Ocena brak

Działania zbiorowe

Autor /Ivan Dodano /29.07.2011

Aktywność ludzi w zbiorowościach przebiega nie tylko „obok siebie", nolegle" z aktywnością innych - jak w przypadku tłumu, audytorium, publiczności, pokolenia - ale także wspólnie. Taka wspólna aktywność pojawia się wtedy, gdy ludzie zdają sobie sprawę, że celów, jakie sobie postawili, nie da się zrealizować w pojedynkę, a jedynie razem z innymi, z udziałem innych, przy pomocy innych.

Działająca wspólnie zbiorowość staje się wówczas instrumentem niezbędnym do realizacji celów poszczególnych członków. Aby takie działania były skuteczne, konieczna jest, po pierwsze, wyraźna artykulacja celów działania, po drugie, określenie strategii postępowania, po trzecie, podział funkcji między uczestników, po czwarte, koordynacja różnych funkcji. Najczęściej spełnieniu tych wymogów służy, po piąte, wyłonienie się przywództwa. Kiedy zbiorowość działa w celu realizacji wyraźnie określonych celów, przyjmując określone strategie działania, dzieląc między siebie zadania i koordynując je między sobą, a także poddając się wyłonionemu spontanicznie przywódcy, mamy coś więcej niż zachowania zbiorowe. Na ogół wiąże się z tym także większa trwałość tego rodzaju działań. O ile zachowania zbiorowe są często przelotne, chwilowe, o tyle ukierunkowane na cel zbiorowe przedsięwzięcia wymagają na ogół więcej czasu.

I wreszcie, o ile w zachowaniach zbiorowych obserwowaliśmy wielką dozę spontaniczności, emocjonalności, ekspresyjności, o tyle do realizacji zbiorowych celów niezbędna jest większa racjonalność, myślenie strategiczne, planowanie działań. Kontrast tych dwóch rodzajów wystąpień zbiorowych jest wyraźny, jeśli porównamy zamieszki i akty wandalizmu kibiców po przegranym meczu piłkarskim z gwałtownymi manifestacjami przeciwników globalizacji, które towarzyszyły na przykład szczytowi ekonomicznemu w Quebecu czy Genui.

Choć sposoby działania są zewnętrznie podobne, to istota obu zdarzeń różni się zasadniczo. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z „bezinteresowną" ekspresją złości, wrogości, agresji. Tu o nic nie chodzi, bo przecież wyniku meczu zmienić się już nie da. Natomiast w drugim wypadku - niezależnie od tego, jak oceniamy racjonalność takich działań -chodzi o pewne cele ideologiczne: obronę społeczeństw biednych przed eksploatacją ze strony ponadnarodowych korporacji, ochronę wyniszczanej przyrody. Manifestacje mają przynieść realny skutek: zmienić polityczne decyzje, powstrzymać podpisanie umów międzynarodowych itp.

Tak więc tę bardziej złożoną formę aktywności zbiorowej cechuje to, że jest wspólna, bardziej trwała i celowo, strategicznie motywowana. Przez analogię do rozróżnienia, jakie wprowadziliśmy wcześniej między zachowaniami a działaniami indywidualnymi, mówimy tutaj już nie o zachowaniach zbiorowych, ale o działaniach zbiorowych. Choć i tu, i tu rzuca się kamieniami i demoluje samochody, to rozróby kibiców piłkarskich są przykładem zachowania zbiorowego, a demonstracje antyglobalizacyjne przykładem działań zbiorowych.

Działania tego rodzaju mogą być ukierunkowane na najrozmaitsze cele. Działania zbiorowe podejmuje ekspedycja himalaistów, by osiągnąć szczyt, drużyna piłkarska, by zdobyć puchar, oddział komandosów, by odbić zakładników, strajkująca załoga, by uzyskać podwyżkę płac, grupa uczonych, by dokonać odkrycia, gang przestępczy, by ograbić bank. Takie działania występują w obrębie różnych obiektów społecznych, stanowią treść aktywności ludzi prowadzonej w ramach bardziej lub mniej skrystalizowanych, zinstytucjonalizowanych czy sformalizowanych całości: w zakładzie pracy, instytucie naukowym, klubie sportowym, armii, mafii itp.

Bardzo interesująca dziedzina, w której występują zjawiska z wszystkich trzech omówionych dotąd kategorii - działania masowe, zachowania zbiorowe i działania zbiorowe - to tzw. ruchliwość pozioma. Pojęcie ruchliwości poziomej albo przestrzennej oznacza przemieszczanie się ludzi w przestrzeni geograficznej. Odróżniamy je od pojęcia ruchliwości pionowej, np. awansu, który oznacza przechodzenie na wyższe szczeble społecznych hierarchii. Ruchliwość tego drugiego rodzaju będzie przedmiotem analizy w późniejszych rozdziałach.

Ograniczając się do ruchliwości poziomej, trzeba odróżnić trzy najważniejsze formy, w jakich występuje: migracje, turystykę, dojazdy do pracy. Niezależnie od powodów, jakie popychają ludzi do decyzji o emigracji - zarobkowych, politycznych, religijnych - mogą to być działania całkowicie indywidualne, które dopiero dzięki swojej masowości uzyskują wymiar społeczny, na przykład oznaczają pojawienie się w kraju docelowym wielkiej zbiorowości poszukujących pracy albo miejsca osiedlenia, lub odwrotnie, wyludnienie i drenaż zasobów pracowniczych kraju, z którego emigranci pochodzą.

Ale emigracja może często przeradzać się w zachowania zbiorowe, na przykład masowe ucieczki uchodźców w wyniku brutalnych czystek etnicznych, tłumne obozy przesiedleńców, zbiorowe akty rozpaczy czy protestu przeciwko swojej sytuacji. Wreszcie może też przybierać charakter działań zbiorowych, gdy ludzie podejmują decyzje o emigracji wspólnie, w grupie czy szerszej wspólnocie, wyznaczają cel, organizują się, mobilizują zasoby, przygotowują środki transportu lub nielegalnego przerzutu. Pojawiać się mogą całe organizacje, legalne i nielegalne, wspomagające emigracje tego rodzaju, np. współorganizowane przez Floriana Znanieckiego Stowarzyszenie dla Ochrony Emigrantów w Polsce międzywojennej czy chińskie grupy mafijne organizujące dzisiaj nielegalny przerzut uchodźców z Azji do Europy Zachodniej.

Inna forma ruchliwości poziomej, turystyka, stanowi dzisiaj dzięki rozwojowi środków transportu, otwarciu granic politycznych i uzyskaniu przez znaczne segmenty społeczeństwa pewnych rezerw zasobów finansowych niezwykle popularny i masowy sposób okresowego przemieszczania się. I tutaj zauważamy trzy możliwe odmiany działań. Kiedy ludzie indywidualnie decydują się odwiedzać odwieczne centra światowej turystyki czy jakieś szczególnie modne w danym momencie miejsca, pojawiają się działania masowe turystów podróżujących jakby obok siebie, ale nie razem, które mają oczywiście swoje zagregowane skutki dla ekonomiki krajów przyjmujących, firm transportowych, organizacji turystycznych, a także życia codziennego lokalnych mieszkańców.

Masowe nagromadzenie turystów w pewnych popularnych miejscach, np. miejscowościach uzdrowiskowych, rodzi rozmaite zjawiska z kręgu zachowań zbiorowych - tłok, tłum, kolejki, korki komunikacyjne, konkurencję o miejsca parkingowe, stoliki w restauracjach, skrawek piasku na plażach - notabene często odbierające wartość samym przeżyciom turystycznym. Wreszcie, turystyka przybiera także coraz powszechniej charakter zorganizowany, grupowy, z wyraźnym celem, programem, kierownictwem, a więc staje się przejawem działań zbiorowych.

To samo można powiedzieć o powszechnych dzisiaj, zwłaszcza w okolicach wielkich zurbanizowanych aglomeracji, dojazdach do pracy. I tutaj występuje troistość: masowych, ale podobnych i występujących nawet o tych samych godzinach indywidualnych działań pracowników, towarzyszących temu nieuchronnie zagęszczeń działań w przestrzeni, prowadzących do zachowań zbiorowych, oraz zorganizowanych działań zbiorowych, od używania na przemian, rotacyjnie, swoich samochodów przez dojeżdżającą do pracy grupę sąsiadów (popularny w Ameryce car pool) po autobusy pracownicze przysyłane przez firmę.

Podobne prace

Do góry