Ocena brak

Egipska sztuka

Autor /Herminia Dodano /26.10.2012

Rozwijająca się na terenie staroż.
Egiptu położonego w pn. części doliny Nilu. Służyła
propagandzie państw, i religijnej

Pierwsze wytwory sztuki pojawiły się wokresie
predynastycznym (IV tysiącl. p.n.e.). Są to naczynia
gliniane z dekoracją rytą, a później malowaną,
naczynia kam. o bogatych formach, idole z gliny, kości
i kamienia, malarstwo ścienne (grobowiec z Hierakonpolis).

W okresie archaicznym lub tynickim
(ok. 3100-2686 p.n.e., I i II dyn.) kierunki rozwoju
sztuki zjednoczonego państwa wyznaczają pracownie
skupione wokół dworu. Groby władców i towarzyszące
im nekropole urzędników skupione są w
Sakkarze i Abydos. Obowiązującą formą grobu staje
się —> mastaba, przy czym zastosowanie cegły suszonej
doprowadzone jest do perfekcji. Najstarszym
przykładem wykorzystywania sztuki dla propagandy
państw, jest paleta Narmera, której dekoracja wykazuje
już pewne cechy kanonu obowiązującego do
końca rozwoju sztuki egip. (pasowy układ dekoracji,
gradacja wielkości postaci wg ich hierarchii).

Z kolei
nielicznie reprezentowana i prymitywna rzeźba pełna uwzględnia należącą również do kanonu hieratyczność
postaci władcy (posąg króla Chasechema).
Do typowych zabytków tego okresu należą głowice
kam. buław, pieczęcie cylindryczne, drewn. i kościane
plakietki, kam. stele. Mistrzowski poziom osiąga
technika wyrobu naczyń kam.

W okresie Starego Państwa (ok. 2613-2181
p.n.e., III—VI dyn.) wraz ze stabilizacją polit. państwa
następuje wszechstronny rozwój sztuki, którego ośrodkiem
jest stolica Memfis. Grobowcem władcy staje się
—> piramida połączona z kompleksem świątynnym.

O jej linii rozwoju informuje tzw. schodkowa piramida
Dżesera (III dyn.) w Sakkarze, powstała z sześciu
spiętrzonych, zmniejszających się ku górze stopni,
otoczona kompleksem budowli sakralnych i sepulkralnych
wzniesionych z kamienia, których wystrój
naśladuje formy konstrukcji ceglanych i drewn., jak
również piramida Snofru (IV dyn.) w Medum o ośmiostopniowym
rdzeniu. Najdoskonalszym dziełem jest
piramida Cheopsa (IV dyn.) w Gizie, obok której zbudowane
zostały piramidy jego następców - Chefrena
1 Mykerinosa. Groby osób prywatnych, towarzyszące
piramidom, zachowały kształt mastaby. Budowle sakralne
dedykowane bóstwom reprezentują świątynie
solarne V dyn.

Pojawia się monumentalna kam. rzeźba
wolno stojąca przedstawiająca przede wszystkim
władców w hieratycznej postawie i w kanonie bezczasowej
młodości, o zindywidualizowanych rysach
twarzy (posąg Dżesera, posągi Chefrena i triad Mykerinosa).
Mistrzostwo rozwoju osiągają płaskorzeźba
i malarstwo, stanowiące bogatą tematycznie dekorację
mastab jak również świątyń. Za III i IV dyn.
zostaje dopracowany obowiązujący kanon przedstawień
postaci na płaszczyźnie i zasady tzw. realizmu
egip. polegającego na przekazaniu całej obiektywnej
wiedzy o danym przedmiocie poprzez pokazanie go
za pomocą rzutu pionowego lub poziomego, bez
skrótów perspektywicznych. W przedstawieniach ludzi
pracy następuje odejście od hieratyczności postawy.

Rozkwit przeżywa produkcja naczyń kam., jubilerstwo,
meblarstwo. Stopniowa dekadencja sztuki
widoczna już za VI dyn., pomimo sporadycznego pojawiania
się dzieł wysokiej jakości (np. posąg Pepi I z
synem) kończy się jej upadkiem związanym z zamieszkami
polit. I okresu przejściowego (ok.
2181-2133 p.n.e., VII-X dyn.).

Zabytki sztuki sepulkralnej
tego okresu anonsują rodzące się zróżnicowanie
prowincjonalnych warsztatów rzemieślniczych.
Średnie Państwo (ok. 2133-1786 p.n.e., XI,
XII dyn.), związane z ponownym zjednoczeniem kraju,
odznacza się odrodzeniem wszystkich dziedzin sztuki.
Czołowym dziełem architektury sepulkralnej jest kompleks
grobowy Mentuhotepa (XI dyn.) w Deir el-Bahari.

Nawiązaniem do tradycji są piramidy władców XII
dyn. wznoszone na nekropolach w Liszt, Dahszur,
Hawara, el-Lahun. Rozwijają się prowincjonalne nekropole
dostojników z grobami kutymi w skale. Wznoszone
są świątynie poświęcone bogom (najdoskonalszym
przykładem kaplica-kiosk Senusereta I w
Karnaku). Powstają arcydzieła rzeźby pełnej, reprezentowane
przez tzw. pesymistyczne portrety władców
XII dyn. Pełne kunsztu i dbałości o detale są płaskorzeźby
tego okresu; nowatorskie rozwiązania pojawiają
się w malarstwie ściennym (groby z Beni Hassan).

Po II okresie przejściowym (ok. 1786-1567
p.n.e., XIII-XVII dyn.), związanym m.in. z najazdem
Hyksosów, następuje odrodzenie potęgi kraju i jego
twórczości artyst. w Nowym Państwie (ok.
1567-1085 p.n.e., XVIII-XX dyn.). Nekropola król.
złożona z hypogeów wykuwanych w skale, oddzielonych
od świątyń grobowych, usytuowana zostaje
w tzw. Dolinie Królów. Groby skalne są również najpopularniejszym
typem grobów osób prywatnych.

Powstają monumentalne świątynie w kompleksach
sakralnych Teb, Abydos, Nubii, poświęcone bóstwom
oraz świątynie grobowe z salą ofiar dla zmarłego
króla. Za XVIII dyn. wykształcony zostaje kanon
świątyni egip. podporządkowany sprawowanej w
niej liturgii. Wznoszone są świątynie tarasowe i skalne.
W dziedzinie rzeźby wolno stojącej wiodącą pozycję
zajmuje król. rzeźba portretowa przeżywająca ewolucję
stylistyczną od realizmu (Hatszepsut), przez wyrafinowaną
idealizację (Amenhotep III), po idealistyczny
konwencjonalizm (Seti I, Ramzes II).

Rozkwit
przeżywa płaskorzeźba reprezentowana gł. przez reliefy
zdobiące świątynie i grobowce. Mistrzostwo osiąga
dekoracja mai. grobów król. i prywatnych, w tych
ostatnich wykazująca wiele swobody, nieraz zrywająca
z kanonem. Specyficzny dla wszelkich sztuk jest
okres schizmy amarneńskiej (Amenhotep IV), z którego
pochodzą otwarte świątynie, płaskorzeźby i malarstwo
preferujące sceny z życia rodzinnego, karykaturalnie
naturalistyczne przedstawienia władcy.
Sztuka okresu późnego (ok. 1085-332 p.n.e.,
dyn. XXI-XXX) jest odzwierciedleniem braku stabilizacji
polit. państwa rządzonego przez zmieniające się,
często obce dynastie.

W III okresie przejściowym
(XXI-XXIV dyn.) powstają budowle uzupełniające
istniejącą już architekturę; w rzeźbie statuarycznej
popularne stają się figurki z brązu; mistrzostwo
warsztatowe cechuje sztukę złotniczą (wyposażenie
grobów król. z Tanis); za XXI dyn. apogeum osiąga
dekoracja mai. sarkofagów antropoidalnych. Ożywienie
sztuki przynoszą zarówno rządy XXV dyn. z Kusz
jak i rodzimej XXVI dyn. z Sais.

Podczas panowania
tych dynastii wysoki poziom ąrtyst. cechuje król.
rzeźbę portretową, natomiast w płaskorzeźbie świątynnej
i grobowej pojawia się nurt archaizujący, sięgający
do wzorów z minionych epok. Za ostatniej rodzimej
dynastii (XXX dyn.) następuje rozkwit architektury
sakralnej preferującej granit ozdabiany mistrzowsko
wykonywanymi reliefami. Rozwija się król. rzeźba
portretowa.

W okresie ptolemejsko- rzymskim (332
p.n.e. - 395 n.e.) władcy ptolemejscy i rzym. dla celów
propagandowych podtrzymywali tradycje rodzimej
sztuki. Powstały wówczas monumentalne świątynie
wznoszone wg ogólnych zasad kanonu, z modyfikacjami
charakterystycznymi dla epoki (np. dodanie otwartego
pronaosu i kaplic otaczających sanktuarium).

W płaskorzeźbach, przestrzegających zasady kanonu, popularny
staje się silny, piast, modelunek postaci. Propagandzie
polit. służą portrety władców wykonane
zgodnie z kanonem egip. Zaświadczone są też realist.
rzeźby portretowe. Pojawiają się eklekt. nurty w
sztuce łączące tradycje sztuki egip., hellenistycznej,
rzym. Tradycje sztuki egip. trwają w sztuce koptyjskiej,
tworzonej przez egip. chrześcijan (zob. tabl.
Sztuka egipska).

Podobne prace

Do góry