Ocena brak

EGOIZM

Autor /Cycyl Dodano /12.09.2012

(łac. ego ja), postawa kierowania się motywem własnej korzyści (zwł. w sytuacji konfliktowej), przeciwstawna altruizmowi; przejawia się w przedkładaniu własnych dóbr, spraw i pragnień nad potrzeby bliźniego (niezależnie od wielkości strat i krzywd, jakie on ponosi), nieliczeniu się z jego osobową godnością i współpartnerstwem w działaniu oraz w traktowaniu go jako konkurenta zagrażającego lub przeszkadzającego w realizacji potrzeb własnych.

1. W aspekcie psychologicznym — Geneza e. jest kontrowersyjna; wg W. McDougalla, J. Drevera i A. Vier-kandta e. jest uwarunkowany wrodzonymi skłonnościami instynktowymi, a wg S. Freuda uważany za odpowiednik narcyzmu (ukierunkowanie -» libido na podmiot); psychoanalitycy uważali wszystkie sny za związane z -»• ego, gdyż można w nich rozpoznać osobę będącą podmiotem marzeń sennych, jej doświadczenia, stłumione przeżycia czy nieuświadamiane pragnienia; autorzy tego kierunku mieli zróżnicowane poglądy co do możliwości uspołecznienia e. (np. F. Le Dantec, Freud) oraz jego powszechności, związku z naturą ludzką i na ile przenika on wszystkie uczucia, motywy i czyny człowieka; przeciwstawiali się im psychologowie orientacji behawiorystycznej i poznawczej, uważając e. za wynik warunków społeczno-kulturowych (->- behawioryzm). J. Piaget uważał, że okres dziecięctwa charakteryzuje się e. biologicznym, dążącym do zaspokajania potrzeb biol. i zabawowych, czemu przeciwstawił się L.S. Wy-gotski.

E. u dzieci wynika z braku dojrzałości sfery intelektualnej (egocentryczna mowa i myślenie, brak refleksji mor. i samoświadomości) oraz emocjonalno-dążeniowej (brak powściągliwości, uczuć wyższych świadomie przeżywanych); jest więc objawem prymitywnej emocjonalności, związanej z dominacją ośrodków podkorowych nad korowymi w mózgu (skłonność do e. nasila się między 4 a 6 rokiem życia) ;

jako prawidłowość rozwojowa wieku dziecięcego różni się od e. dorosłych; nie mija jednak automatycznie z wiekiem, lecz stopniowo zanika, często przekształcając się pod wpływem wysiłku wychowawczego w altruizm, lub też utrwala się i rozwija w warunkach zbyt despotycznego czy liberalnego wychowania oraz funkcjonowania w grupach o wrogich i rywalizacyjnych zasadach współżycia; związany z pierwotnymi formami -> popędów osobistych, może przejawiać się w formie częściowo nieświadomej przez nadmierne zaspokajanie potrzeb biol. oraz psych, o charakterze defensywnym (np. potrzeby znaczenia, dominacji).

Postawa e. wywołuje m.in. uczucie nieufności, lęku, zazdrości i wrogości, a nieraz przejawia się w działaniu aspoł. (np. w wyrachowaniu, łamaniu zasad praworządności i zwyczajów panujących w grupie); e. może być maskowany przez nadmierną grzeczność i pozorowaną życzliwość, uniemożliwiając otwarcie się na drugiego człowieka, hamuje rozwój osobowości; u niektórych ludzi e. może wynikać z niezdolności do -> empatii i traktowania in. osoby jako podmiotu przeżyć i działań analogicznie do własnych.

Jednakże sprzęgnięty z afirmacją samego siebie (-»• afirmacja życia) i wolą mocy może być skierowany do wyższych celów, co wywołuje wysublimowane formy dumy, egzaltowane poczucie własnej wartości, honoru, ambicji.

Postawa e. często ujawnia się w postępowaniu grupy ludzi złączonych więzami krwi czy posiadaniem ziemi (e. rodzinny) oraz interesami materialnymi (e. klasowy); w patologii życia psych, towarzyszy histerii, demencji, upośledzeniu umysłowemu, a w skrajnej postaci występuje w -> psychopatii i —> charakteropatii.

2. W aspekcie etycznym — motywem e. może być chęć osobistej przyjemności (-»• hedonizm) lub pożytku (-> utylita-ryzm), a nawet traktowania bliźniego jako środka do realizacji własnych celów; w szczególnych przypadkach w e. przejawia się indywidualistyczne skoncentrowanie na własnej doskonałości (skrajny -*• perfekcjonizm) albo wola mocy w imię kształtowania nadczłowieka.

Pozytywną rolę przypisywali e. w starożytności sofiści, cyre-naicy, cynicy i epikurejczycy, widząc w nim impuls do poszukiwania szczęśliwości życia; ponownie doszedł on do głosu w okresie renesansu (L. Valla), a w czasach nowoż. upowszechniano go jako zasadę działania etycznego; w XVII-XVIII w. jego przedstawicielami byli — Th. Hobbes, B. de Mandeville, J. Bentham (Anglia), P. Gassendi, CA. Helvétius, J. de La Mettrie, P.H.T. d'Holbach, F. de La Rochefoucauld, J. de La Bruyère i CF. de Volney (Francja); w XIX w. M. Stirner e. w postaci skrajnej ustanowił metafiz. zasadą istnienia, a A. Schopenhauer upatrywał w nim główną sprężynę ludzkiego działania w ogólności, zaś F. Nietzsche (nie akceptując e. pospolitego) głosił, iż może on kształtować ideał silnej osobowości.

Krytycyzm wobec dominacji e. zaznaczył się już u B. Spinozy i A. Shaftesbury'ego, postulującego harmonijne połączenie e. z popędami społ.; I. Kant uważał e. za radykalne zło, stawiając zasadę, by żaden człowiek nie używał drugiego jako środka do osiągnięcia własnych celów; w XIX w. H. Spencer i J.S. Mili dla przeciwwagi wobec e. jako zjawiska powsz. domagali się postawy altruizmu; M. Scheler zaś uważał e. za pewien brak w naturalnym uczuciu sympatii łączącym ludzi.

3. W aspekcie religijnym — e., będący przerostem miłości siebie i przeciwstawiający się -*• miłości Boga i bliźniego, stanowi źródło -* pychy, a pośrednio in. grzechów; nie należy go utożsamiać z szukaniem własnej korzyści i dóbr osobistych, które utrzymane w należytych ramach stanowią wyraz właściwej miłości siebie.

W znaczeniu względnym e. polega na eksponowaniu miłości własnej, wyłączając in. ludzi i rzeczy, ale zachowując cześć dla praw Boga; zachwianie porządku mor. następuje przez podważenie prawa miłości bliźniego na skutek nieliczenia się z wymogami sprawiedliwości i miłości wobec in. bytów równorzędnych, w czym objawia się absolutyzacja siebie w porządku im-manentnym; w stosunku do Boga e. wyzwala postawę roszczenia (-»• nagroda) i dialogu w miejsce wspólnotowego poczucia zależności od Boga (-> Mistyczne Ciało Chrystusa) i wyraża się w postaci religijnego -* faryzeizmu oraz poczucia wyższości duchowej wobec bliźniego.

W znaczeniu absolutnym, z racji tendencji do przyporządkowania wszystkiego sobie, zwł. zaspokojenia własnych pragnień i wzbudzenia osobistej przyjemności, e. jest negacją porządku mor. ; człowiek bowiem wyłamuje się spod zależności od Boga, a więc właściwego porządku stworzenia, aby nad wszystkim panować, wszystko posiadać i stać się w pełni autonomicznym; centrum orientacji przenosi z Boga jako celu ostatecznego na samego siebie, niszcząc w ten sposób zasadniczy finalizm stwórczy i realne nastawienie na osiągnięcie szczęścia w -> pełni eschatycznej ; takie nastawienie (jako „pożądliwość") nie jest z istoty grzechem aktualnym ; może być jednak traktowane jako grzech habitualny, wynikający z grzechu pierworodnego i prowadzący do grzechów osobistych ; wyraźny charakter przybiera e. w grzechu pychy, a każdy grzech aktualny staje się jego potwierdzeniem.

 

P. Guillaume. Manuel de psychologie, P 1931,1957 (Podręcznik psychologii, Wwa 1953); J. Siwecki, istota e. i jego przejawy, Lb 1934; C. Antoine, DThC IV 2224-2230; E.B. Hurlock, Child Development, NY 1942,1956a (Rozwój dziecka, Wwa 1960); P.L. Harriman, Dictionary of Psychology, NY 1947; M. Ossowska, E. i altruizm a typy stosunków społecznych, PrzS 9(1947) 63-72; tenże, Motywy postępowania, Wwa 1949,19582; I. Hausherr, Philautie. De la tendresse pour sol à la charité selon saint Maxime le Confesseur, R 1952; R. Ugurel-Semin, Moral Behavior and Moral Judgment of Children, JASP 47 (1952) 463-474; W. Heinen. Fehlformen des Liebesstrebens in moralpsychologischer Deutung und moraltheologischer Würdigung, Fr 1954 (pt. Liebe als sittliche Grundkraft und ihre Fehlformen, Fr 19582);D. Philips, ERE V 231-232; W. Arnold, Person, Charakter, Persönlichkeit, Gö 1957,19693; J. Nuttin, LThK III 673-674; G.J. Dalcourt, NCE V 193-194; W.D. Glasgow, Ethical E. Again, Eth 82(1971) 65-71; J. Smoliński, E. dzieci i młodzieży, PNUS Prace Psychologiczne 1 (1971) 59-72; D. Gauthier, The Impossibility of Rational E., JPh 71(1974) 439-456; W. Quinn, E. as an Ethical System, JPh 71(1974) 456-472; C. Davies, E. and Consistency, Australasian Journal of Philosophy 53(1975) 19-27; Th.M. Benditt, E. Inconsistencies, Pers 57(1976) 43-50; W. Dwyer, E. and Renewed Hostillties, Pers 57(1976) 279-289; S. Sanders, A Credible Form of E.?, Pers 57(1976) 272-278; R.B. Ashmert, Friendship and the Problems of E., Th 41(1977) 105-130; K. Kiciński, E. i problem zachowań prospołecznych, Wwa 1978; J. Smoliński, Rozpoznawanie bez pomocy psychologa przejawów egoistycznego zachowania się uczniów szkolnych, Chowanna 33(1978) 393-402.

Podobne prace

Do góry