Ocena brak

EKSPRESJONIZM, prąd lit.

Autor /ulasek Dodano /20.02.2012

EKSPRESJONIZM, prąd lit., jeden z nurtów w modernist. i pomodernist. literaturze światowej, powst. w Niemczech wk. XIX w., zrazu jako nieuświadomiona w swej odrębności i nie sformułowana programowo, lecz wyraźnie zarysowana tendencja, która dopiero w poć?. drugiego dziesięciolecia XX W. została rozpoznana jako niezależne wobec iri. prądów zjawisko lit., zdobyła pierwsze uzasadnienia teoret. i nazwę. E. jest prądem o wyraźnie i bogato ukształtowanej sylwetce światopoglądowej i artystycznej. Rozwinął własną teorię poznania, rozumianego jako dociekanie duchowej istoty świata drogą intuicji, oraz estetykę, wg której ekspresja tego poznania jest wynikiem inspiracji, natchnienia. Rzeczywistość ma dla e. strukturę dualistyczną, jako przeciwstawienie ducha i materii, dobra i zła, wolności i determinizmu, hist. zmienności i ponadczasowej natury ludzkiej, wyrażającej się gł. w tym, co podświadome i instynktowne. Dualizm ten uzewnętrznia się często w postaci realnych konfliktów hist. i moralnych, stąd uwaga ekspresjonistów'zwrócona była gł. na wartości etyczne i na problemy zbiorowości, wobec których zajmowali z reguły postawę czynną (aktywistyczną). Etyzm i aktywizm e, - odróżniający ten prąd od estetytyjąco-kontemplacyjnych nurtów modernizmu (symbolizm, impresjonizm, „sztuka dla sztuki") - ma przeważnie charakter kolektywistyczny: ekspresjonista chętnie utożsamia się ze zbiorowością, bierze na siebie jej reprezentację, lub też jej się przeciwstawia - lecz że względu na jej dobro. Stosunek e. do współcz. zjawisk społ., np. wojny i militaryzmu, dehumanizacji życia w warunkach cywilizacji urbanistyczno-technicznej, wyrażał się w sposób nader zróżnicowany - od utopijno-mistycznej i pacyfistyezno-humanitar-nej moralistyki, przez katastroficzny profetyzm, do manifestacji rozmaicie ukierunkowanego radykalizmu, często o charakterze rewol., a nawet anarchicznym. Dialektyka sprzeczności, czynniki dramatyzujące i konfliktowe rządzą również poetyką e. Cechuje ją upodobanie do form kontrastowych i dynamicznych oraz subiektywizacja języka, jego indywidualizujące odpodobnienie. Stąd charakterystyczna hiperbolizacja stylu i obrazowania, emocjonalne nacechowanie metaforyki i symboliki, deformacje składniowe i leksykalne, uprzywilejowanie groteski, karykatury i fantastyki (często opartej na motywach snu, halucynacji itp:).

E. polski kształtował się w zasięgu oddziaływania kultury niem., z którą zwł. pierwsi pol. pisarze tworzący w duchu e.: S. Przybyszewski, J. Kasprowicz, W. Berent, byli wielorako związani. Najwcześniejszym pol. ekspresjonistą - i jednym z pierwszych w Niemczech - był Przybyszewski, obcy wprawdzie kolektywistycznej orientacji prądu, lecz bliski mu przez swój filoz. etyzm, wynikający z widzenia życia jako konfliktu irracjonalnej potęgi płci (koncepcja „nagiej duszy") z prawem moralnym i sumieniem. Etyzm cechował również teorię sztuki Przybyszewskiego, która wbrew niektórym jego deklaracjom nie oznaczała akceptacji programu „sztuki dla sztuki", lecz uwalniając artystę od bieżących zobowiązań społ. i wychowawczych, formułowała nakaz szczerego wyrażania własnego, autentycznego, ,ja". W kształtowaniu ę. Przybyszewski uczestniczył zarówno jako twórca, autof patetyczno-ekstatycznych poematów prozą i esejów, powieści i pokrewnych symbolizmowi dramatów, jak redaktor krak. „Życia", w którym wówczas (1898-1900) doszły do głosu tendencje ekspresjonist. (manifest Confiteoi), a wreszcie jako współpracownik pozn. „Zdroju", gdzie 1918 ogłosił programowe szkice Powrotna fala. Naokoło ekspresjonizmu oraz Ekspresjonizm - Słowacki fil Genezis z Ducha'', wywodzące rodzimą tradycję e. z romantyzmu i młodopol. modernizmu. Duże znaczenie dla historii polskiego e. mają Hymny Kasprowicza (wraz z pokrewnymi światopoglądowo i artystycznie utworami Na Wzgórzu Śmierci i Uczta Herodiady), rozwijające konsekwentnie i wielostronnie model liryki ekspresjonist., który w Niemczech dopiero się wówczas kształtował, oraz trzy kolejne powieści Berenta: Próchno, łączące krytykę estetyzmu symbolistów i tzw. dekadentów z fascynacją ich światem wartości (z którym e. ma wiele cech wspólnych), Ozimina, zbudowana na zasadzie polifonicznej konstrukcji przeciwstawnych racji i będąca m. in. przejawem upolitycznienia literatury po 1905, Żywe kamienie, należące do charakterystycznej dla e. grupy utworów hist. umieszczających problematykę światopoglądową prądu w epoce gotyckiego średniowiecza i przełomu renesansowego.

Obecność tendencji ekspresjonist. uzewnętrzniła się w wielu zjawiskach lit. okresu Młodej Polski, bliskich skądinąd symbolizmowi: Wyzwolenie Wyspiańskiego zapowiada swą wizją teatru - wielogłosowy monolog, umowność czasu i przestrzeni scen. - zdobycze ekspresjonist. praktyki teatr. (L. Schiller), podobnie jak Róża Żeromskiego, zwł. w scenach zbiorowych, tom poezji T. Micińskiego W mroku gwiazd zawiera obok wierszy symbolist. utwory o cechach ekspresjo-nistycznych. Symbolistyczna liryka B. Leśmiana zbliża się do e; w późniejszej fazie, gł. w utworach balladowych ze zbioru Łąka. Bardziej znamienne dla e. są wizyjno-groteskowe powieści Micińskiego (Nietota, Xiądz Faust) oraz dramaty, zwł. Kniaź Patiomkin. In. wersję e. w pol. dramacie reprezentuje twórczość K.H. Rostworowskiego, gł. misteryjne utwory ż 1.dwudziestych (Miłosierdzie). Istotne miejsce w dziejach e. polskiego zajmuje S. Brzozowski - myśliciel łączący etyzm z kolektywistycznym aktywizmem („filozofia pracy"), krytyk zwalczający estetyzm Miriama i „Chimery", autor powieści Płomienie, wykazującej wiele cech ekspresjonist. (m. in. w stylu i psychol. konstrukcji postaci).

Jedyną w Polsce grupą głoszącą program e. i używającą konsekwentnie tej nazwy w celu samookreślenia byli pisarze związani 1917-22 z pozn. pismem —» „Zdrój": J. i W. Hulewi-czowie, Przybyszewski, J. Stur, A. Bederski, S. Kubicki, Z. Kosidowski, E. Zegadłowicz, J. Wittlin. Ich wystąpienia teoret. (np. almanach Brzask epoki, manifest Stura Czego chcemy) i praktyka lit, nie wywarły jednak większego wpływu; jedynie twórczość Zegadłowicza i Wittlina (pacyfistyczne Hymny) okazała pewną żywotność. Bliskie związki personalne łączyły „Zdrój" z pozn. ugrupowaniem piast. Bunt oraz powst. 1917 w Krakowie grupą Formiści Pol. (pierwotna nazwa Ekspresjoniści Pol.), skupiającą plastyków-pisarzy, których twórczość lit. - ówczesna i późniejsza - zbliża się pod niejednym względem do e. (wczesna poezja T. Czyżewskiego, powieść L. Chwistka Pałace Boga, S.I. Witkiewicz). Zbieżności te występują także w utworach przedstawicieli pol. futuryzmu, np. u B. Jasieńskiego i A. Sterna. Większe znaczenie dla e. polskiego ma twórczość skamandrytów (współpracujących krótko ze „Zdrojem"), chociaż nie sformułowali oni programu e. ani nie posługiwali się tą nazwą; J. Tuwim reprezentuje tu gł. ekspresjonist. lirykę protestu przeciw wojnie, wizję budzącej lęk cywilizacji urbanistycznej, często o akcentach groteskowych, J. Iwaszkiewicz - ekstatyczną lirykę dionizyjską.

Silnie uzewnętrznił się e. w twórczości wielu prozaików międzywojennych. A. Strug podejmował aktualną problematykę społ. i polit. w powieściach przesyconych aurą psychol. niesamowitości (Mogiła nieznanego żołnierza, Pokolenie Marka Świdy) i sięgał do częstych w literaturze e. sensacyjnych i kryminalnych wątków fabularnych (Fortuna kasjera Śpiewankiewicza, Żółty Krzyż). Powieściopisarstwo polit. J. Kadena-Bandrowskiego (Generał Barcz, Czarne skrzydła, Mateusz Bigda), mimo że jego wizja świata wywodzi się raczej z naturalizmu, w stylistyce jest typowo ekspresjonist. (charakterystyczne animalizacje, brutalizacja języka itd.). Nurt prozy ekspresjonist. zapoczątkowany przez Micińskiego znalazł oryginalną kontynuację w utworach R. Jaworskiego i S.I. Witkiewicza, wyrazicieli międzywojennego —> katastrofizmu. Powieść Jaworskiego Wesele hrabiego Orgaza to półfantast. panorama Europy po I wojnie świat. r bogata w groteskowo przetworzone realia cywilizacyjne, społ. i obyczajowe. Powieści Witkiewicza Pożegnanie jesieni i Nienasycenie, pisane stylem łączącym niedbałą kolokwialność, parodię konwencji lit. i żargon filoz., są konglomeratem fragmentów eseistycznych, fantast. wizji futurologicznych, groteskowo deformowanych obserwacji socjol. i obyczajowych. Podobnymi cechami odznaczają się jego dramaty, będące w zamyśle realizacją koncepcji Czystej Formy, która mimo swej wieloznaczności wydaje się dopuszczać interpretację przynajmniej pokrewną e. Na pograniczu e. mieści się uliryczniona proza B. Schulza, mitologizująca świat realny w sposób pokrewny mechanizmowi wyobraźni dziecięcej, wizjom sennym itp. Również twórczość W. Gombrowicza, mimo swej integralności, zbliża się niekiedy do rozwiązań ekspresjonist. (najbardziej w dramacie Ślub). 

Z e. wiąże się nurt prymitywistyczny, poszukujący prostoty i autentyczności wyrazu artyst. w sztuce lud. (Mój świat Kasprowicza, Powsinogi beskidzkie Zegadłowicza i program Czartaka, Pastorałki Czyżewskiego). Znaczną rolę odegrał e. w twórczości poetów -* „Kwadrygi", W. Sebyły, S. Flukow-skiego (proza poet. Pada deszcz), a także K.I. Gałczyńskiego, którego oryginalna, po części groteskowa forma, służąca pierwotnie wyrażaniu typowego dla e. poczucia zachwiania hierarchii, niepokoju, lęku itp., z biegiem czasu przekształciła się jednak w wirtuozowską dekoracyjność. Nie zostały bliżej zbadane powiązania e. z poezją wil. —» „Żagarów" i lubel.-warsz. środowiska skupionego wokół J. Czechowicza, wydaje się jednak, że przynajmniej jej nurt katastroficzny miał żywy związek z tym prądem. Daje się on również zauważyć u poetów pokolenia wojennego (T. Gajcy, R. Bratny i in.). Tendencje ekspresjonist. są żywe do dziś w twórczości wielu poetów (jak np. M. Białoszewski, S. Grochowiak, S. Czachorowski, S. Czycz, E. Bryll), dramatopisarzy (T. Różewicz), prozaików (T. Konwicki), trudno jednak bez dokładniejszych badań stwierdzić, w jakim stopniu jest to wynik trwałości prądu, a w jakim nowych i odmiennych uwarunkowań światopoglądowo-artystycznych.

OLP VI 1 (J. Ratajczak); J. STUR Na przełomie. O nowej i starej poezji, Lw. 1921; Z. KOSIDOWŚKI ,,Zdrój" i e. Garść refleksji i wspomnień, w: Fakty i złudy, Poz. 1931; K. KLEIN E. polski. Grupa „Zdroju", „Przegl. Hum." 1932 z. 4/5; S. KASZTELOWICZ Tragicy doby bez kształtu. O współczesnej twórczości literackiej. E„ Kr. 1933; J. KŁOSSOWICZ Polscy ekspresjoniści,Dialog" 1960 nr 7; A. HUT-NIKIEWICZ E, w: Od czystej formy do literatury faktu, wyd. 4 uzup. W. 1976 (wyd. 1 1965); J. KWIATKOWSKI E., Dionizos i Ęleuter, w: bleuter. Szkice o wczesnej poezji Jarosława Iwaszkiewicza, W. 1966; J.J. LIPSKI Pozycja „Hymnów" Kasprowicza na tle kierunków literackich okresu, ,,Pam. Lit." 1966 z. 4; A. LAM E. i formizm, w: Polska awangarda poetycka. Programy lat 1917-1923, t. 1, Kr. 1969; J. PROKOP Kue.,w. Zprzemian wliteraturze polskiej lat 1907-1917 (zbiór.), Wr. 1970; E. KUŹMA Z problemów świadomości literackiej i artystycznej e. w Polsce, Wr. 1976; E. POLANOWSKI Poezja polskich ekspresjonistów, „Przegl. Hum." 1976 nr 2; J. RATAJCZAK Zagasły ,,brzask epoki", Poz. 1979.

Jan Józef Lipski

Podobne prace

Do góry