Ocena brak

EKSPRESJONIZM - W LITERATURZE

Autor /Lod Dodano /14.09.2012

E. nawiązywał do średniowiecza, baroku, romantyzmu, ' a także do kultury orientalnej (mistyka); kształtował się m.in. pod wpływem twórczości W. Blake'a, W. Whitmana, A. Rimbauda, Ch. Baudelaire'a, M. Maeter-lincka, E. Verhaerena, a w zakresie problematyki społ.-mor. także L.N. Tołstoja i F.M. Dostojewskiego.

Za prekursorów e. uważa się A. Strindberga, F. Wedekinda oraz poetów R. Dehmela i R.M. Rilkego, a ponadto grupę skupioną wokół wydawanego przez Ottona zur Linde mies. „Charon" (G. Meyrink, J. Wassermann, A. Mombert, G. Hauptmann); e. był kształtowany przez grupy lit., powstające od 1909 (m.in. berliński Der Neue Club, który założył K. Hiller), a także przejawiał się w antologiach (m.in. Menschenheitsdämmerung) i almanachach. Dzięki nastawieniu na profetyczny charakter przekazywanych treści, a także na żywiołowe odzwierciedlanie współczesności powstawały hymniczne i dynamiczne formy gatunkowe w liryce oraz zmiany w obrębie struktury dramatu; polegały one na monumentalizacji scenograficznej, ekstatywności wypowiedzi i swobodnym następstwie symbolicznych obrazów.

E. występował głównie w kulturze językowego obszaru niem.; przedstawicielom jego nurtu metafiz.-rel. przyświecała wiara w -*• człowieka nowego, dążącego do Boga przez wyzwalanie się z zależności społ. i hist.; nurt aktywistyczny reprezentował postawę kryt. wobec ówczesnej rzeczywistości i etyki społ., zwł. w publicystyce J.R. Bêchera, rewolucyjnym i antymilitarystycz-nym dramacie — m.in. W. Hasenclevera Antigone (B 1917) oraz E. Tollera Masse Mensch (Potsdam 1921) i Die Maschinenstürmer (W 1922), a także w prozie antymieszczańskiej (H. Mann); wywodzili się z niego późniejsi przeciwnicy -> hitleryzmu.

Utwory liryczne przekazują zarówno stany przerażenia psych, oraz niepokoju, jak i radosnego zachwytu nad przejawami życia; poezja z jednej strony przybiera charakter ekstatycznej, niemal krzykliwej wypowiedzi, z drugiej zaś dostrzegalny jest wyraźny redukcjonizm, polegający na składniowej i stylistycznej kondensacji.

Przedstawiciele liryki wczesnoekspresjonistycznej (G. Heym, Y. Goli, Becher) stworzyli wizję poetycką o zdecydowanym prymacie cech katastroficznych — dominowała atmosfera kryzysu duchowego, nastroje apokaliptyczne, wewn. stany osamotnienia i zagubienia w przytłaczającej człowieka cywilizacji (stąd częsty motyw miasta jako tematu i zarazem „wielkiej metafory" ówczesnej rzeczywistości), co m.in. wyrażało się w stosowaniu symboli i pojęć bibl. (np. sąd ostateczny, apokalipsa, antychryst). W poezji kreacja świata przedstawionego często charakteryzowała się alogicznością czasowo-przestrzenną;

stąd pojawiała się poetyka sennych halucynacji, a symbolika i metaforyka miały charakter emocjonalny i subiektywny; ujawniano też zainteresowanie i zafascynowanie śmiercią, procesami umierania (człowieka, jego życia duchowego, przyrody), biol. rozkładu (m.in. G. Benn w zbiorze wierszy Morgue, W 1912) i fatalistycznej zagłady wszystkiego, co żyje (zwł. w poezji G. Trakla), czy tęsknotą za finałem życia, które człowieka jedynie nuży (zwł. wiersze E. Lasker-Schüler w Mein blaues Klavier, Je 1943); wyrazem postawy chrzęść była liryka przedstawiciela nurtu metafiz.-rel. F. -* Werfla (1890-1945), której środkiem łagodzącym pesymistyczne odczucie rzeczywistości społ. i kondycji ludzkiej było przekonanie o jednoczącej ludzi ofiarnej miłości i powsz. braterstwie. E. oddziaływał też na literaturę in. krajów, co uwidoczniło się zwł. w liryce G. Apollinaire'a i wczesnych wierszach T.S. -* Eliota.

W języku lit. dominowała tendencja do tworzenia neologizmów i zbitek słownych, stosowania skrótów i zwartych konstrukcji składniowych. W epice warunkowało to rozwój krótkich form gatunkowych, jak nowela i opowiadanie (m.in. Benn, K. Edschmid). W prozie zaznaczyło się odejście od mimetyzmu i psychologizmu; szczególnie uprzywilejowane stały się ironia, satyra i groteska, a obok językowej kolokwialności wysunęła się skłonność do współwystępowania poetyckich tendencji rytmi-zacyjnych oraz zderzania się wizyjności kosmicznej ze scenami codzienności w obrębie świata przedstawionego. Częstokroć wprowadzano bohatera zbiorowego, co wynikało z zainteresowań e. tłumem, ruchami masowymi itp.

Zasadnicze cechy e. zawiera twórczość prozaiczna L. Franka, wyczulonego na problematykę etyki społ., m.in. w Die Räuberbande (Mn 1914; Banda zbójecka, Wwa 1933) oraz w Die Ursache (B 1916) i A. Döblina w Die drei Sprünge des Wanglun ÇB 1915) oraz w BerlinAlexanderplatz (B 1929 ; Berlin — Alexanderplatz, Wwa 1959, 1979).

Silne związki z e. zawiera twórczość F. -*• Kafki, zwł. jego sposób konstruowania świata przedstawionego — przez zestawianie luźnych obrazów o charakterze parabolicznym, a także typowa (niemal obsesyjna) dla e. literacka wiwisekcja samotności, introspektywna analiza winy i kary. W obrębie oddziaływania e. znajdowała się również katastroficzno--pesymistyczna proza L.W. Andriejewa (np. Tma, Ptb 1907), a także wczesne dramaty K. -> Čapka.

W dramaturgii odrzucano iluzjonizm, naśladownictwo rzeczywistości oraz psychol. motywację postępowania bohaterów, a usakralniano widowiska dramatyczne, rozumiane w kategoriach obrzędowych; do dramatów wprowadzano elementy pantomimy i posługiwanie się maską, preferowano bezpośrednie zwroty do publiczności; występujące zaś postaci symboliczne lub alegor. reprezentowały określone typy osobowe, pozbawione cech indywidualnych; przeważała kompozycja epizodyczna, realizująca się przez luźne następstwa obrazów (tzw. dramat stacyjny);

występowano przeciw teatrowi elitarnemu, domagając się teatru agitacyjnego (m.in. R.J. Sorge); przedstawiano aktywizujące rzeczywistość wzajemne zmagania pokoleń (np. Hasenclevera Der Sohn, B 1914), odwieczny konflikt między mężczyzną i kobietą, macierzyństwem i ojcostwem; tematem dramatów była też problematyka sensu wojny i związanych z nią decyzji mor., a także pacyfistycznych postaw ludzkich (dramaty R. Goeringa, F. von Unruha, G. Kaisera).

Pód wpływem e. byli również niektórzy pisarze ang. (np. W.H. Auden, Ch. Isherwood, S. Spender) i dramaturdzy amer. (np. E. O'Neill, E. Rice, Th. Wilder, T. Williams).

Literatura e. (zwł. dramat) w centrum zainteresowania stawiała człcwieka aktywnego, zaprzeczającego swą postawą wszelkim determinującym go fatalizmom, posiadającego częstokroć znacznie wyczulony zmysł moralny.

 

F. Martini, Was war E.?. Urach 1948; E. Gestalten und literarische Bewegung, Hei 1956; R. Brinkmann, E. Forschungs-Probleme ¡952-60, St 1961 ; K. Mantz, Mythologie und Gesellschaft im E., F 1961; W. Sockel, Der literarische E., B 1961; tenże. Estetyka e., PHum 6(1962) z. 4, 73-98; E. Krispyn, Style and Society in German Literary E., Gainesville 1964; P. Raabe, Die Zeltschriften und Sammlungen des literarischen E., St 1964; Bilancio delle., Fi 1965; M. Lemaitre. Le théâtre expressionniste allemand, P 1965; A. Arnold, Die Literatur des E., St 1966; B.S. Myers, Les expressionnistes allemands, NY 1967; D. Bablet, J. Jacquot, L'e. dans le théâtre européen, P 1971 ; H. Thomke, Hymnische Dichtung tm E. Studien zum Werke Ernst Stadlers und Franz Werfeis, Bn 1971 ; E. asan International Literary Phenomenon. P 1973; J. Ratajczak, Zagasły „brzask epoki", Pz 1980.

Podobne prace

Do góry