Ocena brak

DYMITR z SALONIK, Demetriusz

Autor /Tyburcjusz Dodano /06.09.2012

zm. za ces. Maksy-miana (293-310), jeden z wielkich męczenników Kościoła wsch. ; wg Martyrologium siriacum, Martyrologium Hieronimianum oraz ok. 20 panegiryków, wygłaszanych głównie w Tesalonice z okazji święta D., wynika, że prawdopodobnie jest on identyczny z diakonem z Sirmium (obecnie Sremska Mitrovica w Jugosławii); w późniejszych legendach D. występuje jako wojownik i prokonsul Achai.

Kult D. rozszerzył się w Kościele wsch., zwł. wśród Słowian bałk. (stąd próby wykazania, że był on pochodzenia słow.), a jego imię często nadawano na chrzcie; pod jego wezw. istnieje też wiele kościołów (w Konstantynopolu było ich 9 i 1 klasztor), a prawie wszystkie dawne klasztory i cerkwie ruskie miały cząstkę jego relikwii. D. jest głównym patronem diec. Sirmium i Salonik oraz żołnierzy (od najazdu Słowian i Bułgarów na Bałkany w VII w.); oficjum o D. należy do najpiękniejszych we wsch. liturgii. Święto w MartRom 8 X, na Wschodzie 26 X.

Szczególną czcią darzyli D. wojownika panujący z dynastii Komnenów i Paleologów, a na Rusi książęta włodzimiersko--suzdalscy i moskiewscy. Głównym miejscem jego kultu była bazylika (martyrium) w Salonikach, 5-nawowa, z transeptem (wzniesiona na miejscu rzym. łaźni, gdzie D. miał ponieść śmierć męczeńską z rozkazu Maksymiana), wg tradycji ufundowana przez Leoncjusza, prefekta Iiirii z pocz. V w.; badania archeol. wykazały, że zbudowana pod koniec V w., uległa pożarowi między 603-649, a ok. 688 została odbudowana (1492 zamieniona na meczet, 1917 zniszczona przez pożar); wcześniej istniało tu sanktuarium z niewielkim pomieszczeniem w kształcie krzyża pod ołtarzem, a w nim omfalos z marmurową skrzyn-ką-relikwiarzem, zawierającą kawałek materiału przesiąkniętego krwią (obecnie w postaci brązowego pyłu); w nawie środk. znajdowało się cyborium (po zniszczeniu 904 odbudowane) 6-kolumnowe z kopułą i srebrnymi rytowanymi plakietkami po bokach, mieszczące podobiznę zmarłego D. na marach i 2 trony, zastąpionych w X w. marmurowym sarkofagiem z jego wizerunkiem; ponadto było w bazylice źródło lecznicze hagiasma (dawne nymphaeum, należące do rzym. łaźni), wzbogacone w X w. w zbiorniki na cudowny olejek — myron (m.in. nacierali się nim żołnierze przed bitwą);

wytwarzane dla pielgrzymów ampułki, enkolpiony i plakietki wotywne zdobiono scenami cudów D.; relikwiarze (srebrne i złote) z IX-XII w. w formie sarkofagu (zachowane m.in. w skarbcach klasztorów Watopedi i Wielkiej Ławry na Athosie oraz katedry w Halberstadt) zwykle opatrywano zewnątrz wizerunkiem D. — oranta, a wewnątrz postacią zmarłego męczennika (m.in. w British Museum, Dumbarton Oaks w Cambridge Mass., Museo Civico w Sassoferrato) ; srebrny relikwiarz, wykonany przez Jana Autoriana dla księcia Konstantego X Dukasa i jego żony, przypomina dawne cyborium w Salonikach (Orużejnaja Palata w Moskwie).

Do najstarszych przedstawień D. należy mozaikowy cykl obrazów wotywnych z V w. i z ok. 690 w Salonikach (zachowany częściowo), m.in. portretowe ujęcia D., prezentacja wiernych Matce Bożej przez D. oraz jego cudy; od X w. przedstawiano D. w pancerzu, z tarczą i włócznią, niekiedy z łukiem i kołczanem wg schematu przyjętego dla wizerunków świętych wojowników. W polichromiach kościołów bizant. często umieszczano D. w grupie 5 głównych patronów żołnierzy — ze św. Jerzym, Teodorem Stratilatesem, Teodorem Teronem i Prokopem.

Występuje też ze swymi przybocznymi Nestorem i Lupusem; znane są ponadto jego wizerunki w postawie siedzącej (np. ikona ruska z XII-XIII w., Galeria Tretiakowska w Moskwie), z aktem koronacji przez anioła zlatującego z nieba, oraz konne (np. na steatytowej ikonie gr. z XI lub XII w., Orużejnaja Palata w Moskwie), zbliżone do przedstawień św. Jerzego, z motywem przebicia włócznią cara Kałojana również na koniu (np. malowidło w Decani z XIV w.) lub leżącego na ziemi (ikona tyrnowska z XVII w., New Grecian Gallery w Londynie).

Na narracyjne cykle z życia, męczeństwa i cudów D. (najstarszy w bazylice salonickiej, znany częściowo z inskrypcji, nie zachował się) składają się nast. sceny — D. nauczający, D. wezwany przed ces. Maksymiana, Maksymian wydający rozkaz uwięzienia D., D. w więzieniu zabijający skorpiona, koronowany przez anioła, błogosł \wiący Nestora, D. przebijany włócznią na rozkaz Maksymiana, pogrzeb D. i cudy (D. odpierający Słowian sprzed murów Salonik, D. odbudowujący wieżę w murach miasta, D. uzdrawiający prefekta, D. zabijający cara Kałojana). Z zachowanych cyklów malarskich najobszerniejszy znajduje się w kościele metropol, pod wezwaniem D. w Mistrze (z końca
XIII w.) oraz w kościele klasztornym w Decani (sprzed poł.
XIV w.) i w Peći (z 1. poł. XIV i XVI-XVII w.).

Liczne epizody malowano na obrzeżach ikon wokół centr, postaci D. (np. ikona nowogrodzka z pocz. XV w., Ermitaż w Leningradzie) oraz w iluminacjach rpsów (np. Psałterz Teodora z 1066, British Museum); występują też na ramach metalowych obramień nakładanych na ikony lub na pojedynczych plakietkach wotywnych oraz na ściankach relikwiarzy (relikwiarz z Watopedi).

 

H. Delehaye, Les légendes grecques des saints militaires, P 1909,103-109, 259-263; N.K. Kluge, Technika mozaicznoj roboty w cerkwi swiatogo D. w Soluni, Izwiestija Russkogo Archeołogiczeskogo Instituía w Konstantinopole 14(1909) 62-67; T.E. Uspienskij, O wnow' otkrytych mozaikach w cerkwi swiatogo D. w Soluni, Izwiestija Russkogo Archieołogiczeskogo Instituta w Konstantinopole 14(1909) 1-61 ; G. Millet, Monuments byzantins de Mistra, P 1910, 68-70; V.R. Petkovic, Manastir Decani, Belgrad 1941, II 58-59; A.A. Vasiliev, 77te Historical Significance of the Mosaic of Saint D. at Sassoferrato, DOP V 29-39; G. i M. Sotiriou, 7 wasiliki tu hagiu D. Thessalonikis, At 1952; F. BariSić, Cuda D. Solonskog kao Istoriskl Izborl, Belgrad 1953; P. Lemerle, La composition et la chronologie des deux premiers livres des „Miracula sancii D.", ByZ 46(1953) 349-369; tente. Saint D. de Thessalonique et les problêmes du martyrium et du transept, BCH 77(1953) 660-694; R. Janin, BS IV 556-564; A. Grabar, Quelques reliquaires de saint D. et le martyrium du saint à Saio-nique, w : L'art de la fin de l'antiquité et du moyen-âge, P 1968, 1 435-453 ; tenże, Un nouveau reliquaire de saint D., w; L'art de la fin de l'antiquité et du moyen-âge, P 1968, I 454-460; R. Cormack, The Mosaic Decoration of Saint D., Thessaloniki. A Re-Examlnatlon in the Light of the Drawings of W.S. George, ABSA 64(1969) 17-52; A. Xyngopoulos, The Mosaics of the Church of Saint D. in Thessaloniki, Thessrtaniki 1969; S. Dufrenne, Les programmes iconographiques des églises bj.untines de Mistra, BCA 4(1970) 7-8, 34-37, 60; J. Walter, Saint D. The Myroblytos of Thessaloniki, EChR 5(1973) 157-178; J. Myslivec, LCIk VI 42-45; D. Obolensky, The Cult of Saint D. of Thessaloniki In the History of Byzantine-Slav Relations, Balkan Studies 15(1974) 3-20; M.S. Theocharis, Psefidote eikon tu hagiu D. kai he aneuresis ton leipsanon tu hagiu eis Italian, Praktika tes Akademias Athenon 53 (1978) 507-536.

Podobne prace

Do góry