Ocena brak

DZIEDZICZNOŚĆ - DZIEDZICZENIE CECH PSYCHICZNYCH

Autor /Dobrowiest Dodano /06.09.2012

Związane jest z genetycznym uwarunkowaniem podstawowej struktury psychicznej -+ człowieka (II A, B), zwł. jego -> dyspozycji oraz funkcji poznawczych i motywacyjnych.

Każdy akt zachowania uwarunkowany jest równocześnie d. i środowiskiem, np. niemowlę w ok. 5 miesiącu życia spontanicznie reaguje strachem na widok obcych, gdyż nauczyło się ich odróżniać od opiekunów (-»• uczenie się); trudno jednak rozstrzygnąć, w jakim stopniu zależy on od d. czy od uczenia się; cechy psych., pierwotnie wiązane z d., często kształtują się zawiązkowo we wczesnym dzieciństwie (już od momentu poczęcia organizm ludzki podlega różnorodnym wpływom środowiska wewnątrzmacicznego) i w znacznym stopniu determinują późniejsze zachowanie -> dorosłych (f). Plan rozwoju psych, wyznaczony przez d. jest plastyczny, modeluje się pod wpływem działania środowiska — jedne geny zostają zahamowane, a'in. aktywowane.

1. Do podstawowych metod badań d. cech psych, należą: 1° badania przez kilka pokoleń rodzin wyróżniających się jakąś wiedzą czy zdolnościami — wybitnych muzyków (np. rodziny-* Bachów) lub matematyków (np. rodziny Bernoulli z XVII w., w której na 18 mężczyzn należących do 3 pokoleń 8 było wybitnymi matematykami); w tym przypadku potomstwo wykazywało statystyczne podobieństwo do przodków (dziadków i rodziców); 2° badania porównawcze bliźniąt jedno- i 2-jajowych przy założeniu, że zarówno jedne, jak i drugie mają (w ramach każdej pary) jednakowe warunki środowiskowe, a różnią się wpływami dziedzicznymi; 3° badania nad dziećmi przysposobionymi, przyjmując, że są one do przybranych rodziców mniej podobne niż ich własne dzieci.

2. D. warunkuje u człowieka wzorce chodzenia, mówienia, zachowania się seksualnego itp., lecz ich aktualizacje uzależnione są od czynników środowiskowo-kulturowych; wg N. Chomsky'ego -»• język w swej strukturze głębokiej jest odziedziczony (wrodzona kompetencja językowa). Potencjalnie ogromna zdolność człowieka do uczenia się może stanowić drogę do przezwyciężenia wpływu różnych genotypów.

Różnice w -> inteligencji (określonej za pomocą testów) między jednostkami często wynikają z różnic w wyposażeniu dziedzicznym, w umiejętności wykorzystania wartości kulturowych społeczeństwa oraz wzajemnego oddziaływania czynników dziedzicznych i nabytych.

D. wpływa też na -* umysłowy niedorozwój ; stwierdzono, że jego przyczyną w mongolizmie jest trisomia 21. chromosomu; w fenyloketonurii pojedynczy gen recesywny powoduje zaburzenie metabolizmu fenyloalaniny i związane z tym uszkodzenie mózgu oraz upośledzoną inteligencję. Wg większości genetyków pewne niedorozwoje umysłowe związane są z obecnością określonych genów polimerycznych (poligenów).

Testowe badania inteligencji bliźniąt dowodzą, że istnieje większe podobieństwo tzw. ilorazów inteligencji u bliźniąt jednojajowych, wychowywanych razem lub oddzielnie, w porównaniu z bliźniętami 2-jajowymi. L.F. Erlenmeyer-Kimling i L.F. Jarvik zestawiły wyniki 52 badań, obejmujących kilkadziesiąt tysięcy przypadków, przeprowadzonych przez różnych badaczy w ciągu 50 lat różnymi technikami testowymi, stwierdzając, że podobieństwo pod względem poziomu zdolności intelektualnych wzrasta proporcjonalnie do stopnia pokrewieństwa. Badania prowadzone w 8 krajach (na 4 kontynentach) przez okres obejmujący więcej niż 2 generacje na bliźniętach jednojajowych wykazały, że otrzymane średnie współczynników korelacji wynoszą 0,87 dla bliźniąt wychowanych razem i 0,75 dla bliźniąt wychowywanych oddzielnie; natomiast dla bliźniąt 2-jajowych średnia współczynników wynosiła ok. 0,55.

D. ma także udział w rozwoju chorób psych. (-»• psychoza, -* zaburzenia psychiczne); F.J. Kallmann podkreślił, że wśród krewnych chorego na -> schizofrenię częstość zachorowań jest znacznie wyższa niż w całej populacji, natomiast różnic takich nie zaobserwowano w odniesieniu do psychozy maniakalno-de-presyjnej (-* depresja); jeżeli jedno z bliźniąt jednojajowych choruje na schizofrenię, to drugie ma ją w 86% badanych przypadków, podczas gdy z pary 2-jajowych bliźniąt drugie będzie ją miało tylko w 14% przypadków; przeszkodą w badaniu genetycznym schizofrenii jest brak ustalonych kryteriów rozpoznawczych.

D. ma również wpływ (wprawdzie ograniczony) na kształtowanie się -* osobowości ; K. Gottschaldt przeprowadził szereg obserwacji i badań testowych na 19 parach bliźniąt; 13 lat później udało mu się powtórnie zebrać 17 par bliźniąt w celu dokonania analizy rozwoju w minionym okresie. Wiele cech psych. — zasadniczy nastrój, stan napięcia, indywidualne tempo, zdolności pamięciowe, abstrakcyjne myślenie — wykazało znacznie większe podobieństwo pomiędzy bliźniętami jedno- niż 2--jajowymi, a u pierwszych stwierdzono ponadto podobne tendencje rozwojowe od wieku dziecięcego do dojrzałego pomimo rozdzielenia bliźniąt oraz ich różnych doświadczeń życiowych; natomiast co do ocen wartości mor. i społ. nie stwierdzono większego podobieństwa ani u bliźniąt jednojajowych, ani u 2-jajowych.

3. D. zachowania się (zwł.-zwierząt), którą zajmuje się genetyka behawioralna, wskazuje, że zwierzęta rodzą się z niewielką liczbą odziedziczonych reakcji (-*• etologia, -»• instynkt); reagują one w określony sposób na określony zakres bodźców, gdyż jest im dany ściśle określony zestaw genów właściwy danemu gatunkowi, ale mają też w określonym zakresie zdolność przekształcania swego zachowania w ontogenezie ; dotąd nie ustalono etogramów wszystkich wzorów zachowania poszczególnych gatunków.

Różnice w zachowaniu się organizmów prostych są w znacznie większym stopniu zdeterminowane dziedzicznie niż w zachowaniu się organizmów wyższych, dla których oddziaływania środowiska stają się (w miarę rozwoju filogenetycznego) coraz ważniejszym czynnikiem wyznaczającym różnice indywidualne w zachowaniu.

 

H.H. Newman, F.N. Freeman, K.J. Holzinger, Twins. A Siudy of Heredity and Environment, Ch 1937; Ch.H. Best, N.B. Taylor, The Living Body. A Text in Human Physiology, NY 1938,1961* (Żywy organizm. Zarys fizjologii człowieka, Wwa 1966); F.J. Kallmann, The Genetic Theory of Schizophrenia, AJPs 59(1946) 309-322; CD. Darlington, The Genetic Component of Language, Heredity 1(1947) 269-286; L. Penrose, The Biology of Mental Defect, NY 1949, Lo 19542; C. Stern, Principles of Human Genetics, Lo 1949.19603 (Podstawy genetyki człowieka, Wwa 1967, 511-541); N. Tinbergen, The Study of Instinct, Lo 1951,19692 (Badania nad instynktem, Wwa 1976); F.J. Kallmann, Heredity in Health and Mental Disorder, NY 1953; K. Gottschaidt, Zur Theorie der Persönlichkeit und ihrer Entwicklung, ZPs 157(1954) 2-22; M.P. Honzik, Developmental Studies Parent-Child. Resemblance in Intelligence, ChD 28(1957) 215-228; B.E. Ginsburg, Genetics as a Tool in the Study of Behavior, PBM 1 (1958) 397-424; J.L. Fuller, W.R. Thompson, Behavior Genetics, NY 1960; R. Zazzo, Les jumeaux, le couple et la personne 1-11, P 1960; T. Dobzhansky, Mankind Evolving. The Evolution of the Human Species, NH 1962; J. Shields, Monozygotic Twins Brought up apart and Brought up together. Lo 1962; G. Tembrock, Grundlagen der Tierpsychologie, B 1962,19672 (Podstawy psychologii zwierząt, Wwa 1971); L. Erlenmeyer-Kimling, L.F. Janik, Genetics and Intelligence. A Review, Science 142(1963) 1477-1478; K. Lorenz, Das sogenannte Böse. Zur Naturgeschichte der Aggression, W 1963,19712 (Tak zwane zlo, Wwa 1972,19752); T: Dobzhansky, Heredity and the Nature of Man, NY 1964 (D. a natura człowieka, Wwa 1968); V.A. McKusick, Human Genetics, EC 1964 (Genetyka człowieka, Wwa 1970); Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży, Wwa 1966,1975«; P.E. Becker, Humangenetik I-II, St 1969; W. Wickler, Sind wir Sünder? Naturgesetze der Ehe, Mn 1969 (Czy jesteśmy grzesznikami? Prawo naturalne małżeństwa, Wwa 1974); M. Buhner, The Biology of Twinning in Man, Ox 1970; R. Shapiro, A Twin Study of Non-Endogenous Depression, Köb 1970; L.L. Cavalli-Sforza, W. Bodmer, The Genetics of Human Populations, San Francisco 1971 ; M. Levitan, A. Montagu, Textbook of Human Genetics, NY 1971 ; M. Fischer, Genetic and Environmental Factors in Schizophrenia. A Study of Schizophrenic Twins and Their Families, Köb 1973; Personality Differences and Biological Variations, Ox 1973; J. Švancara, Methodology In Psychological Twins Studies, Sborník prací Filosofické Fakulty Brněnské Universítný 23(1974) 103-121; A.P. Matheny, A.B. Dolan, Persons. Situations and Time. A Genetic View of Behavioral Change in Children, JPSP 32(1975) 1106-1110; A. Montagu, Raceandl.Q., Lo 1975; L. Carter-Saltzman, S. Scarr-Salapatek, W. Barker, S. Katz, Left-Handedness In Twins. Incidence and Patterns of Performance in an Adolescent Sample, Behavior Genetics 6(1976) 189-203; R.H. Dworkin, B.W. Burke, B.A. Mäher, I. Gottesman, A Longitudinal Study of the Genetics of Personality, JPSP 34(1976) 510-518; J.M. Horn, R. PJamin, R. Rosenman, Heritability of Personality Traits in Adult Male Twins, Behavior Genetics 6(1976) 17-30; J.C. Loehlin, R.C. Nichols; Heredity Environment Personality, Austin 1976; S.G. Vandenberg, Genetic Factors in Human Learning, Educational Psychologist 12(1976) 59-63; A. Bertelsen, B. Harwald, M. Hange, A Danish Twin Study of Manic-Depressive Disorders, British Journal of Psychiatry 130(1977) 330-351.

Podobne prace

Do góry