Ocena brak

DZIECKO - WYCHOWANIE i KSZTAŁCENIE

Autor /Dobrowiest Dodano /06.09.2012

Polegają na oddziaływaniach zamierzonych (zgodnie z ideałem wychowawczym) i nie zamierzonych, bezpośrednich i pośrednich środowiska spo-łeczno-kulturowego (rodzinnego i pozarodzinnego) oraz biogeograficznego — modyfikujących sferę biotyczną (m.in. aparat koordynacyjno-regulacyjny, aparat ruchu) i psych, (poznawczą, społ., emocjonalno-motywacyjną, estetyczną, mor. i rei.) zależnie od dyspozycji biopsych., poziomu rozwoju i aktywności własnej d., prowadzących do ukształtowania określonej -*• osobowości. Wychowanie obejmuje przede wszystkim aktywizowanie, podtrzymywanie i ukierunkowywanie działań d., a kształceniesprawności działań.

A. CZYNNIKI WYCHOWANIA i KSZTAŁCENIA — Formy i skuteczność oddziaływań wychowawczych środowiska rodzinnego i pozarodzinnego wyznaczone są przez oddziedziczone, wrodzone i nabyte biopsych. -* dyspozycje oraz przez własną aktywność.

1. Wyposażenie biotyczne — O wychowaniu d. decyduje współdziałanie czynników endogennych (-*- natywizm) z egzogennymi (-* enwironmentalizm), uzależnione od wieku (we wczesnych okresach rozwoju rola Czynników endogennych i podatność na wpływ czynników egzogennych są znaczniejsze), sfery (czynniki endogenne mają większe znaczenie w kształtowaniu sfery biotycznej i emocjonalnej, a egzogenne — pozostałych) oraz indywidualnych właściwości d.; wyposażenie organiczne wyznacza ramy i pułap gatunkowej i indywidualnej potencjalności oraz stanowi endogenny regulator procesu wychowania, współokreślający tempo, rytm i poziom rozwoju d.

Interakcja d. ze środowiskiem jest zależna od obecności zorganizowanych nerwowych schematów zachowania, w różnym stopniu podatnych na wpływ wychowawczy; proste czynności psych, bardziej są zależne od czynników wrodzonych, natomiast czynności ontogenetyczne, takie jak mowa, posługiwanie się narzędziami, pisanie, sprawności ruchowe, są programowane w formie uczenia się i uzależnione od aktywnych kontaktów d. Wpływ wzorca genetycznego przejawia się u d. w funkcjonowaniu temperamentu, uzdolnień, popędów i potrzeb.

° Wrodzone cechy systemu nerwowego (siła, ruchliwość i równowaga procesów nerwowych) wraz z fizjol. właściwościami układu siatkowatego (układ autonomiczny) i czynnościami gruczołów wydzielania wewn. (regulacja biochemiczna) warunkują poziom aktywacji i względnie stałe cechy zachowania, zw. tem-peramentalnymi ; należy je zatem respektować w organizowaniu sposobów przyswajania wiedzy oraz w doborze bodźców działających na d. (np. dla d. o dużej reaktywności systemu nerwowego wachlarz bodźców frustracyjnych jest większy i próg odporności na stres jest niższy niż u d. o silnym typie systemu nerwowego).

° Zdolności wpływają na poziom osiąganych rezultatów i pobudzają d. do ćwiczenia w danym kierunku; rozwój ich współ-zależy jednak od inteligencji (jako nadrzędnej zdolności), właściwości osobowościowych, m.in. zainteresowań, aspiracji i cech woli (np. wytrwałości, systematyczności, cierpliwości), a więc także warunkowany jest wpływem wychowawczym.

° Z biol. struktury organizmu d. wynikają też popędy oraz biol. i psychospoł. -»• potrzeby. Proces wychowawczy decyduje o przekształceniach w strukturze potrzeb d., czyli ich konkretyzacji (powiązanie z określonym przedmiotem lub czynnością), mentalizacji (uświadomienie ich treści), kanalizacji (zaspokajanie potrzeb w określony sposób) i socjalizacji (podporządkowanie normom i wartościom życia społ.).

W miarę poszerzania i pogłębiania stosunków d. ze światem i zdobywania nowych sposobów zaspokajania potrzeb (m.in. -*• afiliacji, -* akceptacji, uznania), wychowanie powinno zmierzać do kształtowania potrzeb pochodnych, motywów, celów, ideałów.

W wyniku wychowania powstają w organizmie d. powiązania między procesami chemicznymi, nerwowymi i psych.; stąd konieczne staje się wdrażanie d. do kierowania jednymi procesami przez drugie. Wychowanie mające charakter rozwijający wymaga respektowania korzystnego okresu dla kształtowania się określonej funkcji; zbyt wcześnie podjęte ćwiczenia stają się nieefektywne wskutek niedojrzałości organizmu d. i braku jego zainteresowania, a opóźnione w stosunku do możliwości rozwojowych bywają nieskuteczne ze względu na małą plastyczność już utrwalonych struktur psychicznych.

2. Środowisko rodzinne — Skoro organizm matki jest pierwszym naturalnym środowiskiem rozwoju d. w jego okresie prenatalnym, zapewnienie matce poczucia bezpieczeństwa, zrównoważenia, spokojnej i serdecznej atmosfery umożliwia dotarcie przez jej organizm dodatnich bodźców sprzyjających rozwojowi d.

Podstawowym wychowawczym środowiskiem d. w całokształcie jego rozwoju jest rodzina, której funkcji nie może w pełni zastąpić in. instytucja wychowawcza; od rodziców otrzymuje ono nie tylko doświadczenie gatunkowe i indywidualne, ale także kulturowe, związane z dorobkiem minionych pokoleń, czyli naturę i kulturę; przez rodzinę docierają do niego wpływy środowiska zewn., a zdecydowanie częstsze kontakty rodzinne, mające charakter bardziej osobowy, znaczniejsze zaangażowanie emocjonalne, większy stopień wyłączności (każdy członek ma określoną i unikalną pozycję) i zindywidualizowania wzajemnych oddziaływań sprawiają, że czynności rodziców pełnią funkcje wychowawcze; dlatego zabiegi pielęgnacyjne i żywieniowe są ponadto także gwarantem zdrowia psych., pozwalają na zaspokajanie podstawowych biopsych. potrzeb d. (m.in. bezpieczeństwa rodzącego prazaufanie do ludzi), wyrabiają w nim poczucie czasu, przemijalności, regularności, systematyczności, dyscypliny (stanowiących podstawę wychowania społ.-mor.).

Przez związek uczuciowy z rodzicami kształtują się podstawy wyższej uczuciowości d., m.in. -» dyspozycji do miłości oraz różnorodnych uczuć (np. wdzięczności, braterstwa, podziwu), uczynniają się mechanizmy identyfikacji i naśladownictwa, dzięki którym całość kontaktów rodziców z d. może formować pierwowzory przyszłych jego zachowań i cech charakteru o dużej trwałości (np. modele zachowań rodziców wobec siebie i w stosunku do d. często reaktywizują się w jego przyszłym życiu małż.); ponadto dzięki oddziaływaniu systemu wartości, ocen i norm postępowania rodziców formują się społ., mor., polit., rei. i światopoglądowe -»• postawy.

Dla zapewnienia skuteczności oddziaływań wychowawczych na d. rodzice powinni mieć ukształtowany charakter, zrównoważenie emocjonalne i wzajemną miłość do siebie, powinni akceptować małżeństwo i rodzicielstwo, dostrzegać sens i wartość życia rodzinnego oraz poczuwać się do odpowiedzialności za nie, aktywizować nowe formy kontaktu z d., mieć postawę cierpliwości, optymizmu, wyrozumiałości, rozumnej czułości i szacunku ;

współudział obojga rodziców zapewnia harmonijne kształtowanie się osobowości d., przygotowuje do pełnienia różnych ról społ. (np. roli męża, ojca, pracownika, członka organizacji, obywatela) oraz wytwarza oczekiwania i postawy wobec ról płci przeciwnej; miłość matki stwarza dla rozwoju klimat uczuciowy (poczucie przynależności, więzi, bezpieczeństwa), a miłość ojca klimat porządku, norm i obowiązków; nieodzowną pomocą jest także zgodność ich przekonań z własnym postępowaniem oraz z zasadami wpajanymi d., konsekwencja w stawianiu wymagań i przyznawaniu przywilejów oraz jednolitość linii wychowawczej (obojga rodziców, członków dalszej rodziny i in. instytucji wychowawczych), gdyż brak kongruencji i niekonsekwencja obniżają autorytet wychowawców, wyrabiają w d. relatywizm mor., skłonność do obłudy, utrudniają przyswajanie pojęć i norm mor. (d. traci orientację, co jest dobre i złe, czego się od niego wymaga), powodują konflikty, niezrównowa-żenie uczuciowe; rozbieżne i przeciwne postawy obojga rodziców są nerwicotwórcze, lecz pewna odmienność w postawach może być źródłem większego bogactwa przeżyć uczuciowych i doświadczeń d.

Oddziaływanie rodziców (i in. wychowawców) ułatwia znajomość prawidłowości okresu rozwojowego, m.in. przekory, dojrzewania, przyspieszonego rozwoju określonej funkcji, z uwagi na to, że potrafią je dostosować do wymagań danego okresu (np. stawiać d. zadania nieco przekraczające jego możliwości, dozować intensywność ćwiczeń w celu stymulowania rozwoju w jednej dziedzinie).

Właściwa postawa rozumnej miłości do d. polega na kształtowaniu w nim umiejętności nawiązywania trwałych więzi emocjonalnych i ekspresji uczuć, na utrzymywaniu stałego kontaktu z d. opartego na przyjaźni i współrozumieniu, na śledzeniu jego rozwoju, by przeciwdziałać ewentualnym brakom i dewiacjom, na współdziałaniu z d. w jego zabawie, nauce, pracy, na angażowaniu go w zajęcia i problemy domowe (określony zakres obowiązków i przywilejów dostosowany do wieku), co uczy je szacunku dla pracy innych. W trosce o zdrowie i bezpieczeństwo d. (wobec zagrożeń fiz. i urazów psych.) rodzice, obiektywnie oceniając perspektywy ryzyka, dają właściwy dla danego wieku zakres swobody i stymulują d. do samoobsługi, samodzielności i aktywnego, twórczego, społecznie użytecznego spędzania czasu wolnego;

regulacją i kontrolą kontaktów d. z innymi, ze światem przyrody i rzeczy oraz -* publikatorami rodzice rozbudzają aspiracje i potrzebę osiągnięć (bez fałszywej ambicji i w koordynacji z potrzebami in. ludzi); akceptując d. łącznie z jego ograniczeniami i niezależnie od zachowania, którego nie można utożsamiać z nim samym (naganie podlega niewłaściwe zachowanie, a nie osoba), budzą w nim radość z własnego istnienia oraz umiejętność bazowania w ocenie siebie na wartościach stałych (co w nim wartościowe, dobre, dzięki czemu może być kimś), wyrabia to w d. realny obraz siebie (zalet i wad), poczucie własnej wartości, godności osobistej i samoakceptację (jako warunek zaakceptowania d. przez innych).

Uznając prawa d. w rodzinie, traktują je jako osobę i partnera (bez przeceniania jego roli) oraz kierują nim przez podsuwanie sugestii i tłumaczenie (naprowadzanie, a nie narzucanie); dyscyplinę opierają na wspólnych ustaleniach, uzasadnieniach i wyjaśnieniach wymagań i kar (polecenia wynikające z głębszych pobudek społ.-mor. i zgodne z możliwościami d. formułują spokojnie, jasno i precyzyjnie, unikając gróźb, kar cielesnych, krzyku, wymyślania i wyśmiewania d.); ich autorytet wychowawczy wynika z kompetencji, wiedzy, kultury, a zwł. z postawy mor., nie zaś z przemocy, moralizatorstwa, przekupstwa, megalomanii lub nadmiernego tolerowania samowoli d.

Odnosząc się do d. z szacunkiem, pielęgnują w nim swoistość jego indywidualności, potrzebę bycia sobą (w granicach zdrowej osobowości i społecznego przystosowania) i wdrażają je do współpracy w tworzeniu własnej osobowości przez ćwiczenia cech woli (np. wytrzymałości) oraz rozbudzanie dążeń do samoaktualizacji i samowychowania; podsuwając techniki samopoznania i samokontroli, wcześnie wyrabiają w d. poczucie odpowiedzialności za to, co i jak robi, oraz za konsekwencje osobiste i społ. jego działań (za to, kim będzie w przyszłości).

Faktyczny charakter wpływu wychowawczego rodziny wyznaczają: Io zewn. warunki życia rodziny, jak liczba członków, ich wiek, stan zdrowia, pozycja społ., charakter ról pełnionych, zwł. przez rodziców (np. jakość pełnienia roli rodzicielskiej zależy od przeświadczenia obojga rodziców o jej ważności i od stopnia identyfikacji z nią oraz od treści motywacji współżycia rodzinnego); 2° wewn. warunki życia rodziny, jej atmosfera uczuciowa (np. wzajemne związki uczuciowe, postawy rodzicielskie, stosowane metody wychowawcze), organizacja życia rodziny (np. rozkład zajęć i obowiązków, sposób spędzania czasu wolnego), kultura pedagog, rodziców, wspólne przeżycia i działania.

Wpływ neg. na wychowanie d. najczęściej wywierają zaburzenia struktury rodziny (np. brak jednego z rodziców), alkoholizm, choroba psych., ubóstwo bodźców rozwojowych dla d., a także niewłaściwe postawy rodzicielskie — nadmierny dystans uczuciowy rodziców dominujących (postawa jawnego lub ukrytego odrzucenia) lub biernych i uległych (postawa unikania), nadmierna koncentracja uczuciowa na d. rodziców dominujących (postawa zwiększonych wymagań i korygowania) oraz uległych (postawa rozpieszczania i zbytniego ochraniania d.); ich stopień szkodliwości zależy od fazy życia d., czasu działania i stopnia wrażliwości psychiki d.

Wychowanie d., rozpoczęte na długo przed jego urodzeniem przez właściwe wychowanie rodziców i korygowanie zakłóceń międzyosobowych w rodzinie lub zaburzeń osobowości u jednego z jej członków niweluje potencjalne źródło zaburzeń rozwojowych d. (nieprawidłowości życia rodzinnego) i przygotowuje je do pełnienia ról rodzicielskich w przyszłości; umożliwia bowiem zdobycie właściwych wzorów relacji międzyosobowych, zwł. 2-kierunkowych (rodzice—d.; d.—rodzice); wzory te, nabyte we własnej rodzinie, stanowią dziecięce dziedzictwo, jakie małżonkowie w przyszłości wnoszą w swoją rodzinę i bywają naśladowane, modyfikowane lub odrzucane (np. odrzucenie wzoru autorytarnej matki prowadzić może do zbytniej uległości wobec własnego d.).

3. Środowisko pozarodzinne — Przebywanie d. ra stałe poza rodziną (np. w domach małego d.) stwarza niebezpieczeństwo opóźnień i zaburzeń rozwoju fiz. i psych. (zwł. emccjo-nalno-społecznego), gdyż żadna instytucja nie jest w stanie w pełni zastąpić rodziny; dla zapewnienia warunków wszechstronnego rozwoju upowszechnia się praktykę ->• przysposabiania d., umieszczania go w rodzinach zastępczych czy rodzinach zaprzyjaźnionych i opiekuńczych.

Ze względów psychol.-pedagog. niewskazane jest oddawanie d. do żłobka lub przedszkola na większość godzin dnia; poprawne zaś oddziaływanie na d. w instytucjach wychowawczych wymaga upodobnienia sytuacji do warunków rodzinnych, np. częstego i czułego kontaktu z każdym d. za pomocą różnorodnych gestów i słów, stymulowania do mówienia i wyrażania uczuć, dostarczania doświadczeń spoza ośrodka i zdobywania szerszej wiedzy, stwarzania warunków do rozwoju zainteresowań i form aktywności własnej zgodnie z indywidualnymi preferencjami.

W miarę różnicowania się psych, struktur d. niektóre funkcje wychowawcze stopniowo przejmują różne instytucje (szkoła, wspólnota rei., organizacja oświatowa lub dziecięco-młodzie-żowa), które zadania wychowawcze rodziny wspomagają i uzupełniają.

Zadaniem szkoły jest zapewnienie d. wszechstronnego rozwoju przy zastosowaniu zasady nierozłączności nauczania (kształcenie dyspozycji instrumentalnych) i wychowania (kształtowanie dyspozycji kierunkowych) oraz stworzenie integralnego systemu dydaktyczno-wychowawczego, w którym nauczanie jest wychowujące, a wychowanie nauczające.

Środowisko szkolne oddziałuje wychowawczo realizując treści programu nauczania, kierując zespołem uczniów i rozbudzając ich aktywność (w klasie, na zajęciach pozalekcyjnych, w działalności samorządowej i środowiskowej), kształtując prawidłowe relacje interpersonalne wśród uczniów i w odniesieniu do personelu; przez harmonijne spełnianie funkcji dydaktyczno-wy-chowawczo-opiekuńczych dąży do intelektualnego rozwoju d., przekazując mu systematyczną wiedzę przyrodniczo-matematyczną i human., zapoznając je ze zdobyczami cywilizacji i wytworami ->• kultury oraz sposobem ich rozumienia i oceny, kształcąc ponadto różnorodne funkcje umysłowe w celu wyrabiania umiejętności samodzielnego rozwiązywania problemów i realizacji zadań;

stwarza też warunki do formowania się -* światopoglądu oraz postaw szacunku wobec przekonań in. ludzi (burzenie przez szkołę idei i zasad wpojonych d. w rodzinie podważa autorytet wychowawców i uczy d. dwulicowości, wytwarza postawy relatywizmu mor., a nawet nihilizmu i przeszkadza w ukształtowaniu autentycznego i koherentnego poglądu na świat), a także możliwości pełnego, atrakcyjnego i wartościowego zaspokajania potrzeb, stopniowo pojawiających się w życiu d. (zwł. ekspresji uczuć przez aktywność własną w różnorodnych formach twórczości) i wielostronnego działania, potrzebnego w życiu dorosłym; szkoła przekazuje d. normy, wartości i wzory osobowe, a także wdraża je w prawa, obowiązki (aktualne i przyszłe) oraz nawyki kulturowe i zwyczaje, a przez ścisły związek z życiem społ. (szkoła otwarta środowiskowo) przygotowuje do pełnienia ról społ. w przyszłości oraz kształtuje umiejętność życia i pracy w zespole, uczy postawy autentyzmu życiowego (np. wierności przekonaniom w działaniu, odwagi cywilnej, poszukiwania prawdy), której nabyciu przeszkadza stosowanie technik ingracjacyjnych (np. donosicielstwa, lizusostwa);

cel ten łatwiej osiąga się przy respektowaniu zasad -> nauczania i -» wychowania oraz demokratycznego stylu kierowania d. dzięki oparciu autorytetu wychowawczego na zaufaniu d. i wewn. akceptacji z jego strony kierowniczej roli dorosłego (nie na przymusie, dystansie, karach) oraz umiejętnym kontaktom z d., kulturze osobistej i taktowi pedagog.; warunkiem sprzyjającym jest życzliwość, czynna postawa pomocy, pogoda i humor, cierpliwość, wyrozumiałość, delikatność, dyskrecja, zrównoważenie, poszanowanie godności d. (jego uczuć, przekonań, poczucia własnej wartości), umiejętność stawiania wymagań, sprawiedliwość, obiektywność, niezawodność, zaufanie do d.

Pozytywna więź uczuciowa między wychowawcą i d. oraz przekonanie d. o życzliwości dorosłego są warunkiem skuteczności stosowania nagród i kar; przyjęcie partnerskiej postawy wobec d. (nienarzucanie swego zdania, stosowanie wyjaśnień, uzasadnień), zakładającej nie urzeczowiony stosunek do niego, pozwala na eliminację przemocy fiz. (np. kar cielesnych) i psych', (np. straszenie, szantaż), pozbawiania go dowodów uczuć pozyt. (np. braku zainteresowania) oraz deprywacji podstawowych potrzeb d. (np. zaspokajania głodu);

wychowawczą rolę mają kary przemyślane, uwzględniające całokształt sytuacji wykroczenia d., czyli zewn. i wewn. okoliczności (np. świadomość i motywację d.), proporcjonalne do rcdzaju wykroczenia, sprawiedliwe, nie wynikające z braku opanowania karzącego, konsekwentnie egzekwowane, pozwalające d. na zrozumienie skutków czynu i istoty winy oraz na rekompensatę szkody i krzywdy, wyzwalające motywację do zmiany zachowania (poniesienie kary wymazuje winę, do której nie powinno się wracać); z wiekiem d. wzrasta proporcja kar naturalnych, będących bezpośrednią konsekwencją złego działania d.

Internalizacji norm i rozwoju uczuć d. bardziej niż kary sprzyjają różnorodne nagrody (dostosowane do sytuacji oraz indywidualności d.), polegające np. na aprobacie, pochwale, zachęcie, podziękowaniu, wyróżnieniu, odznaczeniu, przywileju, upominku, gdyż wyzwalają one aktywny stosunek do wymagań, budzą poczucie własnej wartości, wskazują na znaczenie zachowań pozyt. (np. dążenia do wysiłku).

Pomocą w wychowywaniu służy ciągle poszerzany przez wychowawcę zasób wiedzy o d. (dokształcanie zawodowe), troska o jego poznawanie i rozumienie psychospoł. sytuacji (zwł. trudnego d.), rozpatrywanie zachowania w kontekście warunków jego rozwoju, przeciwdziałanie zaburzeniom (profilaktyka), roztaczanie wczesnej fachowej opieki nad d. z trudnościami szkolnymi lub wychowawczymi, znajomość socjometrycznej struktury klasy i wzajemnych kontaktów uczuciowych między d. oraz integracja d. w zwarty zespół (przez ustalanie wspólnych celów i zadań oraz podejmowanie prac społecznie użytecznych), kształtowanie przez wychowawcę postawy samowychowawczej w celu osiągnięcia dojrzałości osobistej i zawodowej, by był on wzorem osobowym dla d.

Wychowanie w rodzinie i w szkole uzupełniają organizacje dziecięce, instytucje oświatowe i wychowawcze (np. świetlice, półinternaty, kluby szkolne, czytelnie, biblioteki, ośrodki zainteresowań i zajęć kulturalno-oświatowych oraz rozrywkowych), stwarzające możliwości poszerzania wiedzy, rozwijania uzdolnień i zainteresowań oraz preferowanych form aktywności, zaspokajania potrzeb (np. ruchowych, estetycznych i rei., wypoczynku, przeżywania przyjemności, radości i sukcesu) oraz uwalniania się od napięć emocjonalnych, kształtowania dodatnich cech charakteru; z racji rei. zaś oddziałują wychowawczo również wspólnoty kośc. (np. kręgi -»• ministrantów).

4. Aktywność własna — wywodząca się z biol. aktywności organizmu (wrodzonych czynności odruchowych, popędów, potrzeb oraz form aktywności ruchowej) pozwala d. (jako samoorganizującemu się układowi) asymilować bodźce w sposób selektywny stosownie do osiągniętego poziomu wewn. organizacji i transformować je, przekształcając własne formy aktywności.

Z nie ukierunkowanej aktywności noworodka różnicują się nowe rodzaje aktywności, które ulegają wewn. dyferencjacji i wzbogaceniu, oraz porządkują się schematy czynnościowe i ich fizjol. odpowiedniki, czyli dynamiczne układy funkcjonalne; z jednej strony oddziaływanie wychowawcze na aktywność d. prowadzi do interioryzacji czynności zewn., wykonywanych na przedmiotach, i tworzenia się czynności wewn., umysłowych, z drugiej zaś do uzupełniającego procesu eksterioryzacji czynności wewn. na działania przedmiotowe; zmiany w aktywności d. dokonują się głównie dzięki ćwiczeniu w środowisku społ. i uczeniu się kulturowo określonych wzorców czynności (socjalizacja) oraz stopniowej indywidualizacji aktywności, dzięki której każda czynność ma cechy osobiste.

Wewnętrzne mechanizmy regulacji, jakimi bezpośrednio po urodzeniu są przede wszystkim potrzeby biol., a później społ., oraz motywy, zadania, cele, oczekiwania, antycypacje, ideały, marzenia, które zautonomizowane stają się motorem działań; dzięki różnicowaniu się motywów aktywności d. już w wieku przedszkolnym wytwarzają się odpowiednie systemy motywacyjne ; ich istotną cechą są wartości, stopniowo akceptowane przez d. (układ motywów uzależnia się od hierarchii wartości) i interna-lizowane (wpływ procesów samowychowawczych), stając się jedną z kategorii podstawowych mechanizmów regulujących oceny, postawy i zachowania d.

Dzięki intensywnemu rozwojowi czołowej części mózgu d. w okresie pierwszych 8 lat życia aktywność jego zostaje poszerzona o programowanie czynności skierowanych na cel, a zdolność do podejmowania działań intencjonalnych doskonali się w kierunku wytwarzania wewnętrznych programów działań niezależnych, przeciwstawiających się także czynnikom zewn. (np. wzrost znaczenia samooceny i uniezależnienia się od oceny innych), i prowadzi do autonomizacji d.

Do zadań wychowawcy należy stymulowanie rozwoju aktywności d. przez stwarzanie mu warunków dla różnicowania się jej form (np. werbalnej przez rozmowy, ćwiczenia w pisaniu), pomoc w porządkowaniu początkowo bezładnej aktywności (np. uregulowanie rytmu posiłków), w uświadamianiu i socjalizacji (np. przez zabawy zespołowe, prace społ., nauczanie zespołowo-problemowe), umożliwianie ćwiczeń, od których częstości zależy poziom strukturalny czynności d. (jej ekono-miczność, skuteczność, pełność, zwartość i logiczna spójność), dozowanie ilości, szybkości i rodzaju dopływających informacji z otoczenia, gdyż zbyt szybki dopływ i znaczna liczba bodźców powodują przeciążenie systemu nerwowego, dezorganizację zachowania i niepokój ;

należy więc dostarczać d. informacji zwrotnych o celowości, skuteczności i wartości jego działania (dzięki czemu może ono dokonywać zmian w schematach aktywności), zwiększanie plastyczności sposobów działania d. przez ukazywanie różnych możliwości wykonywania danej czynności lub osiągnięcia celu dzięki różnym czynnościom, umożliwianie wartościowego sposobu zaspokajania potrzeb d., podsuwanie mu pozyt. zadań, wartości, celów, by do nich mogło dążyć, stymulowanie podejmowania wysiłków samowychowawczych.

Oddziaływanie dorosłych przygotowuje d. do samowychowania (pomoc wycofująca się w trakcie rozwoju), głównie dzięki emocjonalnemu wiązaniu go z określonym ideałem lub wzorem osobowym i wytwarzaniu w nim motywacji do jego realizacji, wdrażaniu go w techniki samopoznania, samooceny, zapoznawaniu z technikami samodoskonalenia (np. ćwiczenie w wytrzymałości, punktualności, stosowanie wobec siebie nagród i kar), pomocy w ukierunkowaniu pracy nad sobą (wymagania realne, konkretne i bliskie czasowo), podsuwaniu sposobów realizowania podjętych działań, zachęcie i podtrzymywaniu go w systematyczności.

Kształtowaniu umiejętności samowychowawczych d. sprzyja formowanie pozyt. cech jego -*• charakteru, co wzmacnia poczucie własnej wartości d., daje mu przeżycie radości i zaspokaja ważne potrzeby (np. uznania), rozwijanie cech osobowości ułatwiających pracę nad sobą i nagradzanie nawet drobnych osiągnięć w tej dziedzinie, udział d. w życiu zespołu dziecięcego (np. stwarzający okazję do samodzielności), więź emocjonalna i wzajemne zaufanie (dzięki któremu psych, życie d. dostępne jest wychowawcy), poszanowanie intymnych przeżyć d., dyskrecja, indywidualne podejście do niego oraz samowychowawcza aktywność wychowawcy (modelowanie).

Bazowanie na potrzebach poznawczych d. (np. -+ ciekawości) umożliwia wczesne skierowanie jego aktywności na wartości poznawcze i rozbudzenie motywów oraz rozwój umiejętności samokształceniowych.

B. SFERY WYCHOWANIA i KSZTAŁCENIA — Wychowanie i kształcenie d. uzależnione są od poglądów na człowieka, na cel i ideał wychowawczy, a konkretne formy i treść wychowania pozostają w relacji do okresu życia d. i sfery wychowania (biotycznej, poznawczej, emocjonalno-motywacyjnej, społ., estetycznej, mor. i rei.). Ponieważ wychowanie jest procesem całościowym, oddziaływanie na jedną ze sfer obejmuje w jakimś zakresie również pozostałe.

1. Sfera biotyczna — Wychowanie fiz. warunkuje wszechstronny rozwój d. (zwł. w okresie wczesnego dzieciństwa), pobudza je (stymulacja), zwiększa jego tolerancję wobec czynników środowiska (-> adaptacja II, IV), wyrównuje ujemne wpływy (kompensacja) i poprawia odchylenia od normy (korekta).

° W okresie niemowlęcym d. wymaga, począwszy od urodzenia, zabiegów pielęgnacyjno-higienicznych i zaspokajających jego potrzeby oraz regularnego dopływu względnie stałych bodźców, co sprzyja wytwarzaniu odruchów warunkowych i modyfikacji schematów czynności wrodzonych; umożliwienie zmian w położeniu ciała i lokomocji, obserwacji i chwytania różnych przedmiotów oraz manipulacji nimi kształtuje nie tylko podstawowe sprawności ruchowe, ale i percepcję (np. widzenie obuoczne i peryferyczne, czucie wewnątrzustrojowe, równowagę), orientację przestrzenną i koordynację wzrokowo-ruchową, a zarazem sferę poznawczą, czyli inteligencję sensoryczno-mo-toryczną, emocjonalno-motywacyjną (np. ekspresywną gestykulację, ruchy docelowe) oraz artykulację mowy.

° W okresie poniemowlęcym wychowanie polega na stwarzaniu d. warunków do dalszego różnicowania się i organizowania aktywności oraz wytwarzania wielozmysłowych związków warunkowych oraz ich koordynacji dzięki eksploracji otoczenia, działaniu na przedmiotach oraz naśladowaniu wzorów ruchów dostarczanych w kontakcie społ., m.in. uczeniu elementarnych czynności życia codziennego przez tworzenie prostych nawyków ruchowych (np. jedzenie łyżką, nakładanie części ubrania); deprywacja sensoryczna w środowisku pozbawionym bodźców stymulujących aktywność i rozwój działania powoduje opóźnienie nie tylko w sferze biotycznej.

° W okresie przedszkolnym d. wymaga wychowania zdrowotnego (np. budzenie potrzeby czystości, zapoznanie z podstawowymi zasadami bezpieczeństwa) oraz wychowania przez pracę w celu nabycia samodzielności (samoobsługa, posługiwanie się przedmiotami codziennego użytku), rozładowania potrzeby ruchu (dostarczenie większego terenu), umożliwienia zabaw ruchowych z tematem i rolą, a od ok. 5 roku życia zabaw z prawidłami gier (kształtują one ruchy naturalne oraz wpływają na ogólną sprawność fiz. i odporność psych.), ćwiczeń sprawności manualnej w zabawach konstrukcyjnych i twórczości artyst.--techn. (np. rysowanie, malowanie, lepienie, wydzieranie, wycinanie), co rozwija wrażenia czucia wewn., będącego podstawą percepcji i koordynacji ruchów, opanowania praksji (np. sznurowanie, zawiązywanie), ćwiczeń muzyczno-ruchowych, kształtujących harmonię, elegancję ruchu i wiążących przeżyeia estetyczne z ruchowymi ; prawidłowy poziom rozwoju psychomotorycznego jest jednym z kryteriów oceny dojrzałości szkolnej d.

° W młodszym okresie szkolnym potrzeba aktywności ruchowej ulega zmniejszaniu na rzecz aktywności umysłowej i społ., wzrasta zaś liczba ruchów zorganizowanych oraz precyzja i celowość czynności ruchowych; wychowanie obejmuje wtedy doskonalenie naturalnych czynności ruchowych (np. skok, wspinanie), kształtowanie specyficznych sprawności (np. pływanie, tańce), doskonalenie cech motoryki (np. zręczność, szybkość), w tym i czynności manualnych, prawidłowej postawy ciała (7-8 rok życia jest fazą kryt. dla tworzenia się wad postawy, gdyż wtedy utrwalają się naturalne wygięcia kręgosłupa), formowanie nawyków zdrowotnych, wdrażanie do pielęgnacji ciała, szersze zapoznanie z zasadami bezpieczeństwa (np. ruchu drogowego), rozwijanie czynności życia codziennego i prac użytecznych, uczenie organizacji wypoczynku (racjonalnej regeneracji sił) i rekreacji fiz. (kolekcjonerstwo, hobby, działalność artyst.), czyli wdrażanie we właściwe formy spędzania -* czasu wolnego, rozbudzanie potrzeby aktywności ruchowej i umiejętności czerpania satysfakcji z ruchu ; cele te osiąga się przez zabawy i gry ruchowe, wyczynowe, gimnastykę i ćwiczenia muzyczno-ruchowe, wycieczki i turystykę, ćwiczenia terenowe, sporty, formy twórczości (np. modelowanie, majsterkowanie, haftowanie), samoobsługę, pomoc w gospodarstwie domowym i prace społ. (zwł. zespołowe).

Formy dostosowane do okresu życia d., płci, indywidualnych preferencji rozwijające jego aktywność fiz. jednocześnie doskonalą sferę poznawczą (np. spostrzegawczość zmysłów, koncentrację uwagi, myślenie przyczynowo-skutkowe), emocjonalno-motywacyjną (np. siłę woli, przeżywanie porażki), społ.-mor. (np. przestrzeganie reguł, współdziałanie), estetyczną (wrażliwość artyst. i radość z ćwiczeń tworzących piękno ciała i harmonię ruchów).

Szczególnie intensywne działanie potrzebne jest d. z opóźnieniem lub zaburzeniami sfery motorycznej, z uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego oraz z deficytami umysłowymi lub sensorycznymi, u którego usprawnianie fiz. jest niezbędne ze względu na walor korekcyjny oraz kompensujący braki innych sfer.

2. Sfera poznawcza — Kształcenie i tzw. wychowanie umysłowe pomagają d. w ciągłej restrukturyzacji, prowadzą przez -+ asymilację (ID i akomodację (TT) do powstania struktur poznawczych, coraz bardziej złożonych, a jednocześnie zhierarchizowanych i zharmonizowanych, oraz' do rozwinięcia umysłowej -> adaptacji (II, IV) i twórczej postawy życiowej.

° W okresie niemowlęcym wychowanie umysłowe (związane zaraz po urodzeniu d. z wychowaniem fiz.) polega na właściwej organizacji okresu czuwania, by przez bogactwo bodźców rozwijać spostrzeganie, uwagę, czynności manipulacyjne i stymulować inteligencję sensoryczno-motoryczną — w I kwartale życia dostarczać d. bodźców wzrokowych i słuchowych (np. przez zawieszanie kolorowych zabawek nad nim, przemawianie do niego), w II — pobudzać czynności chwytania, w III—umożliwiać manipulację (zorganizować kontakt z zabawkami) i poznawanie nazw tego, co jest przedmiotem obserwacji d., stymulować gaworzenie oraz tworzenie się tzw. reakcji odroczonych (np. zabawa w chowanie przedmiotów), w IV — pobudzać wykonywanie prostych czynności na polecenie dorosłego, zachęcać do wymawiania słów i zapoznawać z użytkowymi właściwościami przedmiotów.

° W okresie poniemowlęcym wychowanie i kształcenie obejmują rozwój spostrzeżeń, mowy i myślenia, nierozerwalnie z sobą złączonych, i występują najczęściej w trakcie zabawy; do wychowawców należy organizowanie bodźców w celu rozwoju spostrzeżeń w zakresie wszystkich zmysłów, ciągłe stymulowanie mowy (dorosły nazywa to, co jest przedmiotem doświadczenia d., a w formie zabawy wydaje polecenia d., pytaje, odpowiada na jego pytania), dostarczanie zabawek i materiałów oraz wzorców działań; kontakt przedmiotowy i słowny dorosłego z d. pomaga w identyfikacji bodźców, które otrzymują nazwę, w porównywaniu i wyodrębnianiu różnic między nimi i łączeniu ich w klasy, uogólnianiu i abstrahowaniu.

° W okresie przedszkolnym wychowanie i kształcenie d. obejmują kształtowanie umiejętności celowego i zorganizowanego spostrzegania i obserwowania otoczenia (w kontakcie np. z przyrodą, książką) i utrwalanie tych wyników w działaniach d., stymulowanie dowolnej i twórczej wyobraźni (przez swobodną twórczość, zabawy, bajki, teatrzyki) oraz zdolności odróżniania rzeczywistości od fantazji, opanowanie mowy (zwł. w aspekcie fonetycznym i składniowo-gramatycznym), kształtowanie operacji matematyczno-logicznych (np. ujmowanie czasu, klasyfikowanie, szeregowanie, myślenie przyczynowo-skutkowe).

° W młodszym okresie szkolnym wychowanie i kształcenie stają się bardziej zorganizowane i ukierunkowane dzięki instytucjom (zwł. szkole i Kościołowi) ; następuje dalsze doskonalenie aktywnych form spostrzegania, uwagi, pamięci, uczenia się (m.in. reguł), mowy (m.in. pisanej), polegające (oprócz przekazywania gotowej wiedzy) na kształtowaniu umiejętności myślenia problemowego, logiczno-heurystycznego i krytycyzmu, uczeniu sposobów dokonywania analizy i syntezy, uogólnień i konkretyzacji, wyrabianiu nawyków poznawczych (np. koncentracji uwagi, dokładnej obserwacji), zdolności do długotrwałego wysiłku umysłowego i dowolnego kierowania własnymi procesami myślenia oraz sprawności w praktycznym wykorzystywaniu wiedzy, na rozwijaniu zainteresowań, rozbudzaniu tendencji do stałego samokształcenia;

konieczne jest też wytworzenie właściwego stosunku d. do nauki, której motywem powinny być zainteresowania i potrzeby poznawcze (np. rozumienie otaczających zjawisk), a nie jedynie uzyskanie oceny pozyt. ; zaleca się odpowiedni zakres swobody, umożliwienie poszerzania doświadczeń i manipulacji (np. przez dostarczanie przedmiotów i różnorodnego tworzywa), a także zadania wymagające wysiłku umysłowego w warunkach sprzyjających uczeniu się.

3. Sfera emocjonalno-motywacyjną, początkowo żywiołowa i egocentryczna, kształtuje się w procesie uspołeczniania d. od pierwszych chwil życia.

° W okresie prenatalnym na emocjonalność d. wpływają bodźce docierające przez łożysko z organizmu matki lub z otoczenia; dlatego zapewnienie matce maksymalnego zdrowia i dobrego samopoczucia psych, eliminuje urazowe bodźce oddziałujące na d.

° W okresie niemowlęcym — wychowanie emocjonalności sprowadza się do zaspokajania potrzeb biopsych., co wyzwala u d. przeżycia przyjemności, a przy stałym układzie bodźców umożliwia orientację co do ich znaczenia dla niego — d. uczy się rozumieć emocjonalnie przekazywane mu uczucia jako korzystne (uspokajające i harmonizujące jego emocje) i bardzo wcześnie już na nie reaguje; stworzenie pozyt. atmosfery uczuciowej umożliwia tworzenie się pierwszych połączeń w korze mózgowej, które warunkują ustosunkowanie się d. ku rzeczywistości i pozyt. dominantę uczuciową całokształtu życia psych, w przyszłości (np. pogoda ducha).

Zadaniem dorosłych jest niwelowanie z otoczenia d. bodźców wywołujących przykre i silne przeżycia bólu (przez troskę o jego zdrowie), strachu (ochrona przed nagłym pojawieniem się nieoczekiwanych, nowych, timogennych bodźców) lub gniewu (niezabieranie czegoś znienacka, podawanie niedostępnej zabawki, wczuwanie się w potrzeby, które sygnalizuje gniew) ; rodzice (a zwł. matka), będąc czułym odbiornikiem nadawanych przez d. emocji, wyzwalają w nim ich specyfikację, uczą różnych sposobów wyrażania uczuć korzystnych dla wzajemnego zrozumienia, kształtują zaczątki woli (d. łatwiej opanowuje dążenie do natychmiastowej realizacji „chceń", jeśli wie, że sygnały jego są odbierane) i tworzą podwaliny pod przyszłe uczucia d. (np. miłości, zaufania, radości).

° W okresie poniemowlęcym do zadań wychowawców należy ponadto zwiększanie sytuacji wyzwalających uczucia d. (np. radość z obecności bliskich, z poznania lub osiągnięcia czegoś, z poczucia rozwoju przez kontakt z in. osobami, z przyrodą, z przedmiotami w czasie eksploracji), ochrona przed niepotrzebnymi sytuacjami zagrożenia, wywołującymi np. strach (zwł. przed opuszczeniem d.); wykorzystywanie naturalnych sytuacji strachu (np. przed ciemnością), by d. uodpornić i przyswoić mu sposoby ich unikania lub radzenia sobie z tym uczuciem (nie wolno straszyć dla wymuszenia posłuszeństwa); dla wzmocnienia regulacyjnej funkcji kory mózgowej (procesy hamowania) należy przygotować warunki do zrównoważenia i stałości uczuciowej oraz stopniowego opanowywania impulsywnych emocji i dążeń, a przez własny przykład prawidłowego kontaktu z d. i z in. osobami — do zróżnicowania form wyrażania uczuć za pomocą gestów i mowy; kształtowanie sfery woli-tywnej obejmuje zwiększanie dowolności ruchów, wzmacnianie siły woli, powolne i konsekwentne rozwijanie zdolności do reakcji hamulcowych.

° W okresie przedszkolnym oddziaływanie wychowawcze zmierza do kształtowania potrzeb i dążeń o wyższym poziomie organizacji, np. zaspokajanie w toku aktywności orientacyjno--badawczej i społ. niektórych potrzeb prowadzi do powstawania -*• zainteresowań i zamiłowań, do tworzenia realnego poziomu aspiracji i utrzymywania względnej równowagi emocjonalnej przez stawianie d. zadań rozwojowych, które dają radość sukcesu, a jednocześnie dostosowane są do jego możliwości, do wyrabiania u d. umiejętności kontrolowania swoich przeżyć, do wzmacniania odporności psych., wykorzystując naturalne sytuacje będące źródłem przeżyć przykrych, do eliminowania silnych przeżyć dezorganizujących (np. strachu, gniewu, zazdrości), do wytwarzania prawidłowych reakcji na sytuacje frustracyjne (np. mobilizacji, kompromisu, rezygnacji wraz z substytucją), do kształtowania optymizmu życiowego i poczucia humoru, pełniącego funkcję psychohigieniczną i stymulującego inteligencję i twórczość.

° W młodszym okresie szkolnym wspólnym zadaniem wychowawców jest uważna obserwacja przeżyć d. dla rozładowania napięć wynikłych z okresowych trudności w szkole, zwł. związanych z rozpoczęciem nauki (d. ukrywa je, by zaspokoić in. potrzeby, np. akceptacji społ.), niwelowanie sytuacji wywołujących lęk (np. przed ośmieszeniem, karą) lub in. uczucia neg. (np. zazdrości, nudy), zaspokajanie potrzeb aktywności, bezpieczeństwa, afiliacji i uznania społ. w środowiskach wychowawczych ;

silnym źródłem emocjonalnych przeżyć staje się postępowanie wychowawców i ich stosunek wzajemny do siebie oraz do wychowanka, bardziej przez niego uświadamiany i oceniany, codzienne wymagania wychowawców i sposób ich egzekwowania oraz warunki życia, w których przebiega nauka d., a także stosunek wychowawców do zmian w dotychczasowym zachowaniu d., które np. podporządkowując się standartowym formom okazywania uczuć obowiązującym w grupie rówieśniczej, może przejawiać tendencję do skrywania uczuć, niechęć do ich manifestacji; szczególnej opieki wychowawczej potrzebuje d. z objawami nieprzystosowania do różnych sytuacji.

4. Sfera społeczna — domaga się kierowania socjalizacją d. w kontaktach interpersonalnych, związanych z przynależnością i uczestnictwem w życiu grup społ., w celu doprowadzenia go do dojrzałości społecznej.

° W okresie niemowlęcym wychowanie to, polegające na stałej opiekuńczej obecności człowieka, umożliwia kształtowanie nastawienia na ludzi (jako na wartość pozyt.) i poczucia wspólnoty psych, z nimi (na bazie związku d.—matka), zdolności trwałego przywiązania się do jednej osoby (zakłócenia w kontakcie z matką, np. przez rozłąkę, powinny być kompensowane intensywniejszym okazywaniem d. miłości aż do zaspokojenia „głodu uczuciowego" i pozbycia się lęku przed ponownym rozstaniem); pod koniec okresu niemowlęcego zachęcanie d. do nawiązywania kontaktów z in. ludźmi, do wymiany uczuć i zabaw (, ja tobie — ty mnie") sprzyja powolnemu kształtowaniu się poczucia odrębności własnego „ja" od „ja" in. osób oraz reszty świata, a na tej podstawie bardziej świadomemu i pozyt. ustosunkowaniu do samego siebie, które jest warunkiem postaw al-terocentrycznych (-> altruizm).

° W okresie poniemowlęcym czynności wychowawcze skoncentrowane są wokół kształtowania w d. poczucia godności osobistej, pozyt. obrazu siebie i wiary we własne możliwości (przez stymulowanie samodzielności d., wyrażanie aprobaty dla jego poprawnego zachowania i osiągnięć, okazywanie mu miłości, uznania, zaufania i szacunku, co później umożliwi d. uznawanie wartości in. osób bez poczucia własnego zagrożenia oraz postawę szacunku i współpracy), zapewnienia d. możliwości wymiany uczuciowej, rozszerzania kontaktów społ. i czuwania nad nimi (np. troska o pozyt. doświadczenia, aby d. słabsze nie było przedmiotem agresji innego d., aprobata zachowań uwzględniających dobro innych), kształtowania życzliwości (np. przez budzenie wiary we własne siły, pocieszanie, udzielanie rad), umiejętności współdziałania (np. przy pomaganiu w czynnościach samoobsługi) oraz nawyków współżycia (np. przez stosowanie wobec d. zwrotów grzecznościowych, nieprzeszkadzanie w zabawie, uważne słuchanie, racjonalne spełnianie próśb), a także wokół przekazywania d. właściwych modeli zachowań i pełnienia ról społ., stwarzania okazji do urzeczywistniania ich w zabawie oraz hamowania działań aspoł. w odniesieniu do zabawek przedstawiających osoby lub zwierzęta ; w zabawie wychowawca powinien również kształtować w d. pojęcia jego własnej, cudzej oraz wspólnej własności.

° W okresie przedszkolnym czynnikiem uspołecznienia d. staje się współżycie z rodzeństwem i z rówieśnikami; dokonuje się ono dzięki uczeniu go form zgodnego współdziałania, zdrowej rywalizacji i współzawodnictwa, a także wdrażaniu we właściwe sposoby rozwiązywania konfliktów oraz interwencji, jeżeli któreś z d. narażone jest na częste frustracje (np. wyśmiewanie) ; kształtowanie w nim zdolności do empatii i uczuć społ. opiera się m.in. na doświadczeniu wczuwania się rodziców w przeżycia d., wychodzenia naprzeciw jego potrzebom i okazywania mu uczuć; stymulatorami uczuć i działań prospoł. są także bajki, baśnie i opowiadania, kontakt z przyrodą .(np. zabawy i opieka nad zwierzętami, ochrona roślin) na zasadzie generali-zacji nabytych uczuć i zachowań przenoszonych na osoby oraz zwiększanie się niezależności i samodzielności przez opanowanie samoobsługi i spełnianie obowiązków domowych i prospoł. (np. odwiedzenie chorego);

uspołecznieniu sprzyja również ukazywanie właściwych mu społ. ról syna, brata, kolegi (znajomość praw i obowiązków z nimi związanych wraz z normami życia społ. oraz umiejętność ich wypełniania), dostarczanie wzorów ról czekających je w przyszłości, do których przygotowuje się ćwicząc w zabawach, a ponadto kształtowanie pozyt. cech charakteru związanych ze stosunkiem do bliźniego, do siebie i do obowiązków oraz pozyt. nawyków współżycia z in. ludźmi (np. przepraszanie), potrzeb społ. (np. kontaktów, przynależności grupowej) i społecznie aprobowanych sposobów ich zaspokojenia, rozbudzanie poczucia szacunku dla wszystkiego, co żyje; na tym poczuciu bazuje formowanie właściwego stosunku do osób niepełnosprawnych, chorych, starych przez rozbudzanie wrażliwości na ich potrzeby, wytwarzanie postawy pomocy czynnej, a tym samym ocenianie ludzi na podstawie ich wartości mor. i duchowych, a nie ich cech fizycznych.

° W młodszym okresie szkolnym czynnikiem warunkującym prawidłową socjalizację d. staje się osoba nauczającego oraz relacje interpersonalne między d. (np. pozycja i popularność d. w grupie), a obowiązkiem wychowawcy jest stwarzanie d. okazji do współzawodnictwa indywidualnego i grupowego, do obowiązków domowych i prac społ., do kształtowania trwałych związków koleżeństwa i przyjaźni, dostarczanie dodatnich modeli zachowania społ. (np. przez regulowanie wpływu środków masowego przekazu), rozładowywanie przykrych doświadczeń z kontaktów społ., zapobieganie zachowaniom aspoł. (zwł. agresywnym) i bierności społ., jak też kształtowanie cech osobowości ułatwiających społ. kontakty ;

celem nadrzędnym pozostaje wychowanie d. do miłości międzyludzkiej i do pokoju jako stanu pełni życia (a nie tylko braku przemocy, śmierci i lęku), implikującego także wychowanie patriotyczne i internacjonalistyczne, oraz do okazywania życzliwości wszystkim ludziom niezależnie od ich wyglądu, języka, zwyczajów itp. ; patriotyczne wychowanie zobowiązuje do oddziaływania m.in. na uczucia i wyobraźnię d., nauczanie języka, historii dziejów i literatury, zapoznanie z kulturą materialną i duchową narodu, z jego współcz. dążeniami i potrzebami, dzięki czemu wyzwala się mechanizm zgene-ralizowanej identyfikacji, a wytworzone na bazie więzi emocjonalnej w rodzinie „my" rozszerza się na cały naród ; wychowanie zaś internacjonalistyczne polega na kształtowaniu postawy szacunku, wzajemnego zrozumienia i chęci współpracy wobec in. narodów i całej ludzkości ;

szkoła ma obowiązek rozbudzać w d. świadomość wartości każdej kultury i roli każdego narodu w wzbogacaniu dorobku cywilizacyjnego oraz poszanowanie dla jego praw, gdyż naczelną wartością społ. jest człowiek ; ma wyrabiać poczucie więzi z ludźmi („obywatel świata"), zapoznawać z uniwersaliami antropol., rei., społ. i psychol., uświadamiać wzajemną współzależność między ludźmi i narodami, rozwijać zdolności porozumiewania się (nauka języków obcych), niwelować uprzedzenia, a rozbudzać zainteresowania in. krajami i budzić motywację do podjęcia działań na rzecz wzajemnego zbliżenia (np. konkurs wiedzy o danym kraju, wymiana wycieczek, wysyłanie paczek do kraju słabo rozwiniętego).

5. Sfera estetyczna — ukształtowana przez receptywny lub kreatywny kontakt ze sztuką (np. plastyką, literaturą, muzyką, teatrem, filmem) i przyrodą, wyrabia w d. zdolności percepcji, rozumienia i odczuwania piękna i umiejętności wyrażania przeżyć artyst. oraz budzenia potrzeb estetycznych; na tym opiera się wychowanie artyst. jako ukierunkowane kształcenie w zakresie wybranej dziedziny sztuki; wychowawcy pełnią w tym przypadku funkcję kierowniczą i doradczą, pośrednicząc między d. i dziełem natury lub sztuki.

° W okresie niemowlęcym stymulowaniu potrzeb estetycznych d. sprzyja dostarczanie mu dźwięków o różnej jakości brzmieniowej (np. śpiew matki, rytmiczna i łagodna melodia) i zabawek oddziałujących na kilka zmysłów, podkreślających harmonijność, proporcjonalność kształtów, delikatność w dotyku, o tonacji barw i dźwięków ciepłych, skojarzonych z pozytywnymi emocjami.

° Wokresie poniemowlęcym wrażliwość estetyczna kształtuje się dzięki kontaktom d. z różnego rodzaju pięknem, np. zawartym w przyrodzie, z krajobrazem stanowiącym tło dla swobodnej zabawy d., z przyrodą ożywioną (np. motyle, kwiaty) i nieożywioną (np. kamienie, muszle, woda, ogień) oraz ze zjawiskami natury (np. deszcz, śnieg, słońce), a także przez obcowanie ze słowem mówionym, czytanym i śpiewanym; osiąga się to przez przeglądanie książek z ilustracjami (o skontrastowanych, żywych kolorach, wyraźnych konturach i ograniczonej liczbie szczegółów) i pobudzanie przez opowiadanie fabuły i pytania umiejętności odczytywania znaczeń ilustracji, wytwarzanie przez rytm, rym i nastrój tekstu zażyłości z tekstem lit. oraz rozumienia prostych układów fabularnych (związków czasowych i przy-czynowo-skutkowych), opowiadanie bajek, czytanie krótkich, melodyjnych i rytmicznych wierszy o pogodnej treści, śpiewanie (np. kołysanek) oraz łatwą muzykę do słuchania, nauczenie prostych piosenek lub zabaw, łączących słowo, gest i melodię, ćwiczenie umiejętności manualnych i schematów czynnościowych potrzebnych do wyrażania przeżyć (np. sposobu trzymania ołówka, nożyczek) oraz posługiwania się dostarczonym materiałem; na wrażliwość d. oddziałuje również estetyka otoczenia (np. architektury, wyposażenia wnętrz, przedmiotów, zabawek, ubioru).

° W okresie przedszkolnym wychowanie estetyczne dokonuje się przez obcowanie z naturą i sztuką (np. obrazy, film, teatr kukiełkowy, audycje lit.-muz., bajki i baśnie, poezja dziecięca) oraz z człowiekiem zafascynowanym ich pięknem dzięki dostarczaniu wiedzy i wyjaśnień, naprowadzaniu na wartości, które można odkryć i głębiej przeżyć, oraz wdrażaniu w formowanie ocen estetycznych; sprawia to, że przeżycia estetyczne stają się coraz bardziej refleksyjne, kształtują się zainteresowania estetyczne, potrzeby recepcji i ekspresji przeżyć oraz fantazja; przy zapewnieniu d. swobody w wyrażaniu przeżyć artyst. i możliwości ćwiczeń rozwija się umiejętność w zakresie twórczości muz. (np. zabawy muzyczno-ruchowe, gry na prostych instrumentach, śpiew), lit. (np. układanie rymów, bajek), plastycznych (np. lepienie, wydzieranie, wycinanie, układanie form przestrzennych, malowanie, rysowanie) i teatralnej (np. inscenizacja za pomocą pacynek, kukiełek, zabawy z rolą) ; pod koniec okresu wdrażanie do czynności porządkowych i pielęgnacyjnych wyrabia w d. poczucie estetyki, czystości, harmonii, regularności i ładu.

° W młodszym okresie szkolnym wychowanie estetyczne jest celowo i programowo zorganizowane na lekcjach przedmiotowych, a ponadto dokonuje się w czasie wolnym d., zwł. w kołach zainteresowań, oraz ubocznie przez dbałość o porządek w pomieszczeniach i higienę osobistą ucznia; kontakt z przyrodą (np. wycieczki, zabawy, hodowla roślin i zwierząt, kolekcjonowanie i obserwacje przyrodnicze) wyzwala coraz bogatsze przeżycia, a dzięki wzrastającej wiedzy o jej przedmiocie (np. obserwacje w planetarium lub pod mikroskopem, książki przyrodnicze) sprzyja kształtowaniu postawy estetycznej i stymuluje do twórczości z wykorzystaniem tworzywa naturalnego ; kontakt ze sztuką, bardziej aktywny i wszechstronny, obejmuje recepcję muzyki (np. audycje, koncerty i balet, słuchanie płyt), literatury (np. czytelnictwo, audycje lit., zapoznanie z biografią twórców), teatru, filmu i plastyki (np. dekoracje wnętrz reprodukcjami arcydzieł sztuki, oglądanie ich w telewizji lub bezpośrednio przez zwiedzanie wystaw, galerii, muzeów, zabytków). Udostępnianie i uprzystępnianie sztuki rozwija zdolności skupienia uwagi na dziele, rozumienia treści, wzbogaca sposób poznawania świata i osobowość, a dzięki obecności osób bliskich, umożliwiających doznawanie przeżyć estetycznych, piękno zawarte w dziełach natury i sztuki staje się d. bliższe i interiory-zuje się jako wartość wspólna.

Ekspresji przeżyć estetycznych służą formy aktywności odtwórczej (np. nauka tańca, gry na instrumencie, chór szkolny, udział w przedstawieniach, recytacje) oraz twórczej, zwł. własne kompozycje muz. i piosenkarskie, plastyczne (np. malowanie, rzeźbienie), lit. (np. układanie wierszy, wypracowania) ; dzięki nabytym umiejętnościom ekspresji przeżyć d. zdobywa środek porozumiewania z ludźmi na płaszczyźnie uczuciowej swoistym kodem piękna, zrozumiałym bez względu na różnice językowe.

Różne formy biernego i czynnego kontaktu z przyrodą i sztuką są środkiem leczniczym, kompensacyjnym dla d. niepełnosprawnych (upośledzonych umysłowo, chorych i kalekich) ; rozluźniają bowiem wewn. napięcie, harmonizują pracę systemu nerwowego (pobudzają d. apatyczne, a uspokajają nadruchiiwe), usprawniają zaburzone funkcje psych, i udoskonalają nie zaburzone, budzą radosne przeżycia, dają satysfakcję i poczucie własnej wartości.

6. Sfera moralna — oprócz przekazania d. wiedzy o normach mor., regulujących stosunek człowieka do siebie, -* bliźniego i Boga, domaga się urobienia jego świadomości mor. wraz z umiejętnością stosowania ocen zgodnie z przyjętą hierarchią wartości mor., a przede wszystkim kształtowania wg nich swych mor. postaw.

° W okresie niemowlęcym przygotowują się warunki, będące w przyszłości bazą wyjściową wychowania mor.; zaspokajanie potrzeb biopsych. wpływa na ustosunkowanie się d. ku in. ludziom i rodzi zaczątki uczuciowości wyższej, a regularność i przestrzegana kolejność utrwalają preorientację co do istnienia zasad regulujących życie międzyludzkie ; spotykając się już na przełomie 1 i 2 roku życia ż ograniczeniami swej aktywności ruchowej, d. wyczuwa, że istnieją zachowania dozwolone i niepożądane.

° W okresie poniemowlęcym rozpoczyna się przekazywanie d. nakazów, zakazów i ocen mor., aby zdobywało ono elementarną świadomość istnienia pojęcia mor. -+ dobra (II) i -*• zła (II) oraz reguł (-»• normy moralności) w celu przyswojenia globalnej oceny zachowań i zdobycia umiejętności podporządkowania się wymaganiom; d. nie potrafi jeszcze opanowywać swoich reakcji emocjonalnych i dlatego wstrzymując się od kary, należy nagradzać wszelkie pozyt. zachowania.

° W okresie przedszkolnym i młodszym szkolnym, dzięki naturalnym i specjalnie organizowanym sytuacjom wychowawczym, umożliwia się d. poznanie, zrozumienie i przyswajanie norm i wartości mor. oraz wdraża się je do samodzielnego dokonywania wyboru czynów moralnie wartościowych ; realizuje się to przez organizację zajęć i działań zapobiegających powstawaniu neg. uczuć i zachowań, aktywizację zachowania pozyt., rozwijanie wrażliwości mor. oraz uczenie współprzeżywania i rozumienia cudzych stanów psych. (np. analizowanie wraz z d. motywów własnych i cudzych czynów, wskazywanie na potrzeby i pragnienia in. ludzi), rozbudzanie i wzmacnianie motywów prospoł., zwł. zachęcaniem do działań bezinteresownych (nabywanie tzw. perspektywy społ.), zwiększanie dowolności w działaniach mor. (uświadamianie motywu, celu, środków), organizowanie bodźców stymulujących do samooceny z punktu widzenia zasad mor. oraz do zmiany niepożądanych zachowań i nabywania wartościowych nawyków. Skuteczność wychowania mor. gwarantuje przykład postępowania osób znaczących dla d., różne rodzaje zabaw (zwł. zespołowych i połączonych z prawidłami gry), aktywny udział w zajęciach domowych i w życiu rodzinnym oraz przebywanie w grupie, współdziałanie i konieczność podporządkowywania się normom współżycia.

Słowne oddziaływanie na d. polega na systematycznych pouczeniach, odwołujących się do jego konkretnych działań lub doświadczeń, na przekazywaniu uzasadnień mor. powyżej jego poziomu rozumowania mor. w celu przyspieszenia rozwoju (L. Kohlberg), na ocenianiu zachowań d. lub in. ludzi; stałe i jednolite uznanie i dezaprobata umożliwiają przyswojenie hierarchii spraw ważnych, oczekiwań dorosłych i systemu norm mor., a powiązanie ich z aktualnym przeżyciem d. działa motywująco na dalsze jego postępowanie; wyjaśnianie sensu prawidłowej oceny mor., u-względniającej motywy, intencje i okoliczności czynu, pomaga w przezwyciężeniu tzw. realizmu mor., a wyjaśnienia słowne, towarzyszące różnym nagrodom i karom, uświadamiają d., co w jego zachowaniu jest przedmiotem mor. oceny.

7. Sfera religijna — domaga się ukształtowania światopoglądowego d. w relacji do Boga, celu ostatecznego człowieka oraz rei. -»• sensu życia przede wszystkim przez rodziców z tytułu sakramentu -*• chrztu, -»• bierzmowania i -+ małżeństwa, zobowiązującego ich do -> apostolatu (II) w ramach -> domowego Kościoła; są oni dla d. pierwszymi głosicielami i świadkami wiary na zasadzie uczestnictwa w -* kapłaństwie wspólnym.

Wychowanie rei. jest głównym czynnikiem rozwoju pełni -*• osobowości.

° W okresie prenatalnym aktywizuje się religijno-wycho-wawcza świadomość rodziców i ich odpowiedzialność przed Bogiem; przekonanie, że d. z racji ożywienia ciała -* duszą ludzką należy do Boga, decyzja na jego przyjęcie, wspólna modlitwa i udział w eucharyst. wspólnocie stanowią zaczątek i fundament jego rei. wychowania.

° W okresie niemowlęcym wychowanie rei. odbywa się w sposób pośredni w atmosferze poczucia bezpieczeństwa i spokoju oraz miłości przez kształtowanie postawy „ku" ludziom i światu, postawy uczuciowości wyższej i zaufania jako psych, warunków rozwoju religijnego.

° W okresie poniemowlęcym dokonuje się ono przez rozmowy oraz przykład postępowania rodziców i ich stosunek do d., pomoc w wytworzeniu właściwego obrazu -» Boga (VII) jako godnego czci i podziwu oraz kochającego i dobrego, nauczanie prostych, krótkich modlitw i odmawianie ich z d., a także przez stopniowe uświadamianie ciągłej obecności Boga przy d. (->- wszechobecność Boga).

° W okresie przedszkolnym i młodszym szkolnym prawidłowemu rei. wychowaniu d. sprzyja religijność jego rodziców, zwł. żywa, realizowana na co dzień wiara i autentyczne potrzeby rei., urzeczywistniane w rei. praktykach, ich dążenie do pogłębienia życia rei. oraz pozyt. stosunek do kośc. instytucji.

Do właściwych zadań rodziców należy troska o taką atmosferę i treść życia rodzinnego, które umożliwiłyby d. doświadczanie rei. wartości duchowych przez pierwszoplanowe traktowanie spraw wiary w życiu rodzinnym (np. by praktyki rei. wkomponowane w organizację życia rodziny, stanowiły jej integralny element), nasycanie wartościami rei. różnych momentów życia oraz obchodzonych w domu uroczystości (np. urodziny, imieniny, rocznica chrztu) z aktywnym włączeniem d. w przygotowania, wyjaśnianie mu ich sensu tradycyjnego i rei., a także praktyczne przekazywanie treści rei. tych uroczystości (np. zaproszenie samotnej osoby na wigilię); ponadto rodzice zobowiązani są czuwać nad wewn. życiem d. (dyskretna i wnikliwa obserwacja), aprobować nawet drobne formy jego aktywności rei. i wyrabiać nawyki zachowań rei., współdziałać z katechetą i interesować się osiągnięciami d. na katechizacji (-» dziecko III).

Przekazywanie wiedzy rei. domaga się ukształtowania prawdziwego obrazu Boga bez neurotycznego oddziaływania na uczucia (np. straszenie Bogiem, piekłem, śmiercią) i właściwych pojęć rei. bez infantylizmu i zbytniej antropomorfizacji (-»• antropomorfizm), stopniowego i wszechstronnego nauczania prawd wiary, ukazywania w rei. wymiarze celu istnienia człowieka i świata, zasadności przestrzegania norm i wypełniania obowiązków wynikających z przyjęcia religii, a także istoty -» cierpienia (zbawczy sens krzyża), kształtowania umiejętności rozpoznawania obecności Boga w świecie (widzialnych znaków tego, co niewidzialne), wdrażania do odczytywania rei. sensu zdarzeń, rozbudzania i pomocy w zaspokajaniu zainteresowań i potrzeb rei.; skuteczności utrwalania wiedzy rei. sprzyja wiązanie jej z dotychczasowym doświadczeniem i aktualnymi przeżyciami d., posługiwanie się językiem'dostosowanym do mentalności d. i jego właściwości psych, (indywidualizacja), ukazywanie realnego kształtu życia (w jego eschat, wymiarze), szacunek dla rei. problemów d., wyjaśnianie i wspólne poszukiwanie odpowiedzi na trudne pytania; przekonanie, że nie wszystko można poznać rozumem, kształtuje postawę czci wobec tajemnic wiary.

Do wychowania rei. należy troska o coraz większe zróżnicowanie i pogłębianie kierowanych do Boga uczuć d. (np. wdzięczności, żalu za przykrość wyrządzoną), stymulowanie do wyrzeczeń na rzecz konkretnej osoby, a w przyszłości z racji przyjętych zasad i ideałów, co pomoże d. zrozumieć znaczenie ofiary mszy, przysposabianie do czynnego uczestnictwa w liturgii i życiu Kościoła celem wspólnotowego przeżycia rei., uświadamianie mu treści i znaczenia symboli, gestów i praktyk rei. oraz organizowanie przeżyć formujących m.in. postawę zaufania i zawierzania Bogu, wprowadzanie w istotę praktyk rei. umożliwiających osobowy kontakt rei. z Bogiem (np. przez modlitwę) oraz uświadamianie ich właściwych motywów (np. pytaniem „dlaczego chcesz przyjąć komunię?", „dlaczego należy to czynić?"), kształtowanie wrażliwości i umiejętności przezywania związku z Bogiem, a także sposobów poznawania Boga (np. wczesne zapoznanie z Pismem Św., wyrobienie umiejętności korzystania z niego i potrzeby obcowania ze słowem Bożym w nim zawartym). St

Do góry