Ocena brak

Dzieje platonizmu - Platon

Autor /Tycjan2343 Dodano /21.12.2012

Mimo olbrzymiego wpływu filozofii Platona na rozwój kultury europejskiej, j e gobiografia i nauka stają się przedmiotem historycznych studiów dopiero odczasów niemieckiego badacza F. Schleiermachera, który na przełomie XVIIIi X IX stulecia podejmuje zadanie rozsunięcia przesłon legendy i ukazania Platonajako realnej postaci. Schleiermacher, prowadząc badania z perspektywyhistorycznej, uznaje, że oczekiwania badaczy poszukujących w dziełach filozofakonsekwentnego systemu, są niesłuszne. W ten sposób rodzi się pierwszyspór o historycznego Platona inaugurujący tzw. sprawę platońską, j e d e n z wielkichprzedmiotów debat historii filozofii w wieku XIX. Dziś badania dotyczącetego myśliciela jako historycznej osoby są bardzo zaawansowane i na ichpodstawie znacznie łatwiej niż w wielu innych przypadkach odróżnić legendyod faktów.

Rozpocznijmy nasze przedstawienie sylwetki Platona od szkicu biograficznego,ściśle wiążącego się z działalnością intelektualną tego wielkiego filozofa.

Platon urodził się w Atenach lub w Eginie w roku 427 przed Chrystusem,przeżył pełnych osiemdziesiąt lat i zmarł w roku 347. Jego życie przypada naokres wielkiego rozkwitu Aten, mianowicie na przełom V i IV wieku.

W przeciwieństwie do Antystenesa - najpoważniejszego rywala wśród uczniów Sokratesa - Platon jest z pochodzenia arystokratą. Jego ojciec Arystonz Kollytos, pochodził ze znakomitego rodu królewskiego Kodrydów, a matkaPeriktione była potomkinią Solona. Był średnim spośród trzech braci i nosił imię Arystokles.

Wychowanie odebrał bardzo staranne. W jego osobie zrealizował się szczytkalokagatii. Już we wczesnej młodości ujawniały się jego zainteresowania artystyczne.Był autorem pieśni, tragedii i epigramów, ponadto zajmował się muzykąi malarstwem. Starał się jednak być człowiekiem w całej pełni i dbał takżeo piękno ciała. Obdarzony przez naturę bardzo szerokimi barami, z powoduktórych nauczyciel gimnastyki miał go nazwać 'Platon', dzięki swej sile i umiejętnościomzwyciężył w zapasach w igrzyskach olimpijskich i istmijskich.

Wykształcenie Platona harmonizowało z jego ogólnym wychowaniem.Chociaż przez całe życie przejawia zainteresowania polityczne, to j e d n a k skłonnościnaukowe przeważają. Zna Anaksagorasa, ale idzie w ślady swego mistrza,heraklitejczyka Kratylosa. Największy wpływ na cały bieg jego życia wywieraspotkanie z Sokratesem, które następuje, gdy Platon ma dwadzieścia lat. Przezosiem lat trwa ich nierozłączna współpraca, której kres kładzie śmierć Sokratesa.Platon uczestniczy w rozprawie nad nim, ofiarowuje zapłatę za swego mistrza,ale z powodu choroby nie może mu towarzyszyć w ostatnich chwilach życiai momencie śmierci.

Z jednej strony skazanie Sokratesa spowodowane niesprawiedliwościąateńskiej demokracji, z drugiej znów nadużycia i gwałty połączone z antydemokratycznymirządami trzydziestu tyranów (404/403), pośród których znajdowalisię krewni Platona namawiający go do współpracy, zraziły gruntowniemłodego filozofa do praktycznej kariery politycznej w Atenach, ale nie zgasiływ nim zapału do reform i przemian politycznych. Nie przestał j e d n a k marzyćo tym, by gdzieś w świecie greckim zaszczepić najdoskonalszy ustrój. Próby realizacjitego pragnienia będą miały wielki wpływ na jego życie.

Po śmierci Sokratesa w roku 399 Platon wraz z przyjaciółmi udał się doEuklidesa do Megary. Potem na jakiś czas wrócił do Aten i rozpoczął swepierwsze podróże, z którymi łączy się wiele legendarnych epizodów. Marszrutawędrówek platońskich z biegiem czasu się rozrasta, a niektóre przekazy mówiąnawet o podróżach w głąb Azji czy do Palestyny. Trudno rozstrzygnąć, czy historycznajest podróż egipsko-cyrenajska, o której wspomina Diogenes Laerti o s. Chociaż List VII nie potwierdza informacji o tej podróży, to j e d n a k za jejhistorycznością przemawiają częste uwagi Platona o Egipcie i egipskich zwyczajach.W Cyrenie Platon studiował geometrię u Teodora oraz zawarł wieleprzyjaźni. Niewątpliwie historyczny jest pobyt Platona w Wielkiej Grecji, w której nawiązał ważne kontakty z pitagorejczykami, choć już p r z e d t em przyjaźniłsię z niektórymi z nich, np. z Simiaszem i Kebesem, uczniami współczesnegoSokratesowi Filolaosa z Tarentu.

Podczas tej pierwszej podróży Platon udaje się do Tarentu, do pitagorejczykaArchytasa, który był przyjacielem Dionizjosa Starszego z Syrakuz,a w Lokroi odwiedza pitagorejczyka Timajosa. Zapewne dzięki Archytasowinawiązuje kontakt z Dionem, szwagrem Dionizjosa Starszego, tyrana Syrakuz,najpotężniejszego i najbogatszego wówczas z państewek greckich.

Zaprzyjaźniwszy się z Dionem, Platon naraził się tyranowi, który podejrzewago o wywrotową działalność. Dionizjos Starszy zmusza go do wyjazdu, odstawiwszyna spartański okręt jako niewolnika. Wedle legendy, którą przekazujeDiogenes Laertios, kapitan tego okrętu miał sprzedać Platona na rynku niewolnikóww Eginie i dopiero cyrenajczyk Annikeris wykupił go z niewoli.

Po dwunastu latach wędrownego życia w roku 387 osiadł w Atenach i założyłna wzgórzu Kolonos, w gaju Akademosa związek religijny poświęconykultowi Muz. Platon przeznaczył na cele związku część swego majątku, założyłbibliotekę i zaczął gromadzić zbiory przyrodnicze. W Akademii wykładał i pisałdialogi. Dzięki swej działalności Platon zyskał sławę wielkiego nauczyciela,a z Akademii wyszło wielu wybitnych mężów stanu.

W tym trybie życia krystalizują się i utrwalają jego pragnienia stworzeniaidealnej politycznej konstrukcji. W słynnym Liście VII pisze:

Od nieszczęść przeto nie wyzwoli się wcześniej ród ludzi, zanim albo ludzienależycie i prawdziwie miłujący mądrość nie przyjdą do władzy, alboci, którzy rządzą w państwach, jakimś bożym ulegając wyrokom, nieumiłują istotnie mądrości.

Gdy w roku 367 umarł Dionizjos Starszy, Platon przybył do Syrakuz wezwanyprzez Diona, aby wychowywać Dionizjosa Młodszego. Jednakże ten,podobnie j ak ojciec, obawiając się kontaktów obu mędrców, zsyła Diona na wygnanie,a Platonowi każe wracać do Aten. Tymczasem Dion jedzie z Platonemdo Aten, w których zyskuje sympatię przedstawicieli wielu miast greckich. Sytuacjata przeraża Dionizjosa Młodszego.

W roku 361 Dionizjos Młodszy, w którym następuje dziwna przemiana,za pośrednictwem Archytasa błaga Platona o ponowne przybycie. Platon ulega,przybywa do Syrakuz, ale nie udaje mu się pogodzić Dionizjosa z D i o n em i tylkodzięki pomocy pitagorejczyków uchodzi z życiem i wraca do Aten. Od tejchwili już ich nie opuszcza i t am przez trzynaście lat aż do śmierci w roku 347,pracuje w Akademii.

Platon mieszkał przy Akademii - otoczony uczniami, zajęty sprawami filozoficznymiprowadził wygodny tryb życia. Nigdy nie założył rodziny, pracował dokońca życia. W spuściźnie Platona zachował się jego testament. Według przekazów zmarł w dniu swych narodzin, czyli 7 maja, w święto zjawienia się Apollinana ziemi. Stąd powstają legendy, wedle których miał on być synem Apollina.Uczniowie oddawali mu cześć niczym półbogowi, czego wyrazem było złożenieofiary tuż po śmierci czy późniejsze obchody święta jego narodzin i śmierci.Podczas tego święta śpiewano hymn pochwały dnia, w którym bogowie daliludziom Platona.

Z upływem czasu trwa i rozrasta się nie tylko filozofia platońska, ale zaszczepiasię platońska religia. Wspaniale wyraził i ujął to J. W. Goethe: „Platonodnosi się do świata jak błogosławiony duch, któremu spodobało się czas jakiśna nim przebywać. Nie chodzi mu tak bardzo o poznanie świata, gdyż zakładaon już ten świat, skoro przyjaźnie zwiastuje mu to, co ze sobą przynosi i czegoteż światu potrzeba. Wnika on w głębie nie tyle, aby j e zbadać, a raczej, by jeistotą swoją napełnić. Zmierza ku górze, tęskniąc do uczestnictwa w swej praprzyczynie.

Wszystko, co wypowiada, odnosi się do czegoś, co wiecznie całe, dobre,prawdziwe, piękne, czego pragnienie stara się rozniecić w każdej p i e r s i spomnieliśmy już, w jak wielkim stopniu umysły XIX wieku zajmowałasprawa platońska. WT wyniku prowadzonych wtedy dyskusji pojawiła się równieżkwestia, czy myśl Platona tworzy jednolity system, czy jest tylko zlepkiemorganicznie nie powiązanym. W związku z t ym zagadnieniem na pierwszy planwysunęła się sprawa chronologii pism Platona, ponieważ dla zrozumienia kierunkurozwoju koncepcji platońskich konieczne było ustalenie chronologiipowstania i autentyczności dzieł.

W spadku po Platonie otrzymaliśmy Obronę Sokratesa, trzydzieści czterydialogi, listy i poezje o wątpliwym autorstwie. Już Trazyllos, gramatyk z czasówcesarza Tyberiusza, który żył w okresie przełomu er, ułożył te pisma w dziewięćtetralogii. Dzieła t e doszły do nas kilkoma drogami, poprzez starożytne papirusy,średniowieczne rękopisy oraz dane pośrednie. Klasyczne wydanie tekstówdokonane zostało przez Stephanusa w roku 1578 w trzech tomach, a jego paginacjęstosuje się po dziś dzień.

Na pierwszy plan wysuwa się kwestia chronologii, która może być bezwzględna,czyli może określać czas powstania pism w odniesieniu do wydarzeńwspółczesnych, i względna, czyli taka, która określa tylko kolejność poszczególnychdzieł. Wielkie dzieło F. Ueberwega opracowane przez K. Praechteraprzedstawia szereg elementów, które mogą być pomocne w próbach ustaleniachronologii pism platońskich. Należą do nich wskazówki dotyczące pism zawartew relacjach starożytnych, fragmenty dialogów odsyłające do wydarzeńówczesnej historii, wzmianki dotyczące stosunków Platona z Izokratesem, Arystofanesem,Antystenesem, fragmenty odsyłające do innych pism Platona, zależnościi związki treściowe istniejące między tekstami, ich budowa artystycznaoraz dane językowe. Jak się okazało, bardzo znaczące rezultaty przyniosłaanaliza językowa, której poddano platońskie dzieła.

Z chronologią ściśle wiąże się zagadnienie autentyczności dialogów i innychpism. Również w tym wypadku należy uwzględnić kryteria podobne dostosowanych przy ustalaniu chronologii: opinię tradycji, świadectwa starożytnych(zwłaszcza Akademii i Perypatu), naukę zawartą w pismach, formę artystycznąi właściwości stylu.

Dialogi późnego okresu jako pierwszy wyodrębnił L. Campbell i od niegopochodzi przyjęty dziś ich podział na trzy grupy. Cechy swoiste późnychdialogów prowadziły do różnych wniosków. Ponieważ Platon kwestionujew nich teorię idei, niektórzy badacze podejrzewali go o zupełne zarzucenie tejteorii lub wysuwali pogląd, że idee stają się z biegiem czasu dla Platona tylkopojęciami metodycznymi (np. Szkoła Marburska).

Chociaż spór o autentyczność poszczególnych pism toczył się od dawna,w X IX wieku osiągnął on szczyt napięcia i przesady. Pewne uspokojenie wprowadziłdopiero wielki U. von Wilamowitz-Moellendorff, który w swej monografiiprzedstawia szereg ważnych poglądów1 1 2 . Ostatecznie w wieku XX w wynikuprowadzonych badań doszło do uznania autentyczności większej częścidialogów i niektórych listów. Z listów uznano za autentyczne List VI, List VIIi List VIII. Z biograficznego p u n k t u widzenia szczególnie ważna jest autentycznośćListu VII. W. J a e g e r na jego treści właśnie opiera swe poglądy na filozofięPlatona.

Na podstawie badań K. Praechtera i W. Jaegera możemy podzielić pisma Platona na cztery grupy, odpowiadające w przybliżeniu podziałowi L. Campbellana trzy grupy. W ten sposób otrzymamy następujący szereg pism:

I. Młodzieńcze (8): Obrona Sokratesa, Kriton, łon, Laches, Lyzis, Charmides,Eutyfron, Protagoras. Są to dialogi sokratejskie, w których brak jeszcze naukio ideach.

II. Okresu przejściowego (7): Gorgiasz, Menon, Eutydem, Hippiasz Mniejszy,Hippiasz Większy, Kraty/os, Meneksenos. Poświęcone są one sporom z sofistami,a występują w nich elementy sokratejsko-pitagorejskie.

III. Dojrzałych lat męskich (4): Uczta, Fedon, Państwo, Fajdros. Naukao ideach jest już wyraźną podstawą filozofii platońskiej.

IV. Okresu starości (9): Teajtet, Parmenides, Sofista, Timajos, Polityk, Fileb,Krytiasz, Prawa, Epinomis. Zwłaszcza w Timajosie i w Prawach daje się zauważyćwzrost znaczenia logiki i empirii oraz wpływów pitagorejsko-religijnych.

Nowe światło na filozofię Platona rzuciła interpretacja jego nauki zawartaw Paidei W. Jaegera. Autor ten uznał, że arystotelejska krytyka platonizmuskłania do zbyt jednostronnego ujmowania nauki Platona, przypisując nadmierneznaczenie teorii idei. Jaeger w swej pracy przyjmuje perspektywę, którejp u n k t em wyjścia jest biografia Platona spleciona z jego biografią intelektualną.Śladem U. Wilamowitza, przywiązuje szczególną wagę do informacji zawartych w Liście VII, które skłaniają do pewnej zmiany perspektywy w interpretacji platonizmupolegającej na przesunięciu punktu ciężkości z teorii idei na koncepcjępolityczną i teorię wychowania. Przez filozofię wypływającą z ukrytegoźródła religijnego i okultystycznego, jakim jest orfizm i pitagoreizm, i zasilonąwielką koncepcją metafizyczną w postaci teorii idei, ujawnia się cały Platon.Jak twierdzi W. Jaeger: „W wypadku tego myśliciela nie wolno traktowaćodrębnie życia i filozofii, i jeśli w ogóle, to właśnie do niego odnosi się zasada,że cała jego filozofia jest wyrazem życia, a życie jest filozofią.

Według W. Jaegera nie tylko pod względem objętości, ale i pod względem znaczenia największymi dziełami Platona są Państwo i Prawa. Całe jegożycie koncentruje się bowiem wokół polityki, rozumianej jednak bardzo swoiście.Filozofia Platona wiąże się najściślej z myślą i tradycją grecką, a z tego wynikacentralne znaczenie kultury i wychowania oraz próby określenia właściwegostosunku pomiędzy jednostką a zbiorowością. Te zagadnienia wyznaczająperspektywę, z jakiej winna być rozpatrywana twórczość Platona1 1 5.

Platon jest więc genialnym, zainspirowanym przez Sokratesa, reformatoremspołecznym. W jego koncepcji wychowanie ma zostać przemienione przezfilozofię, która ma stać się niejako nową religią i zastąpić w swej roli wychowawczejdawną religię. T a k wielkich zamierzeń nie stawiał sobie do tej pory żadenfilozof. Na tym też polega swoiste piętno platonizmu, w którym centralnemiejsca zajmują pojęcia kultury (7tai5eia) i cnoty (dpetTi).

Śledząc rozwój pism Platona, trzeba stwierdzić stałą ewolucję w kierunkuteologii, ewolucję prowadzącą do przekonania, że Bóg jest ośrodkiem wszystkiego.Teologia jest dla Platona szczytem dialektyki, do której droga wiedzieod astronomii i poznania duszy. J e d n a k poznania Boga nie można innym przekazać(Timajos). Stąd racjonalizm nie wystarcza, filozofia musi przetopić sięw mistykę. Sam rozum nie przenika irracjonalnej materii i nie dosięga wprostidei dobra. Filozofia jest więc tym, co przysposabia duszę do spokrewnieniaz dobrem i z pięknem. Dlatego Platon jest nie tylko twórcą systemu filozoficznego,ale wieszczem zwiastującym wielkość prawdziwej wiary i mistyki, doktórej nasz rozum przyrodzony tęskni, ale której nie może osiągnąć.

Podobne prace

Do góry