Ocena brak

DZIEŃ ZADUSZNY, Wspomnienie Wszystkich Wiernych Zmarłych

Autor /Dobrowiest Dodano /07.09.2012

Doroczny obchód liturgiczny poświęcony zmarłym, przypadający 2 XI w Kościele zachodnim, obejmujący mszę, oficjum i procesję; treściowo złączony z poprzedzającą go uroczystością Wszystkich Świętych, jest wyrazem przekonania o świętych obcowaniu, zmartwychwstaniu ciał i życiu wiecznym (pełnia eschatyczna), a także skuteczności modlitwy wstawienniczej. W Kościołach wsch. analogiczne obchody odbywają się zazwyczaj parokrotnie w ciągu roku, w bliskim sąsiedztwie Wielkanocy.

1. W Kościele zachodnim — D.Z. ma swój zaczątek w klasztornych praktykach pobożnych (post, jałmużna, modlitwa) odprawianych za zmarłych zakonników; mszę w ich intencji, w poniedziałek po Zesłaniu Ducha Świętego, zalecał na pocz. VII w. Izydor z Sewilli (Regula monachorum 24,2; PL 83,894); podobnie mszę, a także odmawianie psalmów za zmarłych członków klasztoru w Fuldzie, w rocznicę śmierci (17 XII) jego założyciela — opata Sturmiusza, zarządził na pocz. IX w. opat Eigil (Vita 25; PL 105,400).

Amalary z Metzu (zm. ok. 850) postulował objąć tym zwyczajem wszystkich wiernych zmarłych, wskazując na potrzebę modlitwy za nich przynajmniej raz w roku ; proponował przeznaczyć na nią dzień po Wszystkich Świętych; Odilon opat benedyktynów (III 1), nawiązując do sugestii Amalarego, zainicjował D.Z. pod koniec X w. w klasztorze w Cluny (Statutům de defunctis, PL 142,1037-1038), który wkrótce przejęły in. klasztory (benedyktyńskie, kartuskie), a także diecezje (np. 1008 Liège); w Polsce lokalne obchody D.Z. zaczęto w XII w. (wskazuje na to kalendarz cystersów z Lądu).

Na pocz. XIV w. wprowadzono go do liturgii rzym. (Ordo romanas XIV z 1311) i upowszechniono w całym Kościele zach. (w Mediolanie obchodzono do 1582 pod datą 16 X). Procesję odprawiano już ok. 1070 w opactwie św. Saby, a na pocz. XIV w. wprowadzono ją w katedrze w Spirze i Lyonie, jak również w Polsce w diecezji wrocł. (ryt procesji i teksty zawiera najstarsza agenda wrocł. bpa Henryka z Wierzbna) oraz w diecezji płoc.; od końca XV w. odprawiano ją w całej gnieźn. metropolii.

Msza Requiem (w Polsce także Si enim credimus) zawiera bogactwo tekstów zmiennych, z których modlitwy (Fidelium, Hostias, Animabus) miały jedną wersję oraz prefację zwykłą ; po ujednoliceniu liturgii przez Sobór Tryd. (MR 1570) przyjęto formularz Requiem, wprowadzając do niego 1915 (w związku ze zwyczajem odprawiania w D.Z. przez każdego kapłana 3 mszy) 2 dodatkowe zestawy czytań i modlitw, a 1919 specjalną prefację za zmarłych;

po Soborze Wat. II (MR 1970) zwiększono liczbę formularzy, dodając I pt. Sicut Iesus mortuus est et resurrexit (nawiązujący do pierwotnego Si enim credimus) i III pt. Deus, qui suscitavi! Iesum a mortuis; liczbę prefacji zwiększono do 5 i wprowadzono większy zestaw czytań. Zwyczaj odprawiania w D.Z. przez każdego kapłana 3 mszy zapoczątkowali pod koniec XV w. dominikanie z Walencji i Aragona; 1748 pap. Benedykt XIV rozciągnął tę praktykę na Hiszpanię, Portugalię i kraje Ameryki Lac, a 1915 pap. Benedykt XV, nawołując do modlitwy, zwł. za poległych podczas wojny, polecił stosować ją wszystkim kapłanom.

Oficjum pierwotne, nawiązujące swą strukturą do początków modlitwy godzin kan. (bez hymnów), składające się z jutrzni, laudesów i nieszporów, stanowiło dodatek do oficjum dnia (wyjątkowo w Polsce było oficjum samodzielnym, obejmującym również godziny mniejsze — prymę, tercję, sekstę, nonę i komplete); do tego modelu, zachowanego w BR 1568, wprowadzono dopiero 1911 godziny mniejsze, zastępując nimi oficjum dnia; 1955 wyeliminowano I nieszpory (odprawiane po II nieszporach uroczystości Wszystkich Świętych); po Soborze Wat. II wprowadzono w LH 1972 hymny.

Procesja (w kościele, dookoła kościoła lub na -> cmentarzu), odprawiana po nieszporach we Wszystkich Świętych, a także w D.Z., obejmuje 5 przystanków (stacji), podczas których modlą się kolejno za zmarłych — bpów i kapłanów, krewnych, dobrodziejów, pogrzebanych na danym cmentarzu oraz wszystkich zmarłych.

W dawnych liturg. tekstach D.Z. ukazywano Boga przede wszystkim jako surowego i sprawiedliwego sędziego (np. sekwencja -»• Dies irae), akcentując nieuchronność -*• śmierci i groźbę kary wiecznej (-»• czyściec, -* piekło) ; liturgię cechowała atmosfera grozy, smutku, powagi i rzewnej zadumy (czarny kolor szat liturg.); natomiast po Soborze Wat. II uwypuklono prawdę o zmartwychwstaniu Chrystusa (m.in. wprowadzono Alleluja) oraz udział zmarłych w jego chwale przez wiarę, nadzieję i miłość.

Data D.Z. zbiega się z uroczystościami ku czci zmarłych -> przodków (u Germanów, Celtów i Słowian zach.), obchodzonymi jesienią (np. u Celtów w I dzień nowego roku, zaczynającego się 1 XI) w odróżnieniu od ludów Wschodu (w tym także mieszkańców wsch. rejonów Polski), u których pamięć zmarłych czczono parokrotnie w roku, zwł. wiosną.

D.Z. towarzyszyły różne zwyczaje nawiązujące do żałobnych obchodów pogańskich, niekiedy z elementami obrzędowości przedchrześc. ; rozdawano chleb ubogim (w Polsce zach., gdzie zwyczaj ten istniał jeszcze na pocz. XX w., i w Niemczech wypiekano specjalne chleby i kołacze obrzędowe) w zamian za modlitwę w intencji zmarłych; dlatego w najstarszej hiszp. tradycji nazywano D.Z. dniem rozdawania chleba; w krajach Ameryki Lac. urządzano korowody, uczty i zabawy, nadając mu charakter festynu, a ponadto składano jedzenie na grobach, dotykano chlebem grobu i spożywano go w rodzinach lub rozdawano ubogim. Urządzano też uczty na grobach, np. we wsch. rejonach Polski tzw. dziady (-> zaduszki). W Polsce w średniowieczu był zwyczaj zapisywania Kościołowi wsi dla zapewnienia po śmierci mszy w swojej intencji, czego śladem są nazwy miejscowości, jak np. Zaduszne Pole (k. Sło-nima) i Zaduszniki (k. Mielca i k. Włocławka);

odprawia się -»• wypominki, których najstarszy przykład, pochodzący z końca XV w., zachował się w —> Kazaniach gnieźnieńskich; z opowieści zadusznych za najbardziej popularne uważa się wierzenia lud. o opuszczaniu przez zmarłych w D.Z. grobów, wędrowania po świecie, nawiedzania po północy miejsc, w których przebywali za życia, oraz o mszy nocnej zmarłych (celebrowanych przez zmarłych kapłanów z udziałem zmarłych wiernych). Powszechnie przyjął się zwyczaj odwiedzania cmentarzy w D.Z. oraz przyozdabiania grobów kwiatami, zielenią i palenia na nich światła (zniczy, świec, lampek).

 

A. Fischer, Święto umarłych, Lw 1923; W. Schneemelcher, RAC I 300-301; R. Lesage, DPLR 253-254; A. Dörrer, LThK I 349-350; Rado 1395-1398; A. Labudda, Liturgia D.Z. w Polsce do wydania ..Rytuału piotrkowskiego" (I63J) w świetle ksiąg liturgicznych, w: Studia z dziejów liturgii w Polsce, Lb 1973, 301-385; E. Potkowski, Dziedzictwo wierzeń pogańskich w średniowiecznych Niemczech. Defuncti vivi, Wwa 1973.

 

2. W Kościołach wschodnich — liturg. obchód poświęcony zmarłym odprawia się wielokrotnie — w sobotę przed niedzielą Mięsopustną, w 2, 3 i 4 sobotę wielkiego postu, we wtorek po niedzieli Przewodniej i w sobotę przed niedzielą Trójcy Świętej, a w ros. i pol. Kościele prawosł. wspomina się ponadto poległych za wiarę i ojczyznę 29 VIII (Ścięcie Jana Chrzciciela) i w sobotę przed 26 X (wigilia Dymitra z Salonik); w Kościele orm. — następnego dnia po Wielkanocy, Przemienieniu Pańskim, Wniebowzięciu NMP i Podwyższeniu Krzyża Św., w Kościele koptyjskim — w niedzielę Zesłania Ducha Świętego, w syr. — również 15 II (zmarłych krewnych i przyjaciół); Kościoły unickie wprowadziły do liturgii także obchód D.Z. na wzór zach. (2 XI).
W słow. tradycji nabożeństwo obejmuje liturgię eucharyst. (w dni liturg.), w której wspomina się imiennie zmarłych w -»• proskomidii i -+ ektenii za zmarłych, oraz -*• panichidę, a w gr. tradycji -> litię (po liturgii eucharyst.); w klasztorach odprawia się oficjum za zmarłych.

Obchód soboty Mięsopustnej wiąże się treściowo z niedzielną ewangelią o -*• paruzji i -»• sądzie ostatecznym, a w tekstach modlitw wymienia się wszystkich zmarłych od Adama do dnia dzisiejszego, zwł. zmarłych tra gicznie i bez chrzęść, pogrzebu. W okresie wielkiego postu, kiedy w miejsce codziennej liturgii odprawia się liturgię uprzednio poświęconych darów (-»• aliturgiczne dni), wprowadzono nabożeństwo za zmarłych w 2, 3 i 4 sobotę.

Modły we wtorek po niedzieli Przewodniej, zw. Radonicą (nazwa spotykana na Rusi już w XVII w.) nawiązują do staroż. tradycji dzielenia radości ze zmartwychwstania Chrystusa z wszystkimi zmarłymi; nabożeństwo w sobotę przed Trójcą Świętą związane jest treściowo z objawieniem się potęgi królestwa Chrystusa, który dokonał odkupienia żyjących i zmarłych.

W Polsce lokalne tradycje obchodzenia D.Z. obejmują modły w kaplicy cmentarnej, przeniesione z wtorku po niedzieli Przewodniej na liturgię eucharyst. tejże niedzieli (połączoną z nabożeństwem za zmarłych), zakończone litią przy każdym grobie (Lublin); nabożeństwo za zmarłych odprawia się też we wtorek po Wielkanocy (Mielnik n. Bugiem) lub we wtorek po niedzieli Trójcy Świętej (Kleszczele k. Hajnówki); coraz częściej wierni proszą o aplikację liturgii eucharyst. i odprawienie nabożeństwa za zmarłych 2 XI (np. Lublin).

 

G.S. Diebolskij, Dni bogoslużenija prawosławnoj kafołiczeskoj wostocznoj Cerkwi, Ptb 1843, 190110, II 320-328; G. Orlow, Zaupokojnoje bogoslużenije. Objasnienije obrladow, Mwa 1900, 87-96; Nowowiejski IV 1108,1111,1128; Kalendarz prawosławny, Wwa 1979.

Podobne prace

Do góry