Ocena brak

Egipt - Dolina Nilu w Starożytności

Autor /Nortug Dodano /05.04.2013

Dla powstania cywilizacji egipskiej i dla jej charakteru, ogromnie ważnym czynnikiem stało się geograficzne położenie kraju, jego warunki geologiczne, hydrograficzne i klimatyczne.

Egipt położony jest na płycie pochylonej lekko ku północy, zbudowanej z magmowych i metamorficznych skał, na których leżą warstwy piaskowca; ten z kolei pokrywają starsze i młodsze wapienie oraz inne skały osadowe. W okresie eocenu obszar ten stanowił dno wielkiej zatoki Morza Śródziemnego, obejmującej północno-wschodnią Afrykę i sięgającej aż do 23 równoleżnika. W końcu eocenu dno zatoki zaczęło podnosić się od południa, a wynurzające się z wody obszary rozmywane były przez potężne rzeki powstałe na skutek silnych opadów. Gdy płyta przestała się podnosić, w końcu okresu miocenu, brzeg morski znajdował się na wysokości dzisiejszego Kairu. Olbrzymia rzeka - Pranil - zaczęła żłobić dolinę w epoce miocenu, lecz główną pracę wykonała w deszczowym okresie przypadającym na późny miocen i wczesny pliocen. Następnie dno doliny, sięgające 500 m głębokości, stopniowo zaczęło się podnosić na skutek osadzania przez rzekę cięższych materiałów niesionych z wodą, a jednocześnie u ujścia zaczęła z nich powstawać Delta.

Poważne ruchy tektoniczne oraz połączenie się systemu wodnego Wyżyny Abisyńskiej z Nilem, co nastąpiło prawdopodobnie na przełomie dolnego, i środkowego plejstocenu, spowodowało nową fazę w geologicznych dziejach Egiptu. Zamiast grubszego żwiru i piasku, pochodzącego z rozmywanej dotychczas Nubii, rzeka zaczęła nieść z wodą delikatne osady z wyżyny wschodnio-afrykańskiej. Z nich składa się urodzajna gleba egipska, zalegająca 20 metrową warstwą dno doliny. Rozwój sedymentacji osadów nilowych i zmiany klimatyczne, jakie zachodziły w dolinie Nilu, dość dobrze zostały zbadane dla okresu ostatnich 25 tysięcy lat. Zasadnicza budowa Delty zakończyła się w późnym paleolicie, a przez następne okresy zmianom podlegała jedynie jej powierzchnia, stale okrywana nowym płaszczem osadów. Obecnie obejmuje ona 2/3 całkowitego areału egipskiej ziemi uprawnej, podczas gdy 1/3 stanowi wąski pas w bezpośredniej bliskości Nilu, rozciągający się od Kairu do Asuanu.

Skutkiem procesu stopniowego wynurzania się z morza obszaru Egiptu i jego erozji, jest układ warstw geologicznych, wyraźnie widoczny przy posuwaniu się z północy na południe: od okolic Kairu poprzez część środkowego Egiptu rozciągają się najmłodsze skały osadowe, kryjące starsze, wapienne dno eoceńskiego morza. Te zaś, przez erozję pozbawione pokrywy, stanowią o budowie powierzchni na obszarze pomiędzy Asjut i Luksorem. Dalej, aż do okolic Asuanu panują piaskowce, ustępujące magmowym i metamorficznym skałom, niegdyś ukrytym pod młodszymi nawarstwieniami, a obecnie eksponowanymi na powierzchni. Jeszcze dalej na południe warstwy piaskowca i skał magmowych przeplatają się nawzajem wielokrotnie. Wszystkie te skały są łatwo dostępne w pobliżu doliny Nilu, stanowiąc podłoże pustyń ją okalających. Wzdłuż zaś doliny, z obu jej stron, ciągną się pasma górskie poprzerzynane dolinami wyschniętych potoków. Stamtąd też głównie czerpali Egipcjanie kamień, zarówno do celów budowlanych, jak i dla obróbki rzeźbiarskiej.

Wapień wydobywano wszędzie, gdzie istniało zapotrzebowanie na ten materiał. Jak wyżej opowiedziano, warstwy różnych jego gatunków zalegają cały obszar od Kairu po Dżabal as-Silsila w Górnym Egipcie. Szczególnie piękny biały wapień wyłamywano na wschodnim brzegu Nilu, w skałach masywu górskiego rozciągającego się naprzeciw królewskiej nekropoli w Sakkara. Kamieniołomy te, w pobliżu miejscowości Tura i Al-Masara, nosiły w starożytności nazwę Krainy Ajan. Wspominana jest ona w wielu inskrypcjach, podkreślających zalety budulca użytego dla wzniesienia wspaniałej świątyni. Nazwę „kamień z Ajan” stosowano nie tylko dla wapienia rzeczywiście pochodzącego z tamtejszych złóż, często określano nią zwykły wapień z lokalnego kamieniołomu, podnosząc w ten sposób rangę budowli.

Piaskowce wyłamywano w pasie pomiędzy Dżabal as-Silsila i Asu-anem. Najpiękniejsze granity, zarówno o barwie szarej, jak i różowej, łamano w ogromnych kamieniołomach w pobliżu Asuanu. Kwarcytu - najtwardszego z kamieni obrabianych w starożytnym Egipcie -dostarczał Al-Dżabal al-Ahmar (Czerwona Góra) w pobliżu dzisiejszego Kairu. Inne kamienie, jak na przykład szarogłaz, stosowany bardzo często w rzeźbie, transportowano ze złóż na Pustyni Wschodniej, pomiędzy dzisiejszym miastem Kina a wybrzeżem Morza Czerwonego, zaś egipski alabaster (czyli kalcyt) sprowadzano z miejscowości Hat Nub w środkowym Egipcie, a także z kilku jeszcze innych kamieniołomów. Tak więc wszelkie rodzaje skał nadających się do obróbki występowały w Egipcie w obfitości, najczęściej w bezpośrednim sąsiedztwie doliny Nilu, co znacznie ułatwiało transport.

Starożytny Egipt zajmował obszar zbliżony do tego, jaki zajmuje obecna Arabska Republika Egiptu. Od północy granicę stanowiło Morze Śródziemne, od wschodu - Morze Czerwone, od zachodu -Pustynia Libijska, będąca najbardziej na wschód wysuniętą częścią Sahary, od południa - granica początkowo ustalona była na pierwszej katarakcie nilowej, a następnie - na skutek podbojów dokonywanych przez władców egipskich w Nubii, czyli krainie rozciągającej się za pierwszą kataraktą - granicę tę przesuwano aż po czwartą kataraktę.

Obszar Egiptu stanowił pomost pomiędzy Azją i resztą Afryki, lecz jego położenie, a przede wszystkim ochrona, jaką zapewniały otaczające go morza i pustynie, spowodowały względną izolację tego terenu, tak łatwego do obrony przed ewentualnymi najeźdźcami. Urodzajność gleby w dolinie Nilu i doskonałe pastwiska Delty niejednokrotnie przyciągały migrujące plemiona azjatyckie i libijskie. Jednak Egipt dość łatwo mógł się przed nimi obronić, zachowując nie tylko integralność swego państwa, ale okresowo podbijając terytoria sąsiednie. Z wyjątkiem stosunkowo krótkiego okresu panowania Hyksosów, którzy opanowali Deltę i część środkowego Egiptu w XVII wieku p.n.e., aż do pierwszych wieków I tysiąclecia p.n.e. nikomu nie udało się zawładnąć Egiptem.

Życie w Egipcie skupia się - dziś tak samo, jak i w starożytności -wzdłuż wąskiej doliny Nilu i w jego Delcie, co razem stanowi „3,5% terytorium kraju. Dolina, na południu szeroka zaledwie 1-3 km, osiąga w środkowym Egipcie około 20 km szerokości. Obszary uprawne ciągną się wzdłuż obu brzegów rzeki. Na północ od Kairu znajduje się Delta - trójkątny obszar o powierzchni około 22 tysięcy km2, przez który płyną dwa ramiona Nilu, a w starożytności było ich aż siedem. Resztę obszaru państwa zajmują pustynie, od zachodu Libijska, a od wschodu - pomiędzy Nilem a Morzem Czerwonym - Pustynia Wschodnia. O ile na Pustyni Wschodniej obecnie nie istnieją warunki do życia, to na Libijskiej, w tak zwanej Wielkiej Depresji ciągnącej się wzdłuż doliny Nilu w odległości około 200 km na zachód, istnieje pas oaz, z których najważniejszymi są Charga (Al-Charidża), Ad-Dachila, Al-Bahrijja, Al-Farafira, oraz na północy Siwa. Znacznie bliżej, o niespełna 80 km na południowy-zachód od Kairu znajduje się depresja Fajum zjeziorem nawadnianym przezodnogę Nilu, zwaną Bahr Jusuf.

Depresja fajumska, po dokonaniu przez władców XII dynastii ogromnych prac melioracyjnych, stała się jednym z najbogatszych rejonów rolniczych państwa.

Nil na terytorium egipskim nie ma żadnych dopływów. Jest spławny od Asuanu aż do ujść, zaś w starożytności przeszkodę w żegludze na południe stanowiły katarakty-skalne bariery biegnące w poprzek doliny i powodujące zwężenie koryta. Przez progi I katarakty przekuto zresztą już w czasach XII dynastii kanał, ułatwiający żeglugę; przedtem, a również i potem, w okresach, gdy kamienie naniesione przez wodę zatykały ten kanał czyniąc go niezdatnym do użytku, statki przeciągano brzegiem, omijając przeszkodę.

Nil stanowił więc doskonały szlak komunikacyjny i transportowy. Do tego stopnia doskonały, że w Egipcie w ogóle nie budowano dróg lądowych. Rzeka i sieć kanałów stanowiły najdogodniejsze trasy komunikacyjne. Jedynymi drogami, jakie kiedykolwiek powstały nad Nilem, były aleje procesyjne, prowadzące od przystani do świątyń lub zespołów grobowych. Oczywiście istniały także szlaki przez pustynie, od oaz, czy kopalni, do doliny Nilu. W obrębie zaś doliny doskonałymi drogami były groble, których tak wiele wzniesiono dla nawadniania ziem uprawnych.

Podstawowym jednak środkiem transportu były łodzie, barki i większe statki, napędzane wiosłami, lub żaglami. W świadomości Egipcjan żegluga tak silnie była związana z pojęciem zmiany miejsca pobytu, że zamiast mówić „udać się na południe" - mówiono „żeglować pod prąd”. Taką zresztą żeglugę ułatwiały wiatry, najczęściej wiejące z północy. W dół rzeki, z prądem, żegluga była znacznie łatwiejsza i „spływanie z prądem”, czyli podróż na północ, nie wymagała pracy wioślarzy. Nawet najcięższe ładunki ważące po kilkaset ton - jak wielkie ciosy granitu z Asuanu potrzebne do wystroju budowli w Dolnym Egipcie, czy obeliski - spławiano w dół rzeki na specjalnych barkach transportowych.

Na wzór ziemskiego sposobu podróżowania - żeglowania, wyobrażano sobie także sposób poruszania się bóstw. Barką podróżował po niebie bóg słońca Re, barki używał Ozyrys w swym podziemnym Państwie Umarłych. Niezliczone wizerunki łodzi i statków widnieją na płaskorzeźbach egipskich, wszędzie tam, gdzie chodziło o wyrażenie idei ruchu, zmiany miejsca pobytu. Oczywiście, wiele tych przedstawień ukazuje wydarzenia rzeczywiste-jak transport budulca, wyprawy handlowe, pielgrzymki czy wreszcie pogrzeby, które również nie mogły się obyć bez flotylli łodzi i stateczków, przewożących zarówno trumnę, jak i uczestników ceremonii na drugą stronę Nilu, na cmentarz.

Skąd wzięła się ludność zamieszkująca żyzną dol-inę i Deltę Nilu, i jak doszło do rozwoju wielkiej cywilizacji tego terenu? Problemy te są wciąż jeszcze przedmiotem intensywnych badań i kontrowersji wśród uczonych. Ostatnie dziesiątki lat przyniosły wiele materiałów dotyczących najwcześniejszego okresu pradziejów Egiptu. Do przeszłości należy już czas, gdy nawet poważni uczeni stwierdzali, że w dolinie Nilu brak jest śladów działalności człowieka z epoki paleolitu, a podstawy rozwoju państwa faraonów stworzyła grupa najeźdźców ze Wschodu, zwana „rasą dynastyczną". Między innymi dzięki badaniom uczonych polskich, udało się wyświetlić w ogólnych zarysach dzieje najstarszego osadnictwa nad Nilem i w oazach, a ma ono imponującą historię, sięgającą wczesnego plejstocenu. Ślady działalności grup ludzkich, należących do kultur abwilskiej i aszelskiej zalicza się do najstarszych. Później, około 40 tysięcy lat p.n.e. w Górnym Egipcie i Nubii, a także w Fajum i oazie Charga rozwijały się kultury, posługujące się narzędziami kamiennymi wykonanymi technikami lewaluaską i mustierską. Dla późniejszego rozwoju cywilizacji egipskiej najważniejsze jednak są czasy IV tysiąclecia p.n.e., okres predynastyczny, kiedy to w Fajum i dolinie Nilu istniały już wioski rolników, rybaków i myśliwych. W drugiej połowie trwania tego okresu powstały pierwsze organizacje państwowe, a koniec okresowi przyniosło zjednoczenie królestw Górnego i Dolnego Egiptu, w jedno, centralnie rządzone państwo.

Zanim do tego jednak doszło, niezbędne było zorganizowanie się luźnych początkowo grup ludzkich w coraz to większe społeczności, wyodrębnienie się klas społecznych, rozwinięcie handlu i rzemiosła.

W klimacie egipskim, charakteryzującym się prawie całkowitym brakiem opadów, podstawowym źródłem wody, koniecznej dla upraw, był Nil. O ile bowiem w Delcie zdarzały się deszcze, to im dalej na południe, tym było ich mniej i stanowiły rzadkie zjawisko. O jego wyjątkowości świadczyć może jeden z paragrafów „pragmatyki służbowej" wezyrów Nowego Państwa, gdzie specjalnie zaznaczono, że wezyrowi meldować należy o każdym deszczu.

Wszystkie wielkie cywilizacje starożytnego Wschodu rozwinęły się w podobnych warunkach hydrologicznych i klimatycznych: powstawały one w strefie gorącej, o niedostatecznej ilości opadów, a regułą było łączenie się we współpracujące ze sobą organizmy społeczne grup ludzkich zamieszkujących brzegi wielkich rzek. Rzeki te stwarzały dogodne warunki komunikacyjne, a ta ? kolei przyczyniała się do wymiany doświadczeń i dóbr materialnych. Co zresztą najważniejsze, przy braku opadów uprawa roli wymagała nawadniania pól wodą doprowadzaną z rzeki. Budowa urządzeń irygacyjnych - kanałów, tam, zbiorników - odbywała się wielkim nakładem pracy, i to pracy zbiorowej. Siły jednostki były tutaj zbyt nikłe. Zapewnienie stałych plonów uzależnione było od irygacji terenów rolnych, a konieczność budowy urządzeń nawadniających stanowiła silny bodziec do współpracy ze sobą jednostek i grup ludzkich. W społeczeństwach rolniczych, których byt oparty był na sztucznie nawadnianych terenach uprawnych, pierwszym obowiązkiem było kopanie i utrzymywanie kanałów. W stosunku do niesfornych członków tych społeczeństw najgorszą karę stanowiło odcięcie wody lub wygnanie z nawodnionego terenu, czego tragiczne skutki powodowały wzmocnienie się dyscypliny społecznej. W miarę wzrostu populacji i zajmowania pod uprawę nowych terenów, naczelnym zadaniem była współpraca nad rozszerzeniem sieci kanałów, budową tam i zapór, oraz utrzymywanie ich w stanie używalności. Budowa zaś, nawet stosunkowo niewielkiego systemu irygacyjnego, wymagała tak ogromnego nakładu pracy, że dostarczanie koniecznej siły roboczej organizowane musiało być w sposób scentralizowany. Stąd warunki rolnictwa opartego na irygacji szybszą drogą wiodły do powstania organizmów państwowych niż w przypadku wojujących stale ze sobą o urodzajną ziemię grup neolitycznych rolników europejskich.

Trafnie scharakteryzował to George Thomson, znany uczony angielski: „Pod względem ekonomicznym władza królewska jest wyrazem faktu, że nawadnianie na wielką skalę zależy od istnienia scentralizowanej władzy; ideologicznie koncepcja władzy królewskiej wyraża w nowych warunkach zawisłość jednostki od społeczności''.

Z punktu widzenia późniejszych osiągnięć cywilizacji egipskiej, konieczność współpracy i automatycznie niejako postępująca organizacja społeczna stanowi element niezwykle ważny. Dzięki niej doszło już tak wcześnie do powstania organizmu państwowego, a jednocześnie ta właśnie organizacja i dyscyplina społeczna umożliwiły powstanie ogromnych, monumentalnych dzieł architektury.

Podstawą bytu starożytnych Egipcjan było rolnictwo, które, w porównaniu do innych krajów o paralelnie rozwijających się kulturach, miało szczególnie korzystne warunki rozwoju. Coroczne, regularne wylewy Nilu pozostawiały na całym obszarze doliny i Delty nie tylko wilgoć, sztucznie zatrzymywaną przez wybudowane groble, lecz także osadzoną warstewkę użyźniającego mułu, dzięki któremu gleba nie ulegała wyjałowieniu i nie wymagała nawożenia. Uprawiano jęczmień, proso i pszenicę, w ogrodach sadzono ogórki, sałatę, groch i inne warzywa, płody rolne uzupełniane były przez drzewa owocowe z palmą daktylową na czele. Na pastwiskach Delty wypasano stada bydła, jeziora i Nil dostarczały obfitości ryb, a zarośla bagienne w Delcie i Fajum stanowiły teren polowań na ptactwo wodne. Pod względem żywnościowym Egipt był więc całkowicie samowystarczalny.

Z bogactw naturalnych, poza wspomnianymi wyżej odmianami kamienia budowlanego i rzeźbiarskiego, w pustyniach należących do Egiptu znajdowało się złoto, kamienie półszlachetne, ałunit, na Synaju miedź, a w obrębie Delty i w niektórych miejscowościach Górnego Egiptu eksploatowano złoża natrytu.

Z koniecznych dla gospodarki surowców najbardziej dotkliwie odczuwany był brak dobrej jakości drewna. Użytkowano wprawdzie niektóre gatunki lokalne, jak akację, sykomorę, tamaryszek, czy palmę, jednak zarówno do celów budowlanych, jak w meblarstwie czy szkutnictwie niezbędne były lepsze gatunki, które importowano przede wszystkim z gór Libanu, a także z południowego Sudanu i Afryki Wschodniej.

Drugi surowiec, którego brak było w Egipcie, to cyna. Jak wskazują wyniki badań, w samym Egipcie nigdy nie dokonywano stopu miedzi z cyną, aby uzyskać brąz, lecz importowano gotowy stop. Zapewne to właśnie było przyczyną wielkiego zapóźnienia technologicznego Egiptu w stosowaniu brązu, który upowszechnił się nad Nilem znacznie później, niż w innych krajach Bliskiego Wschodu. Być może jednak, że przyczyną zapóźnienia była tradycyjna, swoista niechęć do przyjmowania nowinek, jaką można w Egipcie zaobserwować w wielu dziedzinach: izolowany kraj, broniący swego odosobnienia, niechętnie wprowadzał zmiany, zadowalając się kontynuowaniem dawno wprowadzonych, wypróbowanych metod i form. Dopiero w półtora tysiąca lat od zjednoczenia Egiptu, w okresie Nowego Państwa, w czasach wielkiej ekspansji militarnej na Wschód i bliższego zetknięcia się z osiągnięciami obcych, fala innowacji i zapożyczeń dotarła nad Nil.

Wspomniano już wyżej, że sprawa pierwotnej ludności Egiptu jest nadal kontrowersyjna. Ludność zamieszkująca Egipt w okresie IV tysiąclecia należała prawdopodobnie do białej odmiany rasowej i nawet na południu przymieszka ras odmiany czarnej nie przekraczała 13%. Najliczniejszymi elementami rasowymi w ciągu ostatnich 7 tysięcy lat są: berberyjski, śródziemnomorski i orientalny. Na początku IV tysiąclecia musiała nastąpić migracja ludów prachamic-kich, które wkroczyły do Egiptu od południa, przedostając się do Afryki przez cieśninę Bab al-Mandab. Przez Morze Czerwone i Wadi al-Ham-mamat, natomiast wkroczyły do Egiptu ludy semickie, przybyłe z Półwyspu Arabskiego, a przez Synaj stopniowo przedostawały się elementy krótkogłowe armenoidalne i laponoidalne. Na długo przed okresem dynastycznym z południa przybywały ludy buszmenoidalne i pigmejskie, które mieszały się z nielicznymi wówczas, osiadłymi w Górnym Egipcie grupami ludności prakhoisańskiej.

Populację Egiptu predynastycznego stanowiły zatem grupy ściśle związane z populacjami zachodniej i południowej Azji, przybywające nad Nil stopniowo w ciągu dłuższego okresu. Trudno jest wśród nich wyodrębnić „rasę dynastyczną" której Egipt, wedle niektórych badaczy, zawdzięczać miał rozwój swej cywilizacji.

Właściwa historia Egiptu rozpoczyna się z chwilą zjednoczenia dwóch państw - Egiptu Górnego i Egiptu Dolnego w jeden scentralizowany organizm. Doszło do tego około roku 3100 p.n.e., a pierwszym władcą był król Narmer, czy Menes, jak nazywa go Manethon. Perio-dyzacja dziejów Egiptu i podział ich na okresy panowania 30 dynastii jest właśnie dziełem Manethona, egipskiego kapłana, który will wieku p.n.e. spisał po grecku historię swego kraju. Do tych trzydziestu dynastii dodaje się jeszcze jedną - obejmującą II panowanie perskie, poprzedzające zdobycie Egiptu przez Aleksandra Wielkiego.

Nie wszystkie okresy dziejów Egiptu są jednakowo dla nas ważne: czasy rozkwitu i wzmożonej działalności - zarówno w dziedzinie politycznej, jak gospodarczej i artystycznej - przedzielone są okresami upadku i stagnacji. A oto najważniejsze z nich:

Okres Archaiczny (zwany również Tynickim) - panowanie I-II dynastii - około 3100-2686 p.n.e.

Stare Państwo - panowanie III—VI dynastii - około 2686-2181 p.n.e.

Średnie Państwo - panowanie XI—XII dynastii - około 2133-1786 p.n.e.

Nowe Państwo - panowanie XVIII-XX dynastii - około 1567-1085 p.n.e.

Okres Późny - panowanie XXV-XXX dynastii - około 750-343 p.n.e.

Okres Ptolemejski - panowanie greckiej dynastii Lagidów - 304-30 p.n.e.

Okres Rzymski - włączenie Egiptu do cesarstwa rzymskiego - 30 p.n.e. - 395 n.e.

Okres Bizantyjsko-Koptyjski - Egipt prowincją cesarstwa bizantyjskiego - 395-640

najazd arabski - 640

Pierwszych pięć okresów - od zjednoczenia państwa aż do trwałej utraty niepodległości, czyli do schyłku Okresu Późnego - nosi ogólną nazwę Egiptu dynastycznego i w sztuce charakteryzuje się rozwojem jednolitego, czysto egipskiego stylu. Wraz z podbojem dokonanym przez Aleksandra Wielkiego państwo faraonów weszło w orbitę kultury hellenistycznej, i miejscowa wytwórczość artystyczna zaczęła ulegać coraz to większemu ograniczeniu. Silne tradycje sztuki faraońskiej, w niektórych dziedzinach popieranej przez obcych władców, trwały i manifestowały się jeszcze do pierwszych wieków naszej ery, po czym nastąpił niemal całkowity ich zanik, przyspieszony rozpowszechnianiem się chrześcijaństwa. Ostatni już rozkwit sztuki, bardzo niewiele mającej wspólnego z tradycją, nastąpił w Okresie Bizantyjsko-Koptyjskim. Rozwijała się ona jeszcze przez kilka wieków po podboju arabskim, dopóki nie stopiła się całkowicie z panującym stylem sztuki islamu.

Rozpoczynając więc rozważania od pierwszych dzieł sztuki i rzemiosła artystycznego, jakie powstały w Egipcie na początku okresu predynastycznego, u schyłku V tysiąclecia p.n.e., mamy przed sobą długą podróż w czasie, obejmującą niemal sześć tysięcy lat.

Podobne prace

Do góry