Ocena brak

Działania masowe

Autor /Ivan Dodano /29.07.2011

W przypadku działań masowych ludzie działają jeszcze pojedynczo, każdy dla jakichś swoich własnych prywatnych celów, kierując się indywidualnymi motywacjami, racjami i intencjami. Ale novum to właśnie masowość takich działań. Z tego że podobne działania podejmuje bardzo wielu ludzi, wynikają dla całego społeczeństwa jakieś ważne konsekwencje, które przez poszczególne jednostki nie były ani zamierzone, ani nawet przewidywane. Kiedy idę do sklepu na zakupy, to wybieram towary, które są mi potrzebne, które mi się podobają, na które mnie stać. Każda decyzja kupna jest uwarunkowana różnymi prywatnymi okolicznościami.

Nie zastanawiam się nad tym, że w tym samym momencie, w tysiącach różnych sklepów podobne decyzje podejmują miliony innych kupujących. Ale złożonym efektem tych wszystkich decyzji może być np. wzrost inflacji, który dotyka portfela wszystkich kupujących, choć żaden do tego nie zmierzał, ani tego nie przewidywał. Kiedy odkładam oszczędności do banku, a czyni tak także wielu innych, wszyscy razem kształtujemy wartość złotówki, choć nie to było naszym bezpośrednim celem, ograniczonym do uzyskania korzystnych odsetek. Kiedy postanawiam założyć prywatną firmę i zainwestować w to dochody i oszczędności, pragnę po prostu zarobić, podnieść swój standard materialny, odnieść indywidualny sukces.

Ale kiedy tak samo czyni wielu, złożonym efektem może być np. wzrost gospodarczy, który okaże się korzystny dla każdego przedsiębiorcy, choć żaden bezpośrednio do tego nie zmierzał. Słynny niemiecki socjolog Max Weber twierdził, że tak ogromnie złożony makrosystem, jakim jest kapitalizm, powstał wtedy, gdy wielka liczba ludzi przeniknięta „duchem kapitalizmu", czyli swoistymi motywacjami wywodzącymi się z religijnej doktryny protestanckiej, podjęła działania przedsiębiorcze, organizując firmy, inwestując, oszczędzając i rozwijając produkcję1. A gdy kapitalizm już istnieje i funkcjonuje, ekonomiści od czasów Adama Smitha wskazują na tzw. „niewidzialną rękę rynku" jako mechanizm zwrotnego oddziaływania makro-efektów aktywności gospodarczej na samych nieświadomych i mimowolnych twórców tych tendencji, a więc producentów i konsumentów.

Spójrzmy na inne dziedziny poza gospodarką. Kiedy idę głosować w wyborach, mam na uwadze własne interesy, przekonania ideologiczne, prywatne nadzieje związane z tym czy innym kandydatem. Ale ponieważ równocześnie głosują miliony innych, złożonym efektem tych wszystkich decyzji może być np. zasadniczy zwrot polityczny, którego poszczególni wyborcy ani nie chcieli, ani nie przewidywali. Kiedy rodzina decyduje się mieć jedno dziecko albo więcej dzieci, albo pozostać bezdzietną - istotne są czynniki emocjonalne, majątkowe, ale nikt chyba nie kieruje się tym, że od tego w skali masowej zależą istotne tendencje demograficzne: stagnacja czy wzrost ludnościowy, zerowa reprodukcja, starzenie się populacji itp.

I jeszcze jeden przykład: kiedy ktoś wymyśla jakieś nowe słowo czy zwrot językowy, robi to z potrzeby lepszej komunikacji, dla zamanifestowania swojej oryginalności, dla hecy czy z innych jeszcze własnych pobudek. Ale w efekcie, kiedy taki neologizm czy zwrot się przyjmie i upowszechni, kiedy zaczyna go powtarzać wielu innych, modyfikacji ulega ten niezwykle złożony produkt społeczny, jakim jest język. Zobaczmy na przykład, jak szybko wchodzą w powszechne użycie zwroty służące tylko do zapełniania pustych momentów w narracji: „na dzień dzisiejszy", „tak naprawdę" itp. Język naturalny jest zapisem niezliczonych innowacji językowych, efektem skumulowanych wysiłków niezliczonych pokoleń, zmierzających do znalezienia najlepszych sposobów komunikowania się.

Jeśli dzisiejszy język polski jest tak bardzo różny od języka Reja czy Kochanowskiego, to tylko dzięki innowacjom wprowadzanym w ciągu stuleci przez masy mówiących po polsku ludzi. Szczególnie twórcza jest w tym zakresie młodzież. Język młodzieżowy - szkolny, studencki - jest zawsze pełen neologizmów, egzotycznych zwrotów, nowych form gramatycznych itp. z dwóch chyba powodów. Po pierwsze ze względu na typowy konflikt pokoleń i bunt wobec zastanego, rutynowego języka starszych, a po drugie ze względu na to, że młodzież jest bardziej eksponowana na dokonujące się zmiany techniczne, cywilizacyjne, kulturowe, polityczne, dla których poszukuje odpowiedniej ekspresji językowej. Zobaczmy na przykład jak prozachodni przełom polityczny w Polsce po roku 1989 przyczynił się do inwazji anglicyzmów, a eksplozja technologii komputerowej - do pojawienia się swoistego slangu komputerowego czy internetowego.

Wszystkie te przykłady wskazują na zjawiska, stany czy procesy, które ujawniają się na najwyższym, całościowym poziomie społecznym, dotyczą całego społeczeństwa. To właśnie całe społeczeństwo charakteryzujemy, gdy mówimy o poziomie wzrostu gospodarczego, stopie inflacji, stopniu rozrodczości, reżimie politycznym, orientacji ideologicznej, kształcie języka narodowego itp. Te ogólnospołeczne atrybuty nie są jednak wytworzone przez nic innego jak tylko masowe, ale osobne działania pojedynczych członków społeczeństwa, są skumulowanym efektem tego, co czynią ze swoich i sobie tylko znanych powodów poszczególne jednostki. Działania te mogą przebiegać całkowicie spontanicznie. Ale mogą też być przedmiotem interwencji podejmowanych przez rządy, zmierzające do ich kształtowania w kierunku uznanym za pożądany. W systemach autokratycznych, dyktatorskich czy totalitarnych odwoływano się do bezpośredniego przymusu i kontroli.

Dzisiaj, w dominujących w świecie systemach demokratycznych, polityka gospodarcza, społeczna, kulturalna zmierza tylko do takiego ukształtowania kontekstu życia obywateli, aby skłonić ich, zachęcić, motywować do podjęcia działań uważanych za społecznie korzystne. Na przykład, podnosząc stopy procentowe, zachęca się do oszczędzania, obniżając, do zaciągania kredytów i inwestowania. Obniżając podatki, zwiększa się siłę nabywczą obywateli, co może oznaczać zwiększoną konsumpcję, ale także tworzenie nowych miejsc pracy. Podnosząc cła, zniechęca się do importu. A organizując konkurs na polskie nazwy firm, opiera natrętnej amerykanizacji. W ostatecznym rachunku wszystko zależy jednak od podejmowanych w masowej skali indywidualnych decyzji, a te - jak już wiemy - mogą kierować się nie tylko racjonalnymi kalkulacjami, ale także tradycyjnymi, rutynowymi przyzwyczajeniami czy wręcz stanami emocjonalnymi.

Podsumowując, w przypadku działań masowych jedyna różnica w stosunku do działań indywidualnych to ich wielość i równoczesność. Kiedy wielu ludzi w podobnym czasie podejmuje podobne działania, pojawiają się ich skutki zagregowane i skumulowane, wykraczające poza zakres prywatny i jednostkowy, a uzyskujące znaczenie ogólnospołeczne.

Podobne prace

Do góry