Ocena brak

DZIECIĘCE CZASOPISMA RELIGIJNE - POWSTANIE i ROZWÓJ

Autor /Tyburcjusz Dodano /06.09.2012

D.cz.r. w Polsce wykształciły się z uprzednich form dziecięcego czasopiśmiennictwa, w którym od początku dominowały mor.-rel. tendencje. W pierwszym okresie rozwoju rodzimego czasopiśmiennictwa dziecięcego (1824-34) wydawcy i red. uważali za pierwszoplanową potrzebę krzewienia i utrwalania cnót mor. („Rozrywki dla Dzieci", Warszawa 1824-28; „Tygodnik dla Dzieci", Warszawa 1829; „Dziennik dla Dzieci", Warszawa 1830; „Nowe Rozrywki dla Dzieci", Paryż 1834), wiążąc ją z postawą rei.; wiarę rei. pojmowali bowiem jako zbiór zasad wspomagających człowieka w wyborze i dążeniu uczciwą drogą życia.

Czasopiśmiennictwo dla dzieci w Polsce rozwijało się w 3 kierunkach:

1. Nurt problematyki rei., będącej dopełnieniem in. zagadnień, znalazł swój wyraz w wydawnictwach najbardziej znaczących, poczynając od E. Estkowskiego „Szkółki dla Dzieci" (1850-53), w której lud. tradycje rei. przejawiły się w artykułach poświęconych opisom obyczajów i obrzędowości pol.; podobne nastawienie, wzbogacone o tradycje szlacheckie i zamożnego mieszczaństwa oraz o hist, tradycję narodu ściśle związanego z kat. kulturą Zachodu, zaznaczyło się w czołowych periodykach, m.in. „Przyjaciel Dzieci" (Warszawa 1861-72), „Przyjaciel Dzieci" (Lwów 1861-66), „Promyk" (Lwów 1872-73), „Świat" (Warszawa 1876-80), „Towarzysz Pilnych Dzieci" (Lwów 1876-83).

Taki charakter d.cz.r. utrzymał się w zasadniczym zrębie do chwili odrodzenia Polski mimo wzmagających się przeciwnych dążeń lewicy społ., które coraz znaczniej wpływając na wychowanie młodego pokolenia, w poważnym stopniu osłabiły te tradycje; reprezentatywne czasopisma dziecięce w 20-leciu międzywojennym (np. „Płomyczek" i „Płomyk"), powiązane z lewicą, dopuszczały jednak problematykę rei. w kategoriach folklorystycznych lub ludycznych, co kontynuowano w powojennych periodykach dziecięcych do 1948 („Świerszczyk", „Płomyczek", „Przyjaciel", „Przygoda").
W pocz. XX w. wydawcy związani z ugrupowaniami radykalnymi (Stefania Sempołowska, Janina Mortkowiczowa) podkreślali w problematyce rei. wyłącznie hist, i obyczajowe znaczenie świąt kat. („W Słońcu", Warszawa 1913-14,1916-26).

Chociaż wpływy lewicy w periodykach dziecięcych zaznaczyły się, np. uczczeniem rocznicy darwinowskiej w czasopiśmie „Moje Pisemko" (Warszawa 1905-39) oraz traktowaniem materiałów świątecznych w dodatku dla młodszych dzieci („Małe Pisemko") najczęściej w kategoriach ludycznych, to „Moje Pisemko" poruszało rei. tematykę nie tylko z okazji świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy; traktowanie świąt kośc. tylko jako czasu do zabawy miało miejsce m.in. w dodatku tygodniowym do „Głosu Porannego" - „Mój Głosik" (Łódź 1929-39?).

2. Nurt przemilczania problematyki rei. i polemiki z nią zapoczątkowany został mies. „Skarbiec dla Dzieci" (Puławy 1830), nastawionym na popularyzację wyników badań nauk przyrodniczych.

W 1. ćwierci XX w. w okresie wzrostu wpływów lewicy zaczęto ograniczać problematykę rei., np. w pismach „Promyczek" (Warszawa 1909) i „W Słońcu", wyd. przez radykalną inteligencję warsz., nastawioną na kształtowanie zaangażowanych postaw wobec rzeczywistości i przeciwstawianie się wielu zakorzenionym w społeczeństwie neg. zjawiskom (np. antysemityzm, nacjonalizm) i polemizujących pośrednio ze stanowiskiem lub postawą chrześcijan ; również w d.cz.r. krytykowano m.in. tendencje filantropijno-charytatywne bazujące na chrzęść. -*• miłości bliźniego; w pismach przeznaczonych dla starszych dzieci i młodzieży (np. „Promyk", Warszawa 1909-10) nie stroniono od antyklerykalizmu.

W 20-leciu międzywojennym podjęto starania o wydawanie ateistycznych pism dla dzieci, np. „Przyszłość to My" (1936), tendencyjnie wykorzystując zdobycze religioznawstwa porównawczego oraz wskazując na nieskuteczność modlitwy. Po II wojnie świat, początkowo przemilczano problematykę rei., a po przyjęciu 1949 idei pedagogiki socjalist. nawiązywano do zagadnień rei. sporadycznie i pośrednio, np. w cyklu gawęd o niebie i ziemi ; problem stworzenia świata naświetlano z punktu widzenia materialistycznego, a motywom bożonarodzeniowym i wielkanocnym, służącym do omawiania tradycji (np. wigilii) i utrwalania nastroju, nadano charakter laicki („Świerszczyk").

3. Nurt traktujący problematykę rei. jako podstawę wychowania ma swą genezę w okresie narastającego po powstaniu listopadowym odrodzenia religijności; niektórzy badacze (np. S. Truchim) dopatrują się pierwszego przejawu tego nurtu w „Szkółce dla Dzieci" z drugiego okresu jej istnienia, chociaż wydaje się, że po raz pierwszy nastąpiło to w „Motylu" (Warszawa 1843); z uwagi na zbytnią jego dziwaczność właściwie początkiem tego kierunku wśród d.cz.r. stały się „Rozrywki dla Młodocianego Wieku" (Warszawa 1856-57), których treści przeniknięte były pierwiastkami wiary zarówno w części powieściowej, jak i poetyckiej.

Ważnym etapem tego kierunku były „Wieczory Rodzinne" (Warszawa 1880-1914) — tygodnik popularnonauk. i beletrystyczny o dużym zróżnicowaniu tematyki, w którym pisali znani twórcy literatury dziecięcej, uwzględniający rei. wątki; kontynuacją tego nurtu był dodatek „Anioł Stróż" (Gdańsk 1894-95) do „Gazety Gdańskiej" i równocześnie do „Przedświtu" (Lwów 1894) oraz „Mały Światek" (1888-1914), wyd. początkowo we Lwowie, a później w Poznaniu i Krakowie, a także „Mój Światek". Dodatek do „Dziś i Jutro" (Kraków 1927-28) oraz „Rycerzyk Niepokalanej" (Niepokalanów 1932-39). W 20-leciu czasopisma zyskują bardziej zdecydowane oblicze rei. i patriotyczne.

Odrębny model d.cz.r., którego prekursorem w pewnym sensie była „Szkółka dla Dzieci" Estkowskiego, stanowił „Przyjaciel Polskich Dzieci" (Gdańsk 1865) i jego kontynuacje — „Przyjaciel Dzieci" (Pelplin 1866), „Przyjaciel Dzieci i Młodzieży" (Chełmno 1867-68) oraz „Przyjaciel Dzieci" (Chełmno 1868), przeznaczone do podniesienia oświaty wśród ludu; jego red. J. -» Chociszewski, zamieszczał opowiadania bibl., żywoty świętych, opisy kościołów, wspomnienia, obrazki z historii naturalnej, powiastki i wierszyki; ten sam cel przyświecał „Przyjacielowi Dzieci i Młodzieży. Pismo obrazkowe ..." (Chełmno, Poznań 1869-73), będącemu dodatkiem do „Katolika". W Polsce pojawiły się dodatki w prasie zaboru prus. już w latach 80-ych XIX w. mimo eksterminacyjnej polityki -*• Kulturkampfu, a w latach 90-ych liczba ich systematycznie się powiększała; dodatki dla dzieci o charakterze rei. miała większość gazet w Wielkopolsce i na Pomorzu;'pierwszym dodatkiem dla dzieci do pisma diec. był „Opiekun Dziatek". Bezpłatny dodatek do „Przewodnika Katolickiego" (wyd. w Poznaniu od 1897); pierwszym dodatkiem dziecięcym w zaborze austr. był „Anioł Stróż". Przyjaciel i nauczyciel dzieci. Dodatek do „Niewiasty Polskiej" (Kraków 1900-02), a w zaborze ros. niesamoistny dział Żarnka „Posiewu" dla dzieci (Warszawa od 1909), natomiast w Rosji „Gazetka dla Dzieci".

Dodatek do „Ludu Bożego" (Kijów 1909) ; na Śląsku istniały dodatki, m.in. „Gazetka dla Dzieci" (1902-14) do „Gazety Opolskiej" oraz „Dzwonek" do „Górnoślązaka" (od 1910), „Katolika" (od 1910) i „Katolika Polskiego" (od 1925). W 20-leciu międzywojennym nastąpił wzrost liczby dodatków do zakładanych popularnych tygodników diec. (m.in. „Niedziela dla Dzieci", Częstochowa 1930-35); tylko niektóre z tygodników miały niesamoistne działy dla dzieci, np.. „Jagusia wśród Dzieci" („Życie Katolickie", Łuck 1031), a także do pism par., m.in. „Tygodniczek dla Dzieci Parafii Jeżyckiej". Dodatek do „Tygodnika Kościelnego Parafii Serca Jezusa i św. Floriana" (Poznań 1937-39), „Słoneczko". Dodatek do „Tygodnika Parafialnego" (Grudziądz 1934-357).

Innym typem d.cz.r. wydawanych w celu szerzenia kultu lub związanych z nim organizacji, zwł. eucharyst. i różańcowych, były „Roczniki Dzieła Św. Dziecięctwa Pana Jezusa" (Kraków 1884-1939); należały tu m.in. pisma „Orędowniczek Eucharystyczny" (Poznań 1925-39), „Młody Las" (Kraków 1938-39), „Mały Orędowniczek Eucharystyczny" (Łódź 1937-39), które mimo wysokiego poziomu wydawniczego (np. do współpracy w „Młodym Lesie" zaproszono G. Morcinka, Z. Kossak-Szczuc-ką, M. Czeską-Mączyńską i W. Miłaszewską) nie zdobyły szerszej popularności.

Jedną z odmian pism organizacji dziecięcych stanowiły periodyki zgromadzeń zak. Sodalicji św. Piotra Klawera „Murzynek" (Rzym, Kraków 1913-39) oraz pallotynów — „Mały Apostoł" (Wadowice, Warszawa 1923-39), werbistów — „Mały Misjonarz" (Górna Grupa 1926-39), saletynów - „Kącik dla Dzieci". Dodatek do „Posłańca Matki Boskiej Saletyńskiej" (Dębowiec k. Jasła 1936-39). Stosunkowo najmniej popularne były kalendarze, wyd. przez zgromadzenia zak. jako doroczne dodatki do d.cz.r., m.in. „Kalendarz Małego Apostoła" (Wadowice 1926), „Kalendarz Małego Misjonarza" (Górna Grupa 1930-38) czy „Kalendarzyk Misyjny dla Dzieci i Młodzieży" (Rzym, Kraków 1920-40).

Mimo rozwoju liczebnego d.cz.r. (1939 przeszło 15 tytułów) tylko niektóre zdobyły poziom równy czasopismom świeckim, jak np. „Orędowniczek Krucjaty Eucharystycznej", „Mały Orędowniczek Eucharystyczny", „Mały Światek" i „Mój Światek", „Rycerzyk Niepokalanej", „Mały Apostoł", „Radość Życia"; pod koniec lat 30-ych zdobyły one poziom równy krajowemu piśmiennictwu dziecięcemu, głównie dzięki d.cz.r. reprezentującym nowo powstałe pol. prowincje zgromadzeń zakonnych.

Po II wojnie świat, do rei. pism popularnych wydawano nast. dodatki: „Mały Gość Niedzielny" (Katowice 1945-50, 1955-58), „Mały Tygodnik". Bezpłatny dodatek do „Tygodnika Katolickiego" (Gorzów 1946-53), „Promyk Boży". Dodatek do „Ładu Bożego" (Włocławek 1947-53), „Młody Głos". Dodatek do „Głosu Katolickiego" (Poznań 1949-56). „Przewodnik Katolicki" zawierał dział (pod różnymi tytułami) lub nie wyodrębnione materiały dla dzieci zamieszczane od 1958 do dziś, obecnie pod nazwą „Nasze Sprawy", oraz „Słówko". Dodatek dla dzieci do „Słowa Powszechnego" (od 1947).

Próbą kontynuowania dodatku wzorowanego na okresach wcześniejszych, formującego postawy obywatelskie oraz dostarczającego informacji i rozrywek był „Mały Tygodnik", w pewnym okresie „Słówko"; z uwagi na powszechność oświaty d.cz.r. ograniczają się stopniowo do problematyki rei. i moralnej. Dzięki zastosowaniu nowych form podawczych i nowym tendencjom wychowania mor. oraz unowocześnieniu materiału graficznego współcz. dodatki dla dzieci dorównują czasopiśmiennictwu pozarel., pozostając do niego w relacji komplementarnej.

Na emigracji korzystano z krajowych d.cz.r., a w wielu ośrodkach niem. (np. „Anioł Stróż". Bezpłatny dodatek do „Przewodnika na Obczyźnie" i „Przyjaciela Ludu", Dortmund 1903) i amer. („Promyk", Chicago 1924-34) wydawano lokalne czasopisma; rei. potrzeby dzieci zaspokajają różne świeckie czasopisma, zwł. harcerskie, które mają dział rei.; po II wojnie świat, powstały m.in. „Informator — Dodatek dla Dzieci" (Montevideo, Urugwaj, 1957), red. przez ks. Wincentego Stolca, jako miesięczny dodatek do „Informatora", publikowanego przez pallotynów, „Murzynek" (Saint Paul, Minnesota, 1912-55 i Krosno 1956) jako ilustrowane pismo mis. dla dzieci i młodzieży, wyd. przez Sodalicję św. Piotra Klawera, „Rycerzyk. Le Croisé" jako mies, dla dzieci i młodzieży, wyd. przez pallotynów (Paryż 1944-51?) i red. przez ks. Jana Obarskiego, Bronisława Wiatera (1949) i Pierre'a Oramowskiego, „Słówko" jako dodatek 2-ty-godniowy dla dzieci, wyd. przez „Słowo Katolickie" (Monachium 1946-50?) i red. przez ks. Wacława Tokarka, „Słówko Polskie", wyd. przez „Słowo Polskie" (Monachium 1945-47) i red. przez ks. Tokarka, ks. Ignacego Wojewódkę i Jerzego Klukowskiego.

Inne wyznania chrzęść, rozpoczęły wydawanie d.cz.r. „Przyjacielem Dzieci". Bezpłatny dodatek do „Przyjaciela Ludu" (Nawsie k. Trzyńca, 1906-09), red. przez ks. F. Michejdę, kontynuowanym 1924-35, o nastawieniu ewang.-nar., i wydawanym dla Śląska Cieszyńskiego; mariawici wydawali mies. „Dziecko Mateczki", red. przez D.M. Ilumínate Sobieszczańską (Płock 1933-35), oraz „Drużynę Mateczki" (1934); ewangelicy wydawali „Raj". Pisemko dla dzieci biblijnych grup poświęcone zadaniom oświatowo-wychowawczym (Wąbrzeźno 1934-37); adwentyści natomiast „Lekcje Biblijne dla Dzieci" (Warszawa 1933-37). Po II wojnie świat, ewangelicy wydają „Przyjaciela Dzieci". Dodatek dla dzieci do „Strażnicy Ewangelicznej" (Warszawa od 1958), starokatolicy zaś „Słoneczko". Dodatek dia dzieci do „Rodziny" (Warszawa 1960-63), a nast. w „Rodzinie" prowadzą kącik dla dzieci i młodzieży, natomiast od 1977 dział Lekcje religii; mariawici płoc. wydają „Mały Mariawita". Dodatek dla dzieci do „Mariawity" (Płock od 1960).

Te d.cz.r. zawierają problematykę rei. (zwł. biblijną) i mor., nastawioną na współczesność, a także katechezy oraz zagadki o tematyce bibl. ; „Przyjaciel Dzieci" publikuje teksty pieśni rei. (także kat., np. „Pójdź do Jezusa"), „Mały Mariawita" utwory M. Konopnickiej, W. Bełzy, A. Asnyka, wiersze K. Glińskiego, T. Lenartowicza, A. Pługa, L. Staffa (m.in. rzadko spotykane fragmenty ze zbiorku Ucho igielne), Or-Ota; „Słoneczko" publikowało utwory S. Poręby, J. Baranowskiego, S. Pawlickiego, E. Drze-wuskiej, H. Urbánka, katechezy, interesujące opowiadania mor. z życia współczesnej młodzieży; „Rodzina" w kąciku dla dzieci i młodzieży zwiększyła udział katechez (m.in. o sakramentach) i opowiadań moralnych. Nastawienie na współczesność cechuje również „Przyjaciela Dzieci", szczególnie od 1968, kiedy redakcję objęła H. Bujok.

D.cz.r. wydawano w Polsce również w językach obcych, m.in. po ukraińsku „Nasz Pryjatel". Czasopys dla Ukrajinskoji Melodi i Szkilnych Ditej (Lwów 1921-35), po niem. „Kindersonntag" (Katowice 1927-34) i „Das arme Heidenkind. Jahrbücher des Werkes der heiligen Kindheit — Jesu in Polen" (Katowice 1932), a po białorusku „Zorka". Biełaruski czasopis dla dziaciej. Dodatek do „Chryścijanskaj Dumki" (Wilno 1938-39) i „Kutok dla Dziaciej". Dział „Da Zhiczen'nia" (Wilno 1934-36).

Podobne prace

Do góry