Ocena brak

DZIECKO - OPIEKA

Autor /Dobrowiest Dodano /06.09.2012

Dotyczy tworzenia podstawowych warunków życia i rozwoju d. w rodzinie i wspólnocie, a w szczególnych przypadkach przejmowania całkowitej odpowiedzialności za jego losy przez instytucje pomocnicze lub zastępcze; Kościół współcz. współdziała z państw, i społ. systemem zabezpieczeń w akcjach opiekuńczo-wychowawczych.

A. ZADANIA — Ponieważ pojęcie opieki ściśle wiąże się z wychowaniem, nową gałąź nauk pedagog., której przedmiotem są sytuacje wychowawcze wymagające społ. pomocy, nazwano pedagogiką opiekuńczą.

W starożytności opieka należała do tzw. wielkich rodzin, które obowiązywało niepisane prawo zajęcia się d., jeśli znalazło się ono bez opieki; społecznością opiekuńczą była lokalna wspólnota rei., początkowo gminy chrzęść, a później parafie, zakony, organizacje rei., cechy rzemieślnicze i giidie kupieckie; wspólną cechą tych form opieki było świadczenie pomocy równych wobec równych, a przeciwieństwem paternalizm (sięgający czasów staroż.), zobowiązujący głowę rodziny do opieki nad wszystkimi, którzy jej służyli ; takie uwarunkowania wpłynęły na organizowanie w XIX i na pocz. XX w. ochrony dla d. robotników.

Dobroczynność, wyrosła w kręgu tradycji chrzęść, przejawiała się też w licznych zorganizowanych inicjatywach charytatywnych na rzecz d., a w okresie oświecenia przeradzała się w filantropię, by w XIX w. stać się jednym z zadań -> dobroczynnego duszpasterstwa w Kościele.
W czasach najnowszych dokonała się etatyzacja opieki, polegająca na przejmowaniu przez państw, resorty zadań opiekuńczych; zgodnie z teorią pedagogiki opiekuńczej organizuje się opiekę środowiskową i opiekę całkowitą.

Opieka środowiskowa o charakterze profilaktycznym ma zapobiegać powstawaniu nieprawidłowości szkodliwych dla zdrowia i wychowania d. ; w tym celu udziela się pomocy w środowisku d. (rodzina, szkoła, osiedle), prowadzi działalność opiekuńczą wobec kobiety oczekującej d. (poradnie zdrowia, szpitale, izby porodowe czy in. punkty położnicze), tworzy poradnie zdrowia d., żłobki, przedszkola, organizacje d. i młodzieżowe, a ponadto organizuje wczasy, placówki wychowania pozaszkolnego, urządzanie osiedli mieszkaniowych, terenów zielonych pod kątem troski o d., stosowanie „pedagogiki podwórkowej"; szkole, która zajmuje miejsce szczególne w opiece środowiskowej, najczęściej powierza się funkcję organizatora środowiska (stąd nazwa „szkoła środowiskowa"), organizowanie opieki materialnej i pozaszkolnej ; do tych form opieki należy zabezpieczenie społ., polegające na ochronie zdrowia d. i ochronie prawnej.

Opieka całkowita, stosowana w przypadku braku rodziców czy opiekunów lub pozbawienia ich praw rodzicielskich, polega na tworzeniu rodzin zastępczych, zaprzyjaźnionych oraz adopcyjnych, które pełnią funkcję kompensacyjną; osobne miejsce w opiece całkowitej zajmują domy dziecka (opieka zamknięta), przyjmujące d. od 3 miesięcy do 18 lat.

 

R. Saud, Le service social à travers le monde, P 1931; K. Krzeczkowski, o trsech etapach opieki społecznej, w: K. Krzeczkowski, Polityka społeczna. Wybór pism, Ł 1947, 137-157; A. Majewska, Rodziny zastępcze, Ł 1948; K. Woodroofe, From Charity to Social Work, Lo 1962; W. Sala, Praca opiekuńcza w zakładach Opiekuńczo-Wychowawczych w okresie 1918-1939, Wwa 1964; R. Wroczyński, Od filantropii do pedagogiki opiekuńczej, SP 12(1964) 8-24; Opieka nad d. i młodzieżą w Warszawie. Przewodnik działalności opiekuńczej i społeczno-wychowawczej, Wwa 1965; H. Izdebska, Funkcjonowanie rodziny a zadania opieki nad d., Wr 1967; A. Keim, Formy opieki nad d. w Polsce Ludowej, Wwa 1968; A. Szymborska, Sieroctwo społeczne, Wwa 1969; E. Trem-pała, Integracja podstawowych środowisk wychowawczych a rezultaty pracy pedagogicznej szkoły, Bd 1969; A. Kamiński, Funkcje pedagogiki społecznej, Wwa 1972,1975a; A. Keim, O opiece nad d. w rodzinie, Wwa 1974; M. Łopatkowa, Jak pracować z d. i rodziną zagrożoną, Wwa 1976; Odzyskane domy rodzinne. Z doświadczeń rodzinnych domów d. w Polsce Ludowej, Wwa 1976; Socjalne i prawne środki ochrony macierzyństwa i rodziny. Wybór materiałów, Wwa 1976; Pedagogika opiekuńcza. Materiały z Krajowej Konferencji Komitetu Nauk Pedagogicznych PAN, Wwa 1977 (passim); M. Balcerek, Rozwój opieki nad d. w Polsce w latach 1918-1939, Wwa 1978; B. Górnicki, Rozwój ochrony zdrowia d. w Polsce, Problemy Rodziny 19(1979) z. 6, 48-58; Z. Dąbrowski, Teoretyczne podstawy opieki i wychowania opiekuńczego. To 1980.

 

B. INSTYTUCJE — Zastępcze lub pomocnicze instytucje opieki nad d. rozwijały się w formie dzieł charytatywnych, towarzystw i organizacji opiekuńczo-wychowawczych, zwł. wobec d. ubogich lub pozbawionych rodziny.

1. W świecie —Opiekę nad sierotami i podrzutkami, powierzaną w starożytności chrzęść obcym rodzinom lub osobom samotnym oddanym służbie Kościołowi (-* nutricarii, -*• diakon, -> diakonisa), przejęły w średniowieczu orfanotrofia i brefotrofia, zakładane przez duchowieństwo, zakony i bractwa — 787 w Mediolanie, 870 w Kremonie, 1100 w Bergamo, 1300 w Neapolu ; w późnym średniowieczu istniały one we wszystkich większych miastach eur. ; od X w. prowadzili je przy swych szpitalach -* duchacy; oddziały dziecięce szpitali średniow. przekształcano od XVI w. w odrębne instytuty d.

Dla opieki nad sierotami w Rzymie pap. Paweł III ustanowił 1540 dzieło Compagnia degli Orfani, podniesione 1541 do godności arcybractwa pod wezw. Nawiedzenia MB stało się centralą dla wszystkich kośc. -*• sierocińców; zakłady dla sierot na terytorium Włoch tworzył Hieronim Emiliani, a nast. Józef Kalasanty i pijarzy; we Francji natomiast Wincenty a Paulo, misjonarze i szarytki, J.J. Olier i sulpicjanie, którzy 1735 otworzyli szpital-schronisko dla d. w Paryżu (Maison de l'Enfant-Jésus), a Jan Chrzciciel de La Salle i -»• bracia szkolni zainicjowali łącznie z opieką nad d. bezpłatne nauczanie ubogich.

Pod koniec XVIII w. opiekę nad d. zaczęło przejmować państwo, najczęściej w oparciu o kasowane instytucje kośc; zaprowadzano też system pomocy materialnej dla ubogich i samotnych matek oraz schroniska dla nich i dla porzuconych niemowląt; J.B. Marbeau zapoczątkował nowy typ żłobka dla d. matek pracujących, a powstałe 1846 Société de Crèches zajęło się ich zakładaniem; w Szwajcarii J.H. Pestalozzi, w oparciu o własny system pedagog., stworzył podstawy nowoczesnego typu sierocińca i ochronki, propagowanych w Niemczech przez F. Fröbla w formie „ogródków dziecięcych", szybko rozpowszechnionych w in. krajach eur.; zainteresowanie pediatrią wpłynęło na powstanie dziecięcych szpitali leczniczych — 1796 w Londynie, 1802 w Paryżu, 1834 w Petersburgu, 1837 w Wiedniu i Wrocławiu, 1839 w Budapeszcie, w których zatrudniano zwł. personel zakonny.

Rozwijały się też kośc. instytucje opieki nad d. — w Dole (Jura Franc.) 1826 powstało Dzieło Pań Miłosierdzia pod wezw. Dzieciątka Jezus dla Ulżenia Doli Nieszczęśliwym Dzieciom, Pierre Olivaint SJ stworzył 1859 w Paryżu Dzieło Dzieciątka Jezus dla I Komunii św. Ubogich Dzieci, gdzie podczas kilkumiesięcznego pobytu otrzymywały bezpłatne utrzymanie i formację chrzęść; Ch. de Forbin-Janson, w celu ratowania dzieci chiń. od śmierci i sprzedaży, założył 1843 Dzieło Świętego Dziecięctwa Jezusa (->• papieskie dzieła II); we Włoszech działalność opiekuńczo-wychowawczą w 2. poł. XIX w. rozwinął Jan Bosco, Józef Benedykt Cottolengo i Alojzy Orione oraz zał. przez nich zgrom., jak też in. zakony tego okresu, zwł. żeńskie; katolicy świeccy działali poprzez tow. charytatywne i organizacje rei. (-»• Akcja Katolicka, -+ Arcybractwo Matek Chrześcijańskich, -*• Caritas, -+ dobroczynności towarzystwa, -» Dzieci Maryi, -*• Konferencje Wincentego a Paulo); jednocześnie mnożyły się w XIX i XX w. instytucje państw, i miejskie w postaci sierocińców, przedszkoli, zakładów specjalnych; w Europie i Stanach Zjedn. funkcjonowały pogotowia opiekuńcze, zał. 1906 w Niemczech jako Kinderpost czy Kinderstationen (zakład tymczasowego pobytu, w którym po obserwacji i diagnozie co do rodzaju potrzebnej pomocy odsyłano d. do rodziny lub odpowiedniego zakładu).

W XX w. powstały międzynar. instytucje opieki nad d. — 1920 w Genewie Międzynar. Związek Pomocy D. (wydawał „Bulletin de l'Union Internationale de Secours aux Enfants", a 1926-39 „Revue Internationale de l'Enfant"), a 1921 w Brukseli Międzynar. Stowarzyszenie Opieki nad D. (wydawał do 1939 „Bulletin International de la Protection de l'Enfance).

Nadzwyczajny Międzynar. Fundusz Pomocy D., zał. 1946 przez Zgrom. Ogólne Narodów Zjedn., przekształcono 1953 w stałą agencję ONZ pod nazwą Fundusz Narodów Zjedn. Pomocy D. (United Nations Children's Fund, UNICEF) z siedzibą w Nowym Jorku ; w skład jego rady wykonawczej wchodzą państwa członkowskie ONZ i organizacje wybrane przez Radę Gosp.-Społ. ONZ; UNICEF udziela pomocy państwom i organizacjom dostarczając żywności, lekarstw, wyposażenia zakładów opiekuńczych i szpitali dziecięcych, dofinansowuje, a także organizuje przemysł produkujący żywność, odzież i sprzęt dziecięcy, z którego korzystały kraje dotknięte wojną (również Polska będąca współinicjatorem powstania UNICEF), oraz na drodze rozwoju ; urządza świat, kongresy i sesje na temat d. (np. sesja 17-19 V 1977 w Manili poświęcona była sytuacji d. w Azji);

wydaje kilka własnych periodyków, broszury i studia specjalistyczne, od 1975 interdyscyplinarny kwartalnik wielojęz. „Les carnets de l'enfance"; przyczynił się do uchwalenia przez ONZ-»-Deklaracji praw d., ogłoszonej 20 XI 1959, która stanowi poszerzenie Deklaracji genewskiej z 1923; dla upamiętnienia 20-le-cia wydania tego dokumentu ONZ (z inicjatywy ks. J. Moerma-na) proklamowała na 1979 Międzynar. Rok D., powierzając koordynację inicjatyw i ich realizację w świecie swej agencji UNICEF.

Papież Paweł VI z okazji Międzynar. Dnia Pokoju (->• Dzień Pokoju) zaprogramował temat „dobro d. w rodzinie i społeczeństwie", a pap. Jan Paweł II kwestii d. poświęcił 2 X 1979 w ONZ ostatnią część swego przemówienia. Katolicki Międzynar. Urząd do Spraw D. (Bureau International Catholique de l'Enfance = BICE), powstały 1946 w Paryżu, jest usługowym centrum dla organizacji kat. i osób działających na rzecz d. ;

prowadzi badania nauk. i dokumentację, organizuje szkolenie personelu opiekuńczo-pedagog., zakłada instytuty opieki i wychowania d. ; działa za pośrednictwem kilkunastu komisji (prawna, psychol., pedagog., medyczna, socjol., sierocińców, wychowania przedszkolnego, pracy w plenerze, prasy i literatury dziecięcej, kina, radia i telewizji, wychowania rei., programowa); posiada zespół teologów-ekspertów (był nim m.in. Jean Beyer SJ i ks. François Coudreau), organizuje międzynar. kongresy d. — m.in. 1948 w Paryżu, 1951 w Madrycie, 1964 w Bejrucie; jest członkiem Conférence des Présidents des Organisations Internationales Catholiques i ma przedstawicieli w ONZ, UNESCO i genewskiej Union Internationale de Protection de l'Enfance; wydaje periodyk (nieregularnie) „L'enfance dans le monde" w języku franc, ang., hiszp., wł., niem. i pol. (druk. w Rzymie); w Quebecu 1964 powstał Kanad. Komitet BICE, obejmujący 35 kat. organizacji Kanady.

Międzynarodowa Pomoc D.—International Help for Children, utworzona 1947 w Londynie, organizuje dla ubogich d. wypoczynek w sanatoriach lub rodzinach zamożnych; należy do niej większość krajów eur. (Anglia, Belgia, Luksemburg, Francja, Włochy, Austria, RFN, Norwegia, Grecja, Jugosławia) i osoby prywatne prowadzące akcje na rzecz d. ; wydaje rocznik sprawozdawczy „Annual Report". Amerykański Instytut dla Ochrony D., powstały 1919 w Montevideo (Urugwaj), przekształcony 1957 w Panamer. Instytut D. (Inter--American Children Institute), stanowi od 1962 stałą agendę Organizacji Państw Amer. ; w skład rady zarządzającej wchodzą przedstawiciele 22 państw Ameryki ; zwołuje co 4 lata panamer. kongresy d., rozwija i koordynuje działalność nad wzrostem dobrobytu d., matki i rodziny; prowadząc w tym zakresie dokumentację, pełni funkcje ośrodka konsultacyjnego dla Organizacji Państw Amer.; wydaje kwartalnik „Boletin" i miesięcznik ..Informativo".

Działalność międzynar. prowadzi pap. Caritas Internationalis (-»• Inter-Caritas), która m.in. pośredniczy w -*• przysposobieniu d., zakłada instytuty dla d. i organizuje szkolenie personelu opie-kuńczo-wychowawczego; od 1971 problematyką d. w świecie zajmuje się także pap. rada -> Cor Unum; pap. Jan Paweł II poświęcił 25 IV 1979 przywieziony z Częstochowy kamień węgielny pod centrum zdrowia d. w Reggio Emilia (pn. Włochy).

O zasięgu krajowym działa we Francji Comité Catholique de l'Enfance (CCE), powołany 1948 przez Konferencję Bpów w celu koordynowania działalności Kościoła na rzecz d.; członkami są organizacje charytatywne i stowarzyszenia rei., unia zakonów franc, ruchy społ.-rel. i organizacje młodzieżowe; ma przedstawicieli w BICE; dla członków publikuje „Documents", a dla szerszego kręgu odbiorców „Bulletin mensuel de documentation"; działa po linii Akcji Katolickiej poprzez własne komitety diec. i lokalne.

Z inicjatywy Nar. Centrum Studiów Pastoralnych i Pedagog, powstała po II wojnie świat, instytucja Assistantes Catholiques de l'Enfance, do której przygotowują Les Ecoles d'Assistantes Catholiques, istniejące w Paryżu, Besançon, Allier, Lille, Aix-en-Provence pod protektoratem bpów ord.; asystenci, stowarzyszeni od 1947 w Union Nationale d'Assistantes Catholiques de l'Enfance, prowadzą dziecięce sanatoria, kolonie wakacyjne, sierocińce, zakłady specjalne; podlegają centrali ruchu Coeurs Vaillants et Ames Vaillantes, powstałego celem przeciwdziałania tendencjom laickiego wychowania d., toteż zadaniem ruchu jest chrystianizacja środowiska d.

Z oddziału Akcji Kat. do spraw d. ukonstytuował się 1966 Międzynar. Ruch Apostolatu D. (MIDADE), mający na celu ewangelizację d. za ich pośrednictwem; na V spotkaniu (odbywają się co 4 lata) 1978 w Eskurialu (pod Madrytem) postulowano, by d. traktowano we wszystkich krajach jako pełnowartościowego człowieka i w duchu personalizmu chrzęść wspomagano inteligentnie i z szacunkiem dla jego osobowości.

W RFN prace instytucji opiekuńczo-wychowawczych koordynuje Zentralverband Katholischen Kindergärten und Kinderhorten z siedzibą w Kolonii oraz Verband der Katholischen Caritativen Erziehungsheime we Fryburgu Br., gdzie też ma swą centralę Deutscher Caritasverband, uwzględniający w swej działalności problemy d. (-»• Caritas I).

W Austrii — dla opieki i kat. wychowania d. Edmund Hager OSB założył 1884 w Salzburgu Der Katholische Verein der Kinderfreunde pod wezw. Świętej Rodziny, rozpowszechnione także w Niemczech, Szwajcarii i na misjach benedyktyńskich w Ameryce Pn. ; centrala, przeniesiona 1904 do Innsbrucku, miała własną drukarnię, w której m.in. wychodził mies. „Der christliche Kinderfreund"; towarzystwo prowadziło zakłady opiekuńcze i szkoły różnego typu; pap. Pius X brewem z 3 VI 1913 udzielił przywilejów duch. i zatwierdził święta stowarzyszenia (Anny, Joachima, Benedykta z Nursji, Hieronima Emiliani, Józefa Kalasantego, Wincentego a Paulo, Piotra Kanizjusza).

Do koordynacji działalności instytucji opieki nad d. w monarchii austro-węg. powołano 1907 główny komitet; wiedeńskie stow, opiekuńczo-wychowawcze sterowane były przez Zentralverband der Wiener-Waisenräte, powstały w wyniku działalności lokalnych rad sierocych w 1. poł. XX w.

W Anglii powstałe 1897 The State Childrens Association inspirowało zainteresowanie społeczeństwa kwestią d., szukając nowych rozwiązań we współpracy z zagranicą; organizuje ono tzw. wioski sieroce dla rodzin sierocych (kilkoro dzieci pod opieką rodziców zastępczych), mające do dyspozycji oddzielne domki, stanowiące osiedle-wieś ze szkołą, świątynią i in. obiektami życia społ. i kulturowego; system opieki familijnej, jako bardziej humanitarny niż opieka zakładowa, zaczęto propagować w myśl hasła „powrót do rodziny", powziętego na międzynar. kongresach d. w Genewie (1925) i Paryżu (1933). Na Węgrzech w pocz. XX w. podobną formę opieki zaczęto stosować w państw, azylach mających do dyspozycji kilka wiosek, w których umieszczano sieroty pod opieką rodziców zastępczych, wychowujących je razem ze swoimi d. ; rodziny te podlegały państw, inspekcji ; po ukończeniu 15 roku życia d. przechodziło pod patronat krajowego stow. Liga D.

Do nowszych form opieki zalicza się autonomiczne wspólnoty dziecięce, zw. miastami lub republikami d., zainicjowane w Stanach Zjedn. przez ks. Edwarda Josepha Flanagana, np. oparta na chrzęść zasadach mor. i ustroju demokratycznym, wioska Boys-Town k. Omaha (stan Nebraska) z samorządem mieszkańców; bezdomne d. znalazły w nich schronienie i uzyskały wykształcenie, a ponadto przygotowanie do odpowiedzialnego, samodzielnego życia w społeczeństwie; Boys-Town w Azji prowadzą aktualnie w swych prowincjach -> bracia szkolni. We Francji cités de jeunes oraz communautés d'enfant zapoczątkował ok. 1930 marysta Marcelin Filier;

program wychowania oparł.na treściach liturgii, która miała stanowić centrum dnia w życiu tych wspólnot. We Włoszech istnieje ponad 20 tzw. città dei ragazzi lub villaggio dei fanciulli, zorganizowanych przez duchowieństwo, a subsydiowanych przez osoby świeckie i organizacje charytatywne (zwł. American Relief for Italy); wzorcowa i najwcześniejsza jest villaggio dei fanciulli w Santa Marinella (k. Civitavecchia), rozciągająca się na obszarze 20 km, którą założył 1945 ks. Antonio Rivolta;

istnieją także città dei ragazzi w Rzymie, Neapolu, Bari, Palermo, Cuneo i Sassi (Turyn). Giovanni Bonzi OFMCap założył 1946 w Coronata (k. Genui) pierwszy dom uśmiechu (casa del sorriso) dla wł. sierot z II wojny świat., a nast. kilka dalszych sierocińców. Staraniem ONZ powstała 1946 w Trogen (Szwajcaria) Village Pestalozzi dla sierot z II wojny świat., które podzielono wg narodowości na grupy zw. rodzinami celem wychowania i kształcenia w języku rodzimym i nar. kulturze.

2. W Polsce — Opiekę nad opuszczonym d. sprawowały w średniowieczu szpitale par., zak. i brackie, a po Soborze Tryd. sierocińce i zakłady fundowane dla d.

Schronisko, zał. 1629 przez J. Lejera SJ w Warszawie, a prowadzone przez Bractwo św. Benona, otrzymało 1631 przywileje król. Zygmunta III Wazy i 1636 Władysława IV, mocą których wychowankowie stawali się dziećmi legitymowanymi; kontynuacją tego dzieła był zał. 1830 Mokotowski Instytut Poprawy (-*• resocjalizacja), 1932 przekazany tow. Powściągliwość i Praca (-* michaelici). Królowa Maria Ludwika ufundowała 1662 dla sierot Instytut św. Kazimierza w Warszawie, powierzając go szarytkom.

Najszerszą działalność prowadził dom podrzutków, zał. 1732 przez G.P. Baudouina CM, zamieniony 1761 na Szpital Gener. Dzieciątka Jezus (1758 i 1765 otrzymał przywileje króla Augusta III), który od 1768 podlegał Komisji Dobrego Porządku, a od 1832 (podobnie jak in. tego typu instytucje w zaborze ros.) Radzie Głównej Opiekuńczej Zakładów Dobroczynnych przy Ministerstwie Spraw Wewn. i Duch., od 1870 Radzie Miejskiej Dobroczynności Pubi, w Warszawie; przez XIX w. Szpital Dzieciątka Jezus był jeszcze centr, placówką opiekuńczą w Warszawie; 1870 z inicjatywy Aleksandry Potockiej powstało Stow. Opieki nad Szpitalem Dziecięcym w Warszawie; ustawą rządową z 1873 otrzymał on nazwę Warsz. Szpital dla D. (od 1969 Miejski Szpital Dziecięcy nr 1).

Szpitalnictwo pediatryczne rozwinęło się na ziemiach pol. w poł. XIX w. Księżna Jadwiga Sapieżyna założyła 1845 przy klasztorze ss. Opatrzności we Lwowie dziecięcy szpital św. Zofii, utrzymywany przez powołane w tym celu towarzystwo; 1876 powstał w Krakowie szpital dziecięcy św. Ludwika pod patronatem Tow. Opieki Szpitalnej dla D. w Krakowie, utworzonego przez Marcelinę Czartoryską, pod protektoratem kard. A. Dunajewskiego; po przekazaniu szpitala państwu Towarzystwo prowadziło w Rabce leczniczą kolonię św. Józefa dla dzieci ubogich;

1877 staraniem Tow. Opieki Szpitalnej dla D. oraz szarytek powstał w Poznaniu dziecięcy szpital św. Józefa. W tym czasie też powołano komitety i towarzystwa dla organizowania kolonii wypoczynkowych — 1885 Tow. Kolonii Letnich dla D. w Warszawie i w Krakowie, 1894 Towarzystwo „Warta" w Poznaniu (prowadzące szerszą działalność opiekuńczą nad d. polskim), a 1896 Tow. Kolonii Wakacyjnych i Stacji Sanitarnych „Stella" w Poznaniu; akcję kolonii prowadziło Tow. Dobroczynności w Wilnie; Pomorskie Tow. Opieki nad D., powstałe 1918 w Toruniu miało w Gdyni kolonię leczniczą bł. Andrzeja Boboli ; 1929 Ministerstwo Opieki Społ. utworzyło Związek Tow. Kolonii Letnich i Pokrewnych Instytucji.

Powszechną formą opieki nad d. były od poł. XIX w. ochronki, zakładane przez parafie, tow. charytatywne, organizacje rei., zakony (elżbietanki, felicjanki, nazaretanki, służebniczki), a przy zakładach przemysłowych przez ich właścicieli lub związki zawodowe; 1840 powstało Miejskie Tow. Ochronek Chrzęść, we Lwowie (od 1921 Miejskie Ochronki Chrzęść.); w Poznaniu kilka ochron prowadziło Tow. Opieki nad D. Katolickimi, które też przejęło prawną opiekę nad d. nieślubnymi, organizowało punkty pomocy dla ubogich i samotnych matek oraz niemowląt;

analog, towarzystwo działało od 1907 w Warszawie, organizując opiekę środowiskową w kamienicach i dzielnicach miasta; w Poznaniu istniało też Polskie Tow. Opieki nad D. Ewangelickimi, a Robotnicze Tow. Przyjaciół D., zał. 1919 w Warszawie, miało 21 oddziałów w kraju i 1 w Chicago; w Galicji na pocz. XX w. rozwijały się lokalne tow. przyjaciół d. ; poza tym przy istniejących dziełach czy zakładach tworzono towarzystwa dla ich wspierania (np. Tow. Ochronki św. Barbary w Borysławiu) ; mnożyły się stow, opieki nad matką i d. inspirowane (podobnie jak za granicą) przez kat. działaczy, zwł. przez członkinie organizacji rei. (-»• Dzieci Maryi, -*• Katolicki Związek Polek, -»• Katolicki Związek Kobiet, -* Konferencje Wincentego a Paulo, -* sodalicja mariańska); dzieła opiekuńczo-wychowawcze erygowano pod patronatem świętych, a zwł. Dzieciątka Jezus (miejskie schroniska dla niemowląt w Wielkopolsce i w Galicji); w archidiec. lwowskiej i diec. przemyskiej, a także w Poznaniu powstały tow. Dzieciątka Jezus, opiekujące się niemowlętami i d. szkolnymi; w diec. wileńskiej w domach opieki pracowały -*• służki Maryi Niepokalanej, m.in. od 1906 w Huszlewie i od 1910 w Grodnie; zakład dla d. ubogich wraz ze szkołą zawodową w Miejscu Piastowym (k. Krosna), zał. w diec. przemyskiej przez ks. B. Markiewicza wg systemu wychowawczego Jana Bosco, miał już na pocz. XX w. kilka placówek w zaborze austr. (michaelici);

w Warszawie natomiast rozwinął działalność J. Korczak (początkowo zaangażowany w tow. Pomoc dla Sierot), który 1911 otworzył żyd. dom sierot, a 1919 sierociniec dla d. polskich „Nasz dom", gdzie stosował system pedagog, oparty na własnych badaniach psychol. i klinicznych. Ministerstwo Opieki Społ. powołało 1920 pogotowia opiekuńcze dla d. (3-16 lat), polecanych przez organy władzy państw, (funkcje te pełnią też aktualnie izby d. przy MO);

realizacją ustawy z 16 VI1923 o opiece nad d. i młodzieżą zajął się powstały w tym celu Pol. Komitet Opieki nad D. w Warszawie, który wydawał biuletyn „Opieka nad D." (kontynuacja od 1932 „Życie D."); Tow. „Chleb D." z centralą w Warszawie, zatwierdzone 1925, które objęło działalnością cały kraj, ze szczególnym uwzględnieniem województw wsch., przeprowadzało inspekcję zakładów opiekuńczo-wychowaw-czych, szkolenie personelu dla nich, doraźną pomoc dla d. potrzebującego oraz podjęło propagandową akcję uwrażliwiania społeczeństwa na kwestię d.; celem koordynowania akcji pomocy d. i zapoznania opinii pubi, z potrzebami w tej dziedzinie, 1-4 X 1938 w siedzibie Domu Kat. w Warszawie obradował I Ogólnopol. Kongres D. Koordynację kat. działalności na rzecz d. pełnił powstały 1930 w Poznaniu Kat. Związek Zakładów Wychowawczych i Opiekuńczych w Polsce.

System rodzinnej opieki nad sierotami próbowały realizować „gniazda sieroce" i „rodziny sieroce", tworzące z kolei „wioski sieroce" na gruntach przeznaczonych na ten cel przez państwo; rolników tam osiedlanych zobowiązywano do prowadzenia gospodarstwa na odpowiednim poziomie i przydzielano im 6-10 sierot, które w rodzinnym klimacie miały otrzymać wychowanie i przysposobienie do pracy na roli; po ukończeniu 16 roku życia wysyłano d. do szkoły zawodowej, a uzdolnione na studia w obranym kierunku.

Nad wykonaniem powierzonych zadań czuwało Tow. Gniazd Sierocych, zał. 1908 w Krakowie przez Kazimierza Jeżewskiego; wg jego projektu Karolina Lubomirska założyła 1910 gniazdo sieroce w Stanisławczyku (k. Przemyśla); nieco odmienny charakter miała rodzina sieroca zał. 1915 przez D. Maryi przy klasztorze służebniczek w Starej Wsi dla sierot I wojny świat. ; w nawiązaniu do systemu Jeżewskiego działała też powołana 1919 i 1923 uchwałą sejmu Nar. Fundacja Wiosek Kościuszkowskich dla sierot po poległych żołnierzach i po in. osobach zasłużonych; realizacją uchwały zajęło się utworzone jednocześnie Tow. Wiosek Kościuszkowskich.

Powstałe w XIX w. jako pomocnicze organy sądu Gminne Rady Sieroce w zaborze prus., Rady Opiekuńcze w zaborze austr., a Rady Familijne w zaborze ros. sprawowały również w okresie międzywojennym opiekę prawną nad d. osieroconymi; natomiast osada rolniczo--rzemieślnicza w Studzieńcu, zał. 1876 przez Tow. Osad Rolniczych i Przytułków Rzemieślniczych, przeznaczona była dla d. społecznie nie przystosowanych. Budowaną 1979 z okazji Międzynar. Roku D. wioskę dziecięcą w Biłgoraju, przeznaczoną dla sierot społ., włączono do Międzynar. Federacji Wiosek Dziecięcych (z siedzibą w Austrii), przez którą została dofinansowana; wg statutu Federacji opiekunami d. w tej placówce są osoby zak.; do Honor. Komitetu budowy powołanego przez Towarzystwo im. K. Jeżewskiego weszli: M. Kuncewiczowa, J. Dobraczyński, S. Stuligrosz, W. Wiłkomirska, J. Szczepański i E. Lipiński.

Podczas okupacji hitlerowskiej Kościół kontynuował 1940-45 opiekę nad d. w -»• Radzie Głównej Opiekuńczej w Krakowie pod patronatem abpa A.S. Sapiehy; we wszystkich diec. na pomoc zwł. dla d. przeznaczano większość dochodów kośc. łącznie z -»• świętopietrzem, którego w czasie wojny nie przekazywano Stolicy Apost. ; zakonnice zajęły się dożywianiem d. w kuchniach oraz prowadziły sierocińce i ochronki (często w cywilnym przebraniu); sierocińce i in. formy opieki nad d. organizowali też bracia szkolni w Częstochowie i Liskowie, salezjanie w Warszawie i Supraślu, marianie w Warszawie — zakład im. Mańkowskich dla chłopców i punkty pomocy d. na Pradze współpracujące tam z akcją „kropla mleka".

Po II wojnie świat, funkcje prywatnych instytucji i towarzystw opiekuńczych przejęło laickie Tow. Przyjaciół D., powstałe 1949 z połączenia Robotniczego Tow. Przyjaciół D. z zał. 1946 Chłopskim Tow. Przyjaciół D.; towarzystwo, jako organizacja masowa o tendencjach laickich, działa poprzez koła terenowe i komisje problemowe, realizując państw, system opiekuńczo-wy-chowawczy w ścisłej współpracy z władzami oświatowymi, sądem opiekuńczym i lecznictwem; wydaje mies. „Przyjaciel D.". Kontakty z zagr. organizacjami pomocy d. utrzymuje zwł. Polski Komitet Współpracy z UNICEF w Warszawie, powołany 11 XII 1962 przez przew. Komitetu Współpracy Gosp. z Zagranicą przy Radzie Ministrów.

W zakresie lecznictwa pediatrycznego Polska przy poparciu światowych organizacji charytatywnych, gosp., oświatowych i medycznych wzniosła 1968-79 w Międzylesiu (pod Warszawą) poliklinikę Centrum Zdrowia D. jako szpital-pomnik ku czci d. pomordowanych podczas II wojny świat, (inicjatywa E. Szelburg-Zarembiny, realizowana pod patronatem Społ. Komitetu Budowy Centrum Zdrowia D. z oddziałami woj., miejskimi, gminnymi, przy wydatnym poparciu finansowym Międzynar. Czerwonego Krzyża, UNICEF, Świat. Organizacji Zdrowia, organizacji polonijnych oraz osób prywatnych i różnych instytucji w kraju i za granicą); w kilkunastu krajach (Austrii, Anglii, Szwecji, Szwajcarii, Stanach Zjedn., Brazylii i w Berlinie Zach.) powstały komitety budowy pol. Centrum Zdrowia D., które nie przestają funkcjonować również po zakończeniu jego budowy. Z okazji Międzynar. Roku D. 1979 pomnożono inicjatywy i instytucje (rodziny zastępcze, rodzinne domy d., pogotowia opiekuńcze, wioski sieroce);

1 III 1979 wprowadzono ustawę Rady Ministrów o rodzinach zastępczych; Rok Korczakowski, który zbiegł się z Międzynar. Rokiem D. nawiązał do form opieki przez niego postulowanych; Międzynar. Komitet Obchodów 100 Rocznicy Urodzin Janusza Korczaka postanowił 6 III 1979 powołać Międzynar. Stowarzyszenie im. Janusza Korczaka i zbudować w Polsce instytut nauk. i opiekuńczo-wychowawczy jego imienia.

Kościół kontynuuje zwł. opiekę mor. nad d. poprzez katechizację, poradnictwo rodzinne, par. akcje charytatywne (do 1950 także przez -* Caritas).

3. W środowiskach polonijnych — przeważnie parafie i zakony organizowały akcje na rzecz d.; 1885 powstał w Chicago sierociniec pod zarządem nazaretanek; 1900 nazaretanki wraz z pol. duchaczami w Pittsburgu zorganizowały sierociniec dla d. pochodzenia pol., na który początkowo zmuszone były kwestować; po uzyskaniu subsydium Community Fund zakład rozbudowano o kilka budynków szkolnych i mieszkalnych na 230 d. ;

Andrzej i Olga Małkowscy eksperymentowali tu nowe metody wychowania przez -»• harcerstwo; podobny sierociniec 1936 przejęły nazaretanki w Ambler (stan Pensylwania) powstały z przyłączenia grupy sierot z zakładu ks. Benedykta Tomiaka, zał. 1911 w Conshohocken (k. Filadelfii); nazaretanki kierują również w Stanach Zjedn. miejscowymi zakładami diec, jak np. Domem Opatrzności św. Teresy w Wading (stan New Jersey) — dawną ochronką dla d. murzyńskich prowadzoną przez siostry Najśw. Sakramentu dla misji murzyńskich i indiańskich, która po przejęciu jej przez nazaretanki przyjmuje również d. białych, zwł. ze środowisk mor. zaniedbanych; dla d. murzyńskich prowadziły także ochronkę w Mobile (stan Alabama) subwencjonowaną przez państwo. Działalność opiekuńczo-wychowawczą w Stanach Zjedn. (diec. Burligton) podjęli też michaelici organizując tu zakłady dziecięco-młodzieżowe wg idei ks. Markiewicza.

Opiekę nad d. emigrantów pol. w Europie Zach. powierzano również najczęściej zakonom; na propozycję zmartwychwstańców i Komitetu Pol. w Wiedniu nazaretanki z Rzymu przejęły 1908 opiekę i nauczanie d. robotników pol. w Austrii, a 1917 w Villars-le-Grand w Szwajcarii otworzyły schronisko dla pol. sierot z I wojny świat., finansowane przez amer, organizacje pomocy ofiarom wojny; 1919 wychowanków przekazano do kraju za pośrednictwem Komitetu Pol.; we Francji działalność na rzecz d. emigrantów pol. podjęło w XLX w.

Towarzystwo św. Kazimierza (zał. przez Adama Jerzego Czartoryskiego) oraz Tow. Dam Pol. w Paryżu, które w Orleanie i Nancy utrzymywało pol. szkoły (-»• dobroczynności towarzystwa); celem zaopiekowania się d. robotników pol. w zagłębiu górniczym w pn. Francji sprowadzono 1923 z Krakowa szarytki, które przy pol. parafii w Oignies (Pas-de-Calais) otworzyły ochronkę i świetlicę;

organizowały tam również w celach wychowawczych -»• dziecięce stowarzyszenia religijne, zwł. -* Dzieci Maryi i Krucjatę Eucharystyczną ; w Londynie Małkowska stworzyła zakład ze szkołą dla d. ubogich emigrantów pol. i sierot z I wojny świat. ; uzyskała pomoc Polish Relief Society i prywatnych fundatorów ang., zwł. Laurence Almy Tademy (entuzjastki I. Paderewskiego), która na rzecz d. przekazała swą posiadłość Feli Court w hrabstwie Devon; Małkowska prowadziła zakład do 1921 i znaczny procent wychowanków przekazała nast. do kraju, gdzie adoptowały ich pol. rodziny, zwł. z Wielkopolski (prawdopodobnie wskutek działalności J. Zamoyskiej w Kórniku, z którą współpracowała);

przybywszy ponownie do Anglii po klęsce wrześniowej założyła 1940 Dom Dziecka Pol. w Dortmouth, a nast. kilka podobnych ośrodków dla sierot II wojny świat., na które otrzymywała pomoc British Council oraz Guide Internationale Service, zbierające środki finansowe na d. z całego świata przez opodatkowanie wszystkich harcerzy; pol. ośrodek w Devon pozostał centrum Polonii ang. i służy też jako dom wypoczynkowo-szkoleniowy dla harcerzy pol. za granicą.

Liczba polonijnych zakładów opiekuńczych wzrosła znacznie po II wojnie świat., na skutek której d. polskie znalazły się niemal we wszystkich krajach świata, a zwł. w Niemczech; pol. Caritas w Niemczech (powstały jako gałąź niem. Caritas) zajął się polskimi d. masowo tu zwiezionymi w ramach zwł. hitlerowskiej eksterminacji i umieszczanymi w niem. sierocińcach lub u niem. rodzin;

po odszukaniu i odzyskaniu d. za pośrednictwem Czerwonego Krzyża, Pol. Misji Wojskowej oraz Pol. Misji Repatriacyjnej umieszczano je czasowo w sierocińcach międzynar., a nast. przekazano pol. Domom D. tworzonym za granicą przez Pol. Czerwony Krzyż i kośc. instytucje charytatywne, by możliwie szybko przekazać je do kraju; pewien procent d. jednak pozostał w polonijnych zakładach za granicą; pod szyldem Caritas opiekę nad polskimi d. we Francji organizował rektor pol. misji katolickiej ks. Franciszek Cegiełka wraz z Szymonem Konarskim, dyr. Banku PKO (aresztowani za to przez gestapo); pallotyni otworzyli 1945 w Osny (k. Paryża) sierociniec dla pol. chłopców wywiezionych do Niemiec; 1956 z inicjatywy ks. E. Lubowieckiego powstał w Carlsbergu (Palatynat Nadreński) Dom. D. Polskiego „Mariánům" pod patronatem MB Królowej Polski i Polonii (jako wotum Milenium), finansowany przez amer, i niem. Polonię i powierzony felicjankom; zakład służy d. pochodzenia pol. uczęszczającym do szkół niem. (ostatnio przyjmuje też sieroty niem.), a w okresie wakacji jest ośrodkiem wypoczynkowym dla d. całej Polonii eur.; Centrala Polskiego Caritasu w RFN urządza też kolonie letnie w wielu miejscach wczasowych (Benediktbeuern, Ensdorf, Landau, Dy-linga, Landeck, Paulsdorf), na których dokształca d. ;

od 1955 kolonie organizują też w Rheine (Dolna Saksonia) chrystusowcy; staraniem Polonii eur. powstał 1961 wakacyjny ośrodek Milenium w Camblaila-Tour w Ardenách (Belgia) dla d. z Polonii belg., hol., franc; we Włoszech nazaretanki w Loreto prowadziły zakład dla chłopców pochodzenia wł.-pol., zwł. synów żołnierzy pol. we Włoszech; wychowankowie uczęszczali - do wł. szkół pubi., a w zakładzie otrzymywali wychowanie rei. oraz pobierali naukę języka pol. i kultury.

Bezpośrednio po II wojnie świat, stworzono też Pol. Obóz Dziecięcy w Pahiatua (Nowa Zelandia) dla kilkuset d. przywiezionych z ZSRR; dzięki poparciu lokalnych władz państw, wychowankowie otrzymali wykształcenie średnie, a wielu z nich wyższe; opiekę nad d. polskimi i żyd. z ZSRR przywiezionymi do Jerozolimy przejęły elżbietanki (od 1967 prowadzą one Dom Pokoju dla sierot arab. i żyd. z okresu wojny żyd.-arab.);

pol. Osiedla Dziecięce w Kenii, subsydiowane przez amer, episkopat kat. i Amer. Wydział Pomocy Wojennej Polakom, prowadziły 1943-47 nazaretanki, które zorganizowały tu dla sierot II wojny świat, przedszkola i szkoły wg programu bryt. Ministerstwa Oświaty w Nairobi; w Teheranie przekazano też nazaretankom zarząd ochronki im. Saperów Karpackich dla 70 pol. sierot; urszulanki pol. współpracujące z ks. F. Tomasikiem w przyjmowaniu pierwszego transportu d. polskich do Teheranu stworzyły tu dla nich 3 szkoły; grupą ponad 100 chłopców zaopiekowali się szwajc. salezjanie, a ok. 100 dziewcząt franc, szarytki; ok. 100 najmłodszych sierot przyjęła ang. misja protest. ; finansował tę działalność pap. Pius XII i częściowo Delegatura Pol. w Persji.

W Australii nazaretanki na propozycję Komitetu Pol. objęły 1954 w Sydney Dom D. Polskiego wraz ze szkołą ang. dla d. pochodzenia pol. i austral. ; analog, ich placówką jest zakład dla chłopców w Brisbane.

 

Bullarium privilegiorum ac diplomatům romanorum pontlficum, R 1745, IV 1,187-191 ; F. Sypowski, Gniazda dla sierot, Kr 1908; J. Serkowski, Ochrona d. tprzymusowe wychowanie zaniedbanej młodzieży, Lw 1911; AAS 5(1913) 301--303; Beringer II 315-317; K. Jeżewski, Program wychowawczy Towarzystwa Gniazd Sierocych, Wwa 1918 ; Narodowa Fundacja Wiosek Kościuszkowskich wg projektu Towarzystwa Gniazd Sierocych, Wwa 1924; S. Grabowski, O gminnych radach sierocych, Pz 1925 ; Statut stowarzyszenia „Chleb D.", Łuck 1925 ; J. Bia-łynia-Chołodecki, Rys dziejów miejskich zakładów opieki nad d. we Lwowie, Lw 1928; A. Chybiński, Przewodnik opieki społecznej i poradnik kulturalno-oświatowy stołecznego miasta Poznania, Pz 1928 ; Statut Stowarzyszenia „Rodziny Sierocej" pod wezwaniem świętego Józefa w Krakowie, Kr 1928; Towarzystwo Miejskie Ochronki Chrześcijańskie we Lwowie, Lw 1929; L. Dydusiak, Opieka publiczno-prawna nad d. w Polsce, Lw 1938; M.J. Kokociński, Zarys 40-letniej działalności „Stelli" Towarzystwa Kolonii Wakacyjnych i stacji sanitarnych w Poznaniu (1896-1936), Pz 1938; W. Sala, Trzysta lut służby dla dobra młodzieży moralnie zagrożonej. O przeszłości, celach 1 zadaniach Mokotowskiego Instytutu, Wwa 1938; E. Barthélémy, Catholicisme I 926-927; P. Ranvez, Le Bureau International Catholique de l'Enfance (BICE), LV 3(1948) 173-182; C Busnelli, F. Bastos de Avila, Les ..villages d'enfants", LV 4(1949) 309-323; G. Vitetti, ECat III 51-53; V. Maconi, ECat V 614-616; C. Testore, ECat IX 273-274, X 484-486; K. Sosnowski, Katolickie Międzynarodowe Biuro dla Spraw D., AK 57(1958) 115-124; A. Coudreau, Présentation de l'ouvrage, w: Dix années de travail catéchétique dans le monde, P 1960,9-15; H. Bissonnier, Catholicisme IV 163-166; J. Pihan, Catholicisme IV 131-132, 142; K. Kiene, LThK VI 151-153; W. Sala, Praca w zakładach Opiekuńczo-Wychowawczych (w okresie 1918-39), Wwa 1964; A. Wybieralski, Zarys historii warszawskiego szpitala dla d. (1869-1969), Wwa 1969; S. Macchietti, Le origini degli usili d'infanzia in Siena, Rivista rosminiana di filosofìa e di cultura 66(1972) 116129; K. Skwarko, Osiedlenie młodzieży polskiej w Nowej Zelandii w roku 1944, Lo 1972; M. de Chantal Dylewska, Out of Nazareth. A Centenary of the Sister of the Holy Family of Nazareth in the Service of the Church. NY 1974 (passim); J. Śliwański, Polski Dom D. w Niemczech Zachodnich, Migrant Echo 3(1974) 88-90; Encyklopedia Organizacji Międzynarodowych, Wwa 1975, 97, 142, 221; R. Darricau, Education et pastorale au XVII' siècle, RHE 72(1977) 6067; M. Balcerek, Rozwój opieki nad d. w Polsce w latach 19181939, Wwa 1978; R. Bender, Społeczne Inicjatywy chrześcijańskie w Królestwie Polskim 1905-1918, Lb 1978 (passim); J. Śliwański, Z działalności relittijno-kulturowej zakonów polskich w RFN, w: Studia polonijne, Lb 1978, II 329-337; M. Wójcik, Zgromadzenie Sióstr Służek NMP Niepokalanej, Pz 1978,1 200-241 ; M. de Chantal Dylewska, Działalność Zgromadzenia Sióstr Nazaretanek w środowiskach polonijnych (1946-1975), w; Studia polonijne, Lb 1979, III 351-361 ; A. Sokołowska. Praca opiekuńczo-wychowawczą sióstr służek w domach d.. Lb 1979 (mpsBKUL) ; A. Nadolny, Opieka duszpasterska nad d. i młodzieżą polską na terenie Niemiec Zachodnich w latach ¡945-1965, Lb 1980, 147-169; F. Stopniak, Pomoc kleru polskiego dla d. w U wojnie światowej, w: Kościół katolicki na ziemiach Polski w czasie H wojny światowej, Wwa 1981, X 3-63.

Podobne prace

Do góry