Ocena brak

EKSPRESJONIZM - W SZTUCE

Autor /Lod Dodano /14.09.2012

E. daje pierwszeństwo subiektywnym odczuciom artysty i przepojony jest jego osobowością, a rzeczywistość ukazuje poprzez jego temperament, a nawet światopogląd; jako wielokierunkowy ruch artyst. łączył w sobie doświadczenia współcz. kierunków — prymitywizm, symbolizm, kubizm, futuryzm, surrealizm i abstrakcjonizm ; wrażeniowemu malarstwu impresjonistów przeciwstawił spotęgowaną ekspresję, głębię i niepokoje duszy; był sztuką zaangażowaną;

służył ideom postępu społ., opowiadając się po stronie dobra i z pasją ukazując brzydotę zła (brzydota estetyczna); od strony formalnej szokował ostrą linią, deformacją, skrótami, rozbiciem przedmiotu, krzykliwym kolorytem; jego bezpośrednimi prekursorami byli franc, fowiści podejmujący problemy sztuki V. van Gogha, P. Gauguina, E. Muncha, J. Ensora; z punktu widzenia dziejów sztuki trwał 1903-27, ale w wyniku ewolucji w e. ogólny przejawia się także w sztuce dzisiejszej.

1. Dzieje — Najpełniejszą realizację znalazł e. w Niemczech, gdzie skrystalizował się w drezdeńskim (nast. przeniesionym do Berlina) ugrupowaniu Die Brücke (1905-13); jego członkowie (m.in. E.L. Kirchner, E. Heckel, K. Schmidt-Rottluff, M. Pechstein) pracowali wspólnie uprawiając malarstwo, drzeworyt, litografię, akwafortę, druk na materiale, rzeźbę w drewnie; źródłem inspiracji było dla nich późnogot. malarstwo i grafika niem. oraz sztuka egzotyczna, zwł. polinezyjska i murzyńska; tematycznie dominowały portrety, sceny cyrkowe, kawiarniane, uliczne, a także rei.; buntowali się przeciwko maszynowej cywilizacji. Monachijska grupa Der Blaue Reiter (1911-14) nie miała teor. programu; należących do niej artystów, m.in. W.W. Kandinskiego, który w Über das Geistige in der Kunst (Mn 1911) stworzył program sztuki abstrakcyjnej, oraz A. Jawlenskiego i F. Marca, jednoczył sprzeciw wobec akademickiej konwencji ; w ich dziełach e. przeplatający się z kubizmem i orfizmem wypowiada się w wyrafinowanym kolorycie i bogactwie psychologicznie pogłębionych przeżyć; tendencje te kontynuowano w Bauhausie zreformowanym 1924 przez W. Gropiusa, w którym nowy styl wypracowywali zbiorowo najwybitniejsi przedstawiciele różnych dziedzin sztuki, m.in. Kandinsky, L. Feininger, P. Klee; epizodycznie byli z nimi związani E. Nolde, O. Kokoschka, P. Modersohn-Becker.

Tematyka społ. (jeszcze przed rewolucją październikową) wystąpiła najpierw w grafice K. Kollwitz (cykl Powstanie tkaczek z 1895-98, Wojna chłopska z 1903-08), a po I wojnie świat, została podjęta przez Novembergruppe (1918), do której weszli przedstawiciele Die Brücke — O. Dix, G. Grosz i artyści zagr., oraz przez Neue Sachlichkeit (Nową Rzeczywistość, zw. także Magiczne Realia) kierunek obiektywistyczny, zbliżony do franc, malarstwa surrealistycznego, godzący w burżuazję i kapitalizm (obok Dixa — A. Kanoldt, G. Schrimpf, M. Beckmann; wystawa 1925 w Mannheimie); dalszy rozwój e. uniemożliwił hitleryzm.

Ważnymi ośrodkami e. w Europie były — Francja, reprezentowana przez G. Rouaulta i malarzy (głównie Żydów) zgrupowanych w Ecole de Paris, którym wspólny był nostalgiczny smutek i melancholia (M. Chagall, A. Modigliani, Ch. Soutine, J. Pascin, M. Kisling), Belgia z II szkołą w Laethem-Sint-Mar-tin (1909) nawiązującą do nar. tradycji flamandzkiej (G. i L. de Smet, R. Wouters, C. Permeke) i Holandia z J. Sluytersem ; w Anglii z e. związana jest twórczość G.V. Sutherlanda, w Szwajcarii — R. Auberjonoisa, w Hiszpanii — I. Nonell y Monturio-le, w Polsce — ugrupowań -» formistów (bracia Z. i A. Pronaszko, T. Czyżewski, J.P. Hryńkowski, W. Skotarek, S.l. Witkiewicz, J. Hulewicz); przelotnie oddziaływaniu e. ulegali K. Dunikowski, J. Szczepkowski, T.J. Makowski, T. Kulisiewicz. Ok. 1920 pojawił się e. w krajach amer., gdzie połączenie tradycji eur. z rodzimymi doprowadziło do rozkwitu sztuki nar., zaangażowanej; jej przedstawicielem w Brazylii był C. Porti-nari, w Meksyku — F. Castro Pacheco, w Stanach Zjedn. — M. Weber, M. Hartley, K. Knaths.

Rzeźba e. charakteryzuje się formami kanciastymi, wywodzącymi się z archaicznej rzeźby antycznej i ludów prymitywnych oraz ze współcz. sztuki lud.; uprawiali ją artyści Die Brücke (Kirchner, Schmidt-Rottluff, Heckel); wybitnymi indywidualnościami byli — E. Bariach, usiłujący dotrzeć do wartości elementarnych i uniwersalnych, by autentycznie ukazywać patos ludzkiego losu, oraz W. Lembruck odwołujący się w priorytecie wartości psych, do Michała Anioła i A. Rodina.

Architektura e. odznacza się dynamiką (nawet agresywnością), mocnymi konturami plastycznie opracowanej masy budynku, silnymi efektami światłocieniowymi, wyakcentowaniem profilu, czego przykładami są: wieża ciśnień w Poznaniu i Grosses Schauspielhaus z 1919-21 w Berlinie (H. Poelzig), Hala Ludowa z 1912-13 we Wrocławiu (M. Berg), Wieża-Obserwato-rium astronomiczne A. Einsteina z 1920 w Poczdamie (E. Mendelsohn), Chilehaus z 1923 w Hamburgu (F. Höger); analog, tendencje wystąpiły w Danii (P.V. Jensen Klint) i Holandii (J.M. van der Mey, M. de Klerk, P. Kramer), w której działała amsterdamska szkoła Wendingen, nawiązująca do twórczości H.P. Berlage'a i jego koncepcji architektury moralnej.

 

H. Bahr.Expressionism!!, Mn 1916,192o4; E. von Sydow, Die deutsche expressionistische Kultur und Malerei, B 1920; F. Roh, Nach-Expresslonls-mus. Magischer Realismus, L 192S; H. Neumayer, Expressionismus, W 1936; B.S. Myers, The German Expressionists, NY 1937; E. Literatur und Kunst 1910-1923. Ausstellungskatalog, Mn 1960; D. Scharp, Modern Architecture and E., Lo 1966; J. Willen, Expressionism, Lo 1971 (Ekspresjonizm, Wwa 1976, bibliogr.); A. Kotula, P. Krakowski, Malarstwo, rzeźba, architektura, Wwa 1972,1978*; E. w grafice polskiej. Katalog wystawy, Kr 1976; E. Kużma. Z problemów świadomości literackiej i artystycznej e. w Polsce, Wr 1976; Tendenzen der Zwanziger Jahre. Ausstellung der Neuen Nationalgalerie der Akademie der Künste, B 1977; Dle Z wanzigere In München. Ausstellungskatalog, Mn 1979; E. Niemczyk, Max Berg i Hans Potlzlg a początki nowoczesnej architektury Wrocławia, RSS 12(1979) 71-79: A. Kotula. P. Krakowski, Rzeźba współczesna, Wwa 1980, 58-73.

 

2. W sztuce sakralnej — Realizacje motywów z ikonografii i hagiografii chrzęść., inspirujące często ekspresjonistów, napotykały na opór ze strony wierzących, którzy czuli się obrażeni w swych uczuciach estetycznych — np. przez szokujące deformacje P. Picassa (Chrystus umywający nogi uczniom. Ukrzyżowanie), a zwł. religijnych — np. przez naturalistyczno--mityczne tendencje twórców z Der Blaue Reiter (F. Marc), cyniczny chłód, właściwy ugrupowaniu Neue Sachlichkeit (Dix, motywy pasyjne, Kuszenie św. Antoniego) czy agnostyczny sceptycyzm surrealistów (M. Ernst); także dzieła artystów głęboko rei., np. M. Beckmanna (Chrystus i jawnogrzesznica z 1917, Buchholz Gallery Nowy Jork; Ukrzyżowanie, Zdjęcie z krzyża z 1917, Museum of Modern Art, Nowy Jork) czy Noldego (tryptyki Maria Egipcjanka, Ukrzyżowanie, obrazy Grosz czynszowy. Ostatnia Wieczerza, Złożenie do grobu) wywoływały w pierwszym momencie szok swą niechlujną fakturą i brutalnym kolorytem, który jednakże ustępował wobec zniewalającej siły wyobraźni mist, i zmysłu transcendencji. Zamówienia do starych got. kościołów otrzymywali tylko nieliczni (E. Bariach) i dopiero dzięki modernizacji architektury sakr. sytuacja uległa poprawie.

Wprowadzenie żelbetowych konstrukcji (A. de Baudot, kościół św. Jana Apostoła na Montmartre w Paryżu; bracia G. i A. Perret, kościół Notre-Dame w Le Raincy (pod Paryżem) oraz św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Montmagny (pod Paryżem) stworzyło szansę dla malarstwa witrażowego — powstały mury witrażowe (mur-vitrail), w których dawną siatkę z ołowiu zastąpiono ekspresyjną plątaniną betonowego szkieletu wypełnionego płytami barwionego szkła (mur-witraż P. Gaudina w kościele w Saint Walfroy) lub montowane tradycyjną techniką witraże abstrakcyjne — A. Manessiera (kościół wiejski w Les Breseux) jak i figuralne — G. Meistermanna witraż Zesłanie Ducha Świętego (kościół św. Kiliana w Schweinfurcie) oraz A. Serveasa Droga krzyżowa z 1919 (kościół par. w Audincourt).

O. Banning, upatrujący sakralność w ujednoliceniu przestrzeni kośc., wznosił żelbetowe kościoły ewang., w których ośrodek architektoniczny i duchowy stanowi ołtarz, np. kościół centr, na planie gwiazdy (model z 1922), kościół Pressa z 1927 w Kolonii, kościół Zmartwychwstania Pańskiego z 1929 w Essen, 47 kościołów „doraźnej potrzeby" (Notkirche); w Danii Jensen Klint wzniósł 1921-40 kościół ku czci N.F.S. Grundtviga w Kopenhadze.
Kościół MB Łaskawej z 1938 w Assy (Alpy Franc.) stanowi wotum pracujących przy nim artystów — M. Novarina (plan architektoniczny), J. Lipchitza (rzeźba Madonna), J. Lurçata (gobelin Niewiasta apokaliptyczna), H. Matisse'a (polichromia Droga krzyżowa, Św. Dominik); kaplicę Dorninikanek w Vence (k. Nicei) wzniesiono 1949-51 z fundacji i wg projektu Matisse'a, który zrealizował również jej wystrój malarski (polichromia MB z Dzieciątkiem, Św. Dominik, Droga krzyżowa. Ukrzyżowanie).

Najsilniejsze wrażenie rei. i estetyczne wywiera pielgrzymkowy kościół Notre-Dame du Haut w Ronchamp (k. Belfort w Wogezach), zw. kościołem MB Wrześniowej (odpust 8 LX), zbudowany 1950-55 wg projektu Le Corbusiera — jego bryła, niemal zrośnięta z górskim krajobrazem, jest przykładem organicznej architektury sakr., w której e. odegrał decydującą rolę.

Zainicjowane przez impresjonistę M. Denisa rei. malarstwo sztalugowe i ścienne, inspirowane tematyką radosnych  wydarzeń ewangelicznych i założenie 1919 (wraz z G. Desvallières'em) Atelier d'art sacré, w którym wykształciło się wielu malarzy rei. doprowadziło do odrodzenia malarstwa sakr. we Francji; Desvallières zafascynowany ideą zbawczego cierpienia przez ofiarę krzyża dał jej wyraz w licznych wersjach drogi krzyżowej i Serca Jezusa (np. witraż Serce Jezusa w kościele Chrystusa Króla w Casablance, projekty witraży i polichromii m.in. do kaplicy Zamkowej w Saint-Privat i kościoła św. Jana Chrzciciela w Pawtucket, Stany Zjedn.);

pokrewnym mu duchowo najwybitniejszym twórcą był Rouault, twórca sztychów, witraży i obrazów sztalugowych z motywami pasyjnymi (Ukrzyżowany, Galeria Vollarda w Paryżu; Oblicze Chrystusa, wiejski kościół św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Hem k. Roubaix); w twórczości Chagalla, ekspresjonistycznego przedstawiciela surrealizmu, najpiękniejsza część przypada na tematykę bibl. inspirującą jego witraże (cykl Stworzenie świata w kaplicy w Assy; z 1962 w synagodze kliniki Hadassah w Ain Karim k. Jerozolimy i cykl Historia zbawienia w kościele św. Szczepana w Moguncji z 1969-72) i obrazy sztalugowe o motywach zaczerpniętych z Rdz i Pnp. Pod wpływem sztuki franc, działała grupa rei. malarzy niem. (W. Jaeckel, J. Eberz, H. Altherr) oraz G. Gozdecki z Paryża (Zesłanie Ducha Świętego z 1912) i formiści pol. — Czyżewski (Salome z 1917, Madonna z 1920), A. Pronaszko (Ucieczka do Egiptu z 1918-21), Witkiewicz (Kuszenie św. Antoniego).

Wybitną grafikę rei. tworzyli — Bariach (litografia Dzień zmarłych z 1912), Kokoschka (litografia Zmartwychwstanie Pańskie z 1916), Schmidt-Rottluff (drzeworyt Głowa Chrystusa oraz Chrystus z apostołami z 1918), Pechstein (cykl drzeworytów Ojcze nasz z 1921), Chagall (miedzioryty z 1931-39 do Biblii, P 1956), w Polsce — Hulewicz (drzeworyt Chrystus frasobliwy z 1918), Hryókowski (Boże Narodzenie z 1919), Makowski (drzeworyty z 1925 do Pastorałek Czyżewskiego).

W sakr. rzeźbie zaznaczyli się Francuzi, m.in. M. Gaumont, twórca dekoracji ambon (katedra w Arras i Autun) i fasad kościołów (w Aboncourt, Cambrai, Villers), A.M. Roux (Pieta, kościół w Albert; Droga krzyżowa, kościół w Quimper), R. Desserprit (rzeźba w miedzi Ukrzyżowany w kościele św. Jakuba w Amiens); w Niemczech — Bariach, którego brązy zaważyły na nowoczesnym kształcie postaci Chrystusa (Ukrzyżowany z 1916; Spotkanie Zmartwychwstałego z uczniem z 1926) oraz G. Mareks, E. Mataré, K. Baur (Koronacja NMP, kościół św. Sebastiana w Mannheimie, Ukrzyżowanie, kościół św. Antoniego w Augsburgu), Kollwitz (Pieta z 1937); w Anglii — wczesne rzeźby H. Moore'a, w Polsce — dzieła Dunikowskiego powstałe pod przejściowym oddziaływaniem e. (portal figuralny Adoracja Chrystusa z 1910-12 w fasadzie kościoła Jezuitów w Krakowie przy ul. Kopernika; figury Czterej ewangeliści z 1927 w fasadzie Śl. Seminarium Duch. w Krakowie; figury Św. Feliks oraz Sw. Franciszek z 1928-31 w kościele Felicjanek w Waw-rze pod Warszawą) i.Z. Pronaszki (Chrystus w Ogrójcu z 1921).

 

G.F. Hartlaub, RGG II 835-837; A. Liedtke, Historia sztuki kościelnej w zarysie, Pz 1961 (zwl. 298-342); E.M. Grońska, Nowoczesny drzeworyt polski, do 1945 roku, Wr 1971; K. Sotriffer. E. und Fauvismus, W 1971; Marc Chagall. Die biblische Botschaft, P 1972; J. Pollakówna, Formiści, Wr 1972; SAP II 116-122; J. Ratajczak, Zagasły „brzask epoki", Pz 1980 (passim); G. Rombold, Zeichen des Glaubens. Geist der Avantgarde, KuK 43(1980).

Podobne prace

Do góry