Ocena brak

Efekty zewnętrzne i prawa własności

Autor /Paige Dodano /15.04.2011

 

Rozważając problemy produkcji przyjmowaliśmy dotąd, że jedynym rezultatem procesu produkcyjnego jest wytworzenie produktu. Tymczasem działalność wytwórcza, tak jak i każda działalność celowa człowieka, przyczynia się jednak do powstawania róznego rodzaju ubocznych efektów. Efekty te, podobnie jak i podstawowy rezultat działania w postaci oferowania i sprzedawania produktu na rynku, zmieniają warunki działania innych podmiotów gospodarczych. Część tych zmian wywołana zostaje normalnym działaniem mechanizmu rynkowego, np. trudności ze sprzedażą i konieczność obniżki ceny produktu wytwarzanego przez jedno przedsiębiorstwo na skutek wypuszczenia na rynek nowego, bardziej atrakcyjnego wariantu tego dobra, konieczność podniesienia płac w jednym przedsiębiorstwie na skutek powstania nowego, lepiej płacącego przedsiębiorstwo, działającego na tym samym lokalnym rynku pracy itp. Natomiast pozostałe (nierynkowe) efekty oddziaływania jednego podmiotu na warunki działania drugiego będziemy nazywać efektami zewnętrznymi. W tym wykładzie interesować nas będą przede wszystkim efekty zewnętrzne produkcji, bowiem z niektórymi przejawami efektów zewnętrznych konsumpcji zetknęliśmy się już wcześniej.

Wśród efektów zewnętrznych produkcji możemy wyróżnić efekty pozytywne i negatywne. Przykładem pozytywnego efektu zewnętrznego działania jednego przedsiębiorstwa na inne jest np. rozpowszechnianie się technologii zastosowanej przez to przedsiębiorstwo, a zmniejszającej wydatnie koszty wytwarzania. Innym przykładem wzajemnie pozytywnych efektów zewnętrznych działania dwóch przedsiębiorstw są obustronne kozryści jakie będą osiągać właściciel sadu i właściciel pasieki, jeżeli ule zostaną ustawione w sadzie czy jego pobliżu.

Jednakże głównym powodem, dla którego ekonomia zajęła się problemem efektów zewnętrznych produkcji, jest pojawiający się w sposób najbardziej widoczny w chwili obecnej problem zanieczyszczania środowiska w trakcie prowadzenia procesu produkcji1. Zanieczyszczanie środowiska powoduje negatywne efekty zarówno dla gospodarstw domowych jak i innych przedsiębiorstw, zmieniając ekonomiczne uwarunkowania ich działalnosci. Gospodarstwa domowe muszą bowiem przeznaczać np. większą część swoich dochodów na ochronę zdrowie i leczenie. Zanieczyszczanie środowiska przez jedno przedsiębiorstwo może zmieniać jednak również warunki działania innego przedsiębiorstwa, np. w sytuacji, gdy nad rzeką usytuowane są dwa przedsiębiorstwa potrzebujące do prowadzenia produkcji czystej wody pobieranej początkowo z rzeki. Jeżeli przedsiębiorstwo znajdujące się w górze rzeki zacznie do niej spuszczać nieoczyszczone ścieki, to narazi przedsiębiorstwo położone w dole rzeki na konieczność poniesienia dodatkowych kosztów. Będzie ono bowiem musiało albo oczyszczać wodę przed skierowaniem jej do procesu produkcji, albo zbudować nowe ujęcie wody, albo też zmienić technologię wytwarzania.

Ze względu na to, że na ogół pogarszanie się stanu środowiska objawia się dopiero w wyniku kumulacji zanieczyszczeń pochodząccych z różnych źródeł i zanieczyszczający nie odczuwa od razu negatywnych skutków własnego działania, a ograniczanie emisji zanieczyszczeń wymagałoby poniesienia dodatkowych kosztów, tradycyjny mechanizm rynkowy nie przeciwdziała zanieczyszczaniu środowiska.

Dla podjęcia skutecznego przeciwdziałania pogarszaniu się stanu środowiska na skutek emisji zanieczyszczeń konieczne staje się zawarcie umowy społecznej ograniczającej prawa własności właścicieli. Umowa taka musi określać w jakim zakresie włąściciele mogą korzystać ze swojej własności, a w jakim ich suwerenność musi zostać ograniczona w interesie ogółu.

W przypadku ochrony środowiska najprostszym rozwiązaniem wydaje się administracyjne wyznaczenie limitów emisji substancji szkodliwych dla środowiska i/lub pobieranie opłat za nią.Praktyka pokazuje jednak, że takie administracyjne działania są w dużej mierze nieskuteczne. Stąd też wdrażana już w niektórych krajach w zakresie pewnych rodzajów zanieczyszczeń propozycja internalizacji, czyli urynkowienia, problemów ochrony środowiska poprzez wprowadzenie tzw. zbywalnych praw emisji. Rozwiązanie to przewiduje, że samorzą terytorialny wyznacza pewien górny pułąp wielkości emisji szkodliwej substancji do środowiska, pułap wyznaczony przez możliwości samoregeneracji środowiskma. Następnie sprzedaje przedsiębiorstwom działąjącym na tym terenie prawa do emisji zanieczyszczenia wyczerpując cały limit. Wykupione prawa emisji mogą być jednakże przez przedsiębiorstwa odsprzedawane. Przedsiębiorstwo, które chce wejść na dany teren z działalnościa produkcyjną musi odkupić prawa emisji od przedsiębiorstwa już działającego. Ponieważ cena praw emisji będzie stale rosnąć, ze względu na ograniczoność podaży, w pewnym momencie dla przedsiębiorstwa działającego na danym terenie może się okazać opłacalne poniesienie dodatkowych kosztów redukcji emisji zanieczyszczeń, ponieważ będzie mogło wówczas odsprzedać część swoich praw emisji innemu, nowo postającemu przedsiebiorstwu. Natomiast to ostatnie już w momencie planowania i rozpoczynania produkcji będzie zainteresowane zastosowaniem takiej technologii, aby łączny koszt jej wdrożenia i zakupu praw emisji odpowiedniej ilości zanieczyszczenia był jak najniższy. W ten sposób możliwy staje się wzrost gospodarczy na danym terenie bez zwiększania emisji zanieczyszczeń.

 

Podobne prace

Do góry