidle z X w. (kaplica Theotokos w Göreme w Kapadocji) lub z Mojżeszem, np. na fresku Przemienienie Pańskie z 1318 (kościół w Staro Nagorićanc w Macedonii).

W sztuce nowoż. ciekawszymi ujęciami są — rzeźba L. Lottie-go, ukazująca E. w pozycji siedzącej z ręką opartą na książce (kaplica Chigich w kościele S. Maria del Popolo w Rzymie), oraz wyobrażenia E. w habicie karmelity z ognistym mieczem w ręku (aluzja do płomienia z nieba, który zstąpił na jego wołanie na górze Karmel), zazwyczaj w kościołach karmelitów, np. rzeźba M. Gutierreza z XVIII w. (kościół Karmelitów trzewiczkowych w Madrycie); ponadto J. Günther wyrzeźbił w drewnie popiersie E. 1763-64 (Bayerisches Nationalmuseum, Monachium).

Z cyklicznych przedstawień życia i cudów E. najstarsze są freski z 244-245 w Dura Europos; do bardziej interesujących cykli w iluminatorstwie należą miniatury w Biblii z ok. 960 (BKap w kościele S. Isidorio w León) i w Biblii króla Wacława z 1389-1400 (österreichische Nationalbibliothek, Wiedeń); serie przedstawień z życia proroka występują w -»• Biblii ubogich, -> Biblii umoralniającej i Concordantia caritatis; powiązane z odpowiednimi scenami z życia Chrystusa, mają charakter typologiczny; cykle te często zdobiły refektarze klasztorów karmelickich, zwł. w monumentalnym malarstwie niem. — np. ścienne malowidła J. Ratgeba w klasztorze w Hirschhorn (1512--13) i we Frankfurcie n. Menem (1515-17), a także w sztuce hiszp. — 20 scen z życia E. z pocz. XVII w. w krużgankach klasztoru w Barcelonie, wł. — freski G. Balducciego z 2. poł. XVI w. w kościele S. Maria del Carmine Maggiore w Neapolu i G. Dugheta z 1635-40 w kościele S. Martino ai Monti w Rzymie i ros. — ścienne malowidła z ok. 1680 w cerkwi Proroka E. w Jarosławiu (n. Wołgą).

Spośród pojedynczych scen największą popularność osiągnął motyw wniebowzięcia E. (paralelný do wniebowstąpienia Chrystusa); E. unoszonego do nieba na wozie ognistym, zwykle oddającego swój płaszcz Elizeuszowi, ukazują malowidła z IV w. (katakumby Domicylli w Rzymie) i płaskorzeźba drzwi drewnianych z ok. 430 (kościół S. Sabina w Rzymie). W średniowieczu powstały — miniatura w Psałterzu Chludowa z IX w. (Muzeum Hist., Moskwa) i kwatera drzwi brązowych z XII w. (sobór Sofijski w Nowogrodzie Wielkim);

oryginalne ujęcie zawiera retabulum ołtarza z 1181, ukazujące E. w wozie, unoszonego na tęczy do nieba (Klosterneuburg), oraz miniatura z XIV w. w Weltchronik Rudolfa z Ems (Vadiana w Sankt Gallen); scenę tę przedstawił też w XVI w. Tintoretto (kościół S. Rocco, Wenecja); w XVII w. powstała płaskorzeźba G.R. Donnera (na ambonie katedry w Gurk, Karyntia), a z XIX w. witraż W. Crane'a (kościół w Stamford we wsch. Anglii).

Dość często przedstawiano również sceny E. karmionego na pustyni przez kruka lub 2 kruki — we wsch.chrześc. malowidłach ukazywano go w skalnej grocie (fresk z XIII w. w mo-nasterze w Morača, Czarnogóra; późno bizant. ikona z pocz. XVII w., Byzantinion Muzeum, Ateny), natomiast w flam, malarstwie XVI-XVH w. na tle rozległego krajobrazu (obrazy G. van Coninxloo III, Musée des Beaux Arts w Brukseli; P.P. Rubensa, 1620, Luwr); E. budzonego i karmionego przez anioła wyobrażono na malowidle ściennym z XIV w. (katedra w Orvieto), a także na skrzydle tryptyku Ostatnia wieczerza z kościoła St. Pierre w Lowanium z 1468, na którym D. Bouts przedstawił śpiącego przy drodze E. ubranego w habit i stojącego przy nim anioła, obok zaś kielich i chleb (Kaiser-Friedrich-Museum, Berlin); scena ta stała się popularna w okresie baroku (np. obraz Moretta w kościele S. Giovanni Evangelista w Brescii) i rokoka (G.B. Tiepolo, plafon z 1727-28 w pałacu arcybiskupim w Udine).

Scenę spotkania E. z wdową z Sarepty ukazano na reliefie z X w. (kościół Św. Krzyża w Aghtamar), na witrażach typologicznych z XIII w. (katedra w Chartres i Bourges), w malarstwie barokowym przedstawili ją m.in. B. Strozzi (Kunsthistorisches Museum, Wiedeń), Wskrzeszenie syna wdowy prezentuje malowidło stropowe z 2. poł. XII w. w opactwie Brauweiler (k. Kolonii), a w XIX w. akwarela F.M. Browna (Tate Gallery, Londyn).

Znacznie rzadziej przedstawiano Ofiarę E. na górze Karmel (obraz z 1545 L. Cranacha Mł., Galeria Drezdeńska) oraz E. przepowiadającego śmierć Ochozjaszowi (miniatura w Biblii z Winchester z 2. poł. XII w. Pierpont Morgan Library, Nowy Jork).

W sztuce pol. w XII w. pojawiły się nast. epizody: E. wskrzeszający syna wdowy oraz Wniebowzięcie E. (wśród scen ze ST na stopie // kielicha Dąbrówki, katedra w Gnieźnie); w malarstwie miniaturowym — np. w Biblii z 1414, iluminowanej przez Wawrzyńca z Klatovy, E. przepowiada śmierć Ochozjaszowi (BKapGn), w Biblii warsztatu krak. z 1. poł. XV w. Bóg przemawia do E. (BKapSd).

E. karmionego przez 2 kruki na pustyni wyobraża fresk z 1418 (kaplica Św. Trójcy na Zamku w Lublinie); cenny zabytek XVII w. stanowi obraz ukazujący E. karmionego przez anioła, zapewne T. Dolabelli (główny ołtarz w kościele Karmelitów w Czernej k. Chrzanowa), a ponadto obraz E. wśród proroków i świętych otaczających MB z Dzieciątkiem (kościół św. Tomasza w Krakowie); dla kościoła w Czerteżu E. na rydwanie namalował 1877 I. Jarać.

 

H. Leclercq, DACL IV 2670-2674; Künstle I 300; K. Rathe, ECat V 233--234; KZSP I z. 4, 11, III z. 11, 64, IV z. 3, 110, V z. 3, 36; Réau II 343-359; L. Réau, L'iconographie du prophète E., EtC 35(1956) 233-267; L. Wilckens, K.A. Wirth, RDKIV 1372-1406; K. Wessel, RAC IV 1157-1163; F.N. Arnoldi, BS IV 1037-1038; E. Lucchesi Palli, L. Hoffscholte, LCIk 1607-613; K. Wessel, RBK II 90-93; J. Boberg, LCIk VI 118-121; E. Boaga, La statua di San' E. profeta nella basilica vaticana. Carni 25(1978) 353-379; G. Drobot, Réflexions sur l'iconographie russe du prophète E., Carmel (1979) 345-353.

Podobne prace

Do góry