Ocena brak

EKUMENICZNY PATRIARCHAT PRAWOSŁAWNY - ORGANIZACJA

Autor /Lod Dodano /14.09.2012

Na czele E.P.P. stoi abp Konstantynopola z tytułem patriarchy (od V w.), wybierany do VII w. przez lud i duchowieństwo za zgodą cesarza, a odtąd przez Święty Synod.

1. W okresie bizantyjskim — listę 3 kandydatów ustalano na synodzie przygotowawczym, zw. Synodem Wielkiego Kościoła, w którym brali udział metropolici i wyżsi urzędnicy kurii patriarchalnej ; nazwiska kandydatów rekomendował cesarzowi Święty Synod, powoływany przez niego i złożony z 12 metropolitów pod przewodnictwem metropolity Cezarei Kapadockiej lub Efezu ; cesarz wybierał jednego z podanych lub stawiał in. kandydata; ostatecznie Święty Synod ogłaszał wybór odpowiednim dekretem; cesarz w swym pałacu nadawał elektowi godność aktem inwestytury przez podanie insygniów władzy (krzyża patriarszego, purpurowej sutanny i —> enkolpionu z relikwiami), a sakrę przyjmował elekt z rąk metropolity Heraklei; nast. obejmował w posiadanie patriarchalny kościół Hagia Sophia (intronizacja) i listem synodalnym powiadamiał o swym wyborze in. patriarchów (także papieża).

Patriarcha, którego władzę w Kościele ograniczał cesarz i synod, był odpowiedzialny za odprawianie nabożeństw i przestrzeganie karności kośc. w cesarstwie; władzę prawodawczą mógł sprawować tylko przez synod i za jego zgodą deponować bpa. W ważniejszych rei. sprawach decyzje mógł podejmować cesarz (źródło prawa), który zobowiązywał patriarchę do zawiadomienia duchowieństwa i wiernych oraz do czuwania nad wykonaniem ustaw.

Od IV w. patriarcha przewodniczył synodom ces. (-*• synodos endemusa), od ces. Leona I (457-474) koronował cesarzy bizant., a od IX w. udzielał klasztorom przywileju -* stauropigii i dokonywał wyboru metropolitów; jego władza rozciągała się na wszystkie Kościoły autonomiczne na Półwyspie Bałk. (-> Bułgaria, -> Serbia), na -+ Rusi, w -> Gruzji, na -*• Cyprze i w cesarstwie Trebizondy. Uposażeniem były dotacje ze skarbu ces., posiadłości ziemskie w określonych regionach państwa, nieruchomości w Konstantynopolu (od 1261 otrzymywali 33 % dochodów z miasta) oraz daniny, które składały monastery zał. przez patriarchów.

Najwyższymi urzędnikami patriarchy do XIII w. byli — syn-kellos (doradca polit, i łącznik między dworem ces. a patriarszym) i archidiakon (zastępca w funkcjach liturg.); w okresie późniejszym wykształtowało się 5 urzędów — wielki ekonom (zarządca majątku), wielki sakellarios (zawiadujący klasztorami oraz jego zastępca, zw. archontem monasterów), wielki skewofylaks (czuwał nad sprawami liturgii, skarbem i relikwiami), wielki chartofylaks (początkowo opiekował się księgozbiorem, a po zaniku urzędu synkellosa i archidiakona był sekretarzem stanu i kierował sprawami personalnymi), strażnik sakelionu (patriarszego więzienia wymierzający kary za przestępstwa przeciw kośc. prawom); dygnitarze ci wchodzili w skład Świętego Synodu i górowali nad metropolitami; do 1057 mianował ich cesarz, później patriarchowie.

Urzędnikami niższego stopnia byli — referendariusz (doręczał cesarzowi listy patriarchy), mandaton (kierował codziennymi nabożeństwami), logoteta (naczelny rachmistrz), protonotariusz (przyjmował prośby i skargi), hieromnemon (organizował posiedzenia synodu i obliczał głosy), hypomimneskon (osobisty sekretarz patriarchy) oraz sekretarze pomocniczy i profesorowie szkoły patriarszej. Do urzędu patriarszego należało duchowieństwo kościoła Hagia Sophia; podobne lecz mniej liczne były urzędy metropolitalne i biskupie.

Bpów wybierało duchowieństwo diecezji; od Justyniana I Wielkiego duchowni i delegaci społeczności świeckiej przedstawiali metropolicie 3 kandydatów, z których on wybierał bpa; nieraz interweniował patriarcha, wyznaczając in. kandydata, którego osobiście konsekrował.

W poł. VII w. do E.P.P. należało 418 bpstw, w tym 33 metropolie, 34 abpstwa (zależne od patriarchy), 352 sufrágame; 901 patriarsze podlegały 624 bpstwa (w tym 51 metropolii, 51 abpstw i 522 sufraganie) ; od końca XII w. zmniejszała się liczba bpstw, gdyż pod tur. panowaniem wiele miast (zwł. mniejszych) upadło; tytuły bpstw i metropolii zniszczonych przenoszono wówczas na in. stolice;

tworzono też metropolie bez sufraganii; spis z 1299 wymienia 120 metropolii, a z pocz. XV w. — 78 metropolii z tytułem eparchii; w końcu XV w. do E.P.P. należały 72 metropolie i 78 bpstw. Zmniejszeniu się liczby metropolii w XIV-XV w. towarzyszyło udostojnienie tytułów; metropolici otrzymali tytuł egzarchów i na terenach, gdzie patriarcha nie mógł sprawować władzy, metropolita-egzarcha występował jako jego zastępca.

2. W okresie tureckim — kierowano się dotychczasowym zwyczajem, a ponadto dekretem sułtana z 1473, który zobowiązał wszystkich metropolitów do udziału w synodzie elekcyjnym ; firmanem z 1741 sułtan nakazał metropolitom Heraklei, Niko-medii, Nicei i Chalcedonu zbadanie walorów kandydata; po intronizacji w kościele patriarszym (1453-56 Świętych Apostołów, 1456-87 MB Pammakaristos, 1487-1597 Najśw. Maryi Panny przy pałacu -> Blacherny, 1597-1601 św. Demetriusza, od 1601 św. Jerzego w dzielnicy Fanar) patriarcha składał wizytę sułtanowi (1657-1834 wielkiemu wezyrowi), by otrzymać państw, zatwierdzenie; od poł. XVII w. intronizację kośc. poprzedzano inwestyturą państwową.

W okresie 1454-1923 na 163 pontyfikaty było 103 patriarchów (np. Cyryl I Lukaris obejmował stolicę 7 razy); tylko 27 patriarchów zmarło w okresie pełnienia urzędu (w tym 6 zamordowano), inni zaś dobrowolnie lub przymusowo rezygnowali. Eks-patriarchowie (którym zakazano pozostawania w Konstantynopolu) udawali się zwykle do klasztorów na górze Athos lub na Synaju; od czasów patriarchy Konstancjusza I (1830-34) otrzymywali w zarząd jedną z eparchii i mogli brać udział w synodach E.P.P.; od 1856 patriarchą mógł zostać tylko członek hierarchii E.P.P. będący poddanym ces. tureckiego.

Obok patriarchy kierowniczą instytucją E.P.P. był Święty Synod (zw. także stałym, wielkim lub ekum.), który dopiero od XVIII w. zbierał się regularnie; liczy 12 członków z patriarchą, jako przewodniczącym, i ma kompetencje ustawodawcze w sprawach rei., sądownicze (pozbawianie duchownego urzędu) oraz adm. ; dekrety patriarchy bez aprobaty Synodu nie mają mocy prawnej ; ważnym uprawnieniem Synodu jest wybór i depozycja patriarchy (drogą jednomyślnej uchwały). Patriarchowie mogą także zwoływać synod powszechny E.P.P., na który zaprasza się wszystkich bpów.

Urzędnicy zachowali tytuły bizant., a ich obowiązki zyskały szerszy zasięg; do dotychczasowych najwyższych urzędów dodano urząd wielkiego protoklikosa (najwyższego sędziego), a w XVI-XVII w. utworzono kilka nowych urzędów, m.in. wielkiego logotety (sekretarza), wielkiego eklezjarchy (zakrystianina) i wielkiego oratora (urzędowego rzecznika E.P.P.); od XVI w. większość urzędów obejmowali świeccy z racji lepszego wykształcenia, znajomości prawa państw.; byli także bardziej operatywni w wykonywaniu funkcji egzarchy.

Wybór bpa nadal zatwierdzała władza świecka za pośrednictwem patriarchatu; sułtan wystawiał dokument (zw. berat), urzędowo mianujący wybranego kandydata oraz określający jego uprawnienia. Liczba bpstw ustawicznie malała; 1645 E.P.P. liczył 154 diec. (w tym 71 metropolii, 8 abpstw, 75 bpstw), 1715 — 130 (66 metropolii, 7 abpstw, 57 bpstw), 1855 — 115 (84 metropolie, 2 abpstwa, 29 bpstw), 1907 - 100 (84 metropolie, 16 bpstw).

Od XVI wieku E.P.P. zarządzał prawosł. patriarchatami Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy, które teoretycznie nie utraciły kośc. uprawnień i autonomii, faktycznie jednak z władzami tur. mogły pertraktować tylko za pośrednictwem patriarchów w Konstantynopolu, z czasem decydujących o obsadzie stolic wsch. patriarchatów. Kościół na -> Cyprze nominalnie utrzymywał autonomię, faktycznie zaś pod rządami Wenecjan (1570) istniał dzięki pomocy finansowej Konstantynopola; po opanowaniu Cypru przez Turków zależność od E.P.P. stała się silniejsza.

W XVIII w. E.P.P. zostały podporządkowane ponownie prawosł. Kościoły Półwyspu Bałk. (1766 Peez, 1767 Ochryda). Jurysdykcja patriarchy konstant, rozciągała się na prawosławnych mieszkających poza cesarstwem osmańskim, np. na ziemiach podległych Wenecji i monarchii habsburskiej-autokefaliczny Kościół ros. (od 1448), a później patriarchal (1589) utrzymywał braterskie kontakty z E.P.P., lecz w pocz XIX w. rywalizował z nim o zwierzchnictwo jurysdykcyjne nad Kościołem w Czarnogórze.

Pod jurysdykcją patriarchy było początkowo (przed 1923) ponad 60 metropolii w Europie i Azji Mniejszej, a po 1975 pozostało 5 szczątkowych diec. w eur. części Turcji, 35 diec. w pn. Grecji, 10 zaś na wyspach gr. oraz wiele diecezji pozaeur., m.in. ustanowione 1922 abpstwo Ameryki Pn. i Pd. (liczące ok. 2 min wiernych) oraz abpstwo Australii i Nowej Zelandii; w zach. Europie — abpstwo Wielkiej Brytanii, obejmujące egzarchat Europy Zach., Irlandii i Malty, bpstwo Francji, obejmujące egzarchat Hiszpanii i Portugalii, do którego jurysdykcji należy część ros. hierarchii emigracyjnej w Europie (abp i 4 bpów) bpstwo Austrii, obejmujące egzarchat Włoch, Szwajcarii i Wę gier, bpstwo Belgii, do którego należy egzarchat Holandii i Luksemburga, bpstwo Szwecji i całej Skandynawii, stanowią ce egzarchat krajów północnych Europy.

E.P.P. wśród autokefalicznych Kościołów prawosł. zajmuje naczelne miejsce honor, i nie ma uprawnień jurysdykcyjnych wobec ich zwierzchników; pośredniczy w sporach między Kościołami oraz koordynuje sprawy o znaczeniu ogólnoprawosł., np. udziału w ruchu ekum. (encyklika patriarchy ekum. z okazji włączenia się prawosł. Kościoła 1920 na konferencji Wiara i Ustrój w Genewie, ustanowienie 1955 stałego przedstawicielstwa E.P.P. przy -» Ekumenicznej Radzie Kościołów), przygotowywanie prawosławnych zgrom, przedsoborowych, opracowywanie programu przyszłego soboru wszechprawosł. czy kontaktów z in. Kościołami.

Z uwagi na brak w Turcji warunków do organizowania i realizowania zewn. kontaktów E.P.P. założył własny ośrodek w Chambésy (pod Genewą), w którym odbywają się spotkania ekum. i międzyprawosł. (np. od 1968 konferencje, 1976 I Panprawosł. Konferencja Przygotowawcza do Wielkiego Synodu Kościoła Prawosł.) oraz prace wymagające kontaktów międzykośc; ośrodek wydaje od 1970 biuletyn „Episkepis" (w wersji gr. i franc). Poszczególne jednostki należące do E.P.P. wydają od 1954 „Greek Orthodox Theological Review" (Akademia Św. Krzyża w Brooklynie, na przedmieściu Bostonu), od 1969 nauk. kwartalnik „Kleronomia" (klasztor Wlatadon w Salonikach).

W zakresie jurysdykcji E.P.P. pozostają liczne ośrodki monastyczne, m.in. góra -> Athos, klasztory św. Anastazji w Hie-rissos oraz św. Jana Apostoła na wyspie Patmos; E.P.P. podlega — Akademia Teol. na wyspie Chalki (z 15 prof, i 4 wykładowcami — Turkami), której działalność zawiesiły władze tur. 1971, Instytut Teol. św. Sergiusza w Paryżu, Akademia Teol. na wyspie Patmos (w klasztorze św. Anastazji) oraz Patriarszy Instytut Patrystyczny Moni Wlatadon w Salonikach (Wlatadon).

Podobne prace

Do góry