Ocena brak

DUCHACY, Ordo Fratrum Canonicorum Regułarium Sancti Spiritus de Saxia, Zakon Świętego Ducha

Autor /RyjeK Dodano /24.08.2012

Zakon oparty na Augustyna regule, mający za cel szeroko pojętą akcję charytatywną.

I. W KOŚCIELE POWSZECHNYM — Zakon zał. przy szpitalu w Montpellier w 2. poł. XII w. przez -* Gwidona i odznaczający się szczególnym kultem Ducha Świętego Pocieszyciela ubogich i strapionych, składał się początkowo wyłącznie z konwersów (braci i sióstr), a nieco później także z kapłanów sprawujących duszpasterstwo nad członkami konwentów i szpitali (-» chorych duszpasterstwo); Gwidon, przyjąwszy regułę Augustyna, przystosował dla swego zakonu konstytucje joannitów i powołał złożone z ludzi świeckich Bractwo Świętego Ducha dla wspierania jego działalności.

D. nosili czarną szatę z białym krzyżem o 2 ramionach poprzecznych (symbol Trójcy Świętej), którego wszystkie zakończenia miały podwójne rogi (symbolizowały 12 owoców Ducha Świętego). Cel zakonu wyrażano w specjalnym ślubie, ofiarując siebie Bogu, NMP i chorym.

Zasadniczą nowością d. było zaakcentowanie działalności szpitalnej, warunkującej istnienie konwentu. Papież Innocenty IH zatwierdził zakon brewem His praecipue z 22 IV 1198 i bullą Religiosam vitam, a Gwidonowi przekazał 1204 szpital S. Maria in Sassia w Rzymie, wzniesiony na miejscu dawnego hospicjum Anglosasów, którego nazwę zmieniono na Santo Spirito in Sassia; pragnął też, by klasztor rzym. stał się centr, domem zakonu; wobec zdecydowanego sprzeciwu Montpellier pap. Honoriusz HI zatwierdził 1217 podział zakonu na odłam rzym. (Włochy, Anglia, Węgry, Niemcy) i franc. (Francja i pozostałe kraje eur.); 1291 połączono je z domem gen. w Rzymie.

Dzięki poparciu papieży, wielkiemu zapotrzebowaniu społ. oraz licznym darowiznom d. zakładali placówki i afiliowali już istniejące szpitale. W XIII w. rozprzestrzenili się w większości krajów eur. i liczyli ponad 300 placówek; w XV w. było m.in. 400 szpitali we Francji, 280 we Włoszech, 37 w Niemczech, 128 w Hiszpanii i Portugalii, 40 w Danii oraz 35 w Norwegii i Szwecji.

W XVI w. założyli placówki na wyspie Santo Domingo (1535), w Kolumbii (1551), w Meksyku i Peru (1560) oraz utworzyli prow, amerykańską (1585); założyli również domy na wyspie Mahé (Seszele, 1558), w Goa (1560), w Gwinei Górnej (1560) i Czan (obecnie Czandigarth 1561). Wojny rei. XVI w. spowodowały upadek zakonu, liczącego wówczas ponad 1000 domów; w Anglii, Niemczech i krajach skand, skasowano majątki, usunięto d. ze szpitali i wywłaszczono ich z klasztorów; we Francji zakon zniszczyli 1562 hugenoci.

Na mocy edyktu króla franc. Ludwika XIV z 1672 majątki stanowiące podstawę utrzymania szpitali oddano szlachcie biorącej udział w wojnach król.; zakazano również przyjmowania nowicjuszy; ostatni d. we Francji zmarł 1780. W Hiszpanii rząd zamknął 1835 nowicjat i przejął klasztory. We Włoszech ze względu na stale zmniejszającą się liczbę zakonników kierownictwo szpitali przejmowały zarządy miejskie (w Rzymie 1849, choć d. pracowali tu do 1873).

Organizację zakonu określił pap. Innocenty III bullą Inter opera piet at is z 1204, wprowadzając scentralizowany system władzy z dożywotnim generałem (mógł nim być zakonnik bez święceń) na czele z prowincjałami wybieranymi przez odpowiednie kapituły (gen. lub prow.); generał zatwierdzał uchwały kapituł prow., wybory prowincjałów i wyznaczał wizytatorów dla poszczególnych prowincji. Kompleks budynków d., położony zazwyczaj nad wodą w pobliżu obronnych murów miasta i w oddaleniu od mieszkań, składał się z kościoła, szpitala dla mężczyzn i kobiet, szkoły, odrębnych pomieszczeń dla braci i sióstr oraz zabudowań gosp.; dom i szpital miały wspólnego przełożonego (zw. magistrem), powoływanego przez kapitułę prow, na 3 lata; bezpośrednim zarządcą szpitala był hospitalariusz (zw. praefectus sanitatis).

Do klasztorów przyjmowano na oblatów małe dzieci, uroczyście ofiarowane przez rodziców, które wychowując się w klasztorze otrzymywały strój zak. i zależnie od wieku pomagały chorym; po dojściu do pełnoletności mogły opuścić klasztor lub złożyć profesję zak. ; na oblatów przyjmowano też (czasowo lub na stałe) mężczyzn stanu wolnego.

Dzień w klasztorze duchackim rozpoczynano hymnem -*• Veni Creator Spiritus; w każdy czwartek odprawiano wotywę o Duchu Świętym i śpiewano godzinki do NMP; wśród podopiecznych d. szerzyli kult Jezusa Miłosiernego wraz ze świętem Dobrych Uczynków (ustanowione 1208 przez Innocentego III na 2 niedzielę po Objawieniu Pańskim), MB Uzdrowienia Chorych i św. Józefa, patrona dobrej śmierci.

Do szpitali przyjmowano wszystkich potrzebujących pomocy bez względu na płeć, pochodzenie społ., zawód i wyznanie. Konstytucje nakazywały d., by raz w tygodniu po wsiach i ulicach miast poszukiwali ubogich i chorych, sprowadzając ich do domu Św. Ducha, oraz przyjmowali darmo do szpitali porzucone sieroty i ciężarne kobiety, zaradzając w miarę możności ich potrzebom; jeśli zabrakło miejsca w szpitalu, pielęgnowali chorych również w domach; szczególną troską otaczali dzieci, zwł. nieślubne, znalezione, podrzucone w przeznaczonym na to miejscu przed bramą szpitala (dostępnym o każdej porze i zapewniającym całkowitą dyskrecję osobie pozostawiającej dziecko) lub urodzone w szpitalu, a pozostawione przez matki; na podstawie przywileju pap. dzieci nieślubnego pochodzenia były legitymowane, otrzymywały u d. wychowanie i wykształcenie zależnie od zdolności (wychowankowie d. byli zwolnieni od opłat uniw.);

niekiedy za wynagrodzeniem oddawano je na wychowanie wiejskim kobietom i kontrolowano ich postępowanie; dorastającym dziewczętom zapewniano posag.
Obowiązkiem kapłanów (przynajmniej 4 w domu kanonicznie eryg.) była recytacja oficjum godzin kan., duszpasterstwo chorych, odprawianie pogrzebów i prowadzenie rekolekcji dla samotnych matek, a braci — praca fiz. i pielęgnowanie chorych.

Przez żywą działalność charytatywną (w XII-XVIII w. prowadzili w Europie ok. 1240 szpitali) łagodzili społ. problem chorych i ubogich, a przez szczególną troskę o dziecko świadczyli o jego godności i prawach w ludzkiej wspólnocie.

II. W POLSCE — D. sprowadził z Wiednia w 1. poł. XIII w. bp krak. Iwon Odrowąż do Prądnika (pod Krakowem), a bp Jan Prandota przeniósł ich do miasta, oddając im par. kościół Św. Krzyża, zabudowania szpitalne i gosp. oraz odrębne pomieszczenia dla sióstr i braci; powierzył im par. kościół św. Marcina w Biskupicach (k. Wieliczki); 1282 istniał już klasztor w Kaliszu; 1296 bp krak. Jan Muskata osiedlił d. w Sławkowie, a kasztelan krak. Źegota ufundował dla nich 1312 szpital w Sandomierzu; w XVI w. założyli d. placówkę w Stawiszynie (k. Kalisza), a w XVII w. w Wisznicach (k. Włodawy).

Pizy klasztorze w Krakowie i prawdopodobnie w Sandomierzu istniało Bractwo Świętego Ducha. D. polscy należeli początkowo do zak. prowincji austr.-węg., a pod koniec XIII w. utworzyli prow, niezależną; na kapitule 1651 pod przewodnictwem gen. wizytatora z Rzymu (P. Sauniera) zredagowano konstytucje zak. przystosowane dla pol. prowincji, które zatwierdził generał; pap. Benedykt XIV wyjął 1741 prowincję pol. spod władzy generała i poddał jurysdykcji bpów ordynariuszy, licząc na ich pomoc dla zakonu.

Macierzystym klasztorem d. był dom krak. (1528 — 30 zakonników) ze szpitalem na ok. 350 osób. Liczba wychowywanych w nim dzieci dochodziła do 120; zdrowotnie najsłabsze oddawano za opłatą pieniężną na wychowanie wiejskim kobietom; posagi dla ubogich dziewcząt zabezpieczone były z dochodów żup solnych w Wieliczce. Zarząd szpitala początkowo należał do braci, a dopiero 1528 Rada Miejska Krakowa za pomoc w odbudowie po pożarze mianowała jednego ze swych członków (zw. prowizorem) do zarządzania gospodarką szpitalną w porozumieniu z przełożonym klasztoru i miejscowym bpem.

Polscy d. w pracy szpitalnej podkreślali znaczenie osobistych kontaktów, nakładając na braci codzienny obowiązek rozmowy z chorymi lub czytania im książek treści rei. ; kapłani pracowali w powierzonych d. kościołach parafialnych. Prowincja pol. 1777 liczyła 14 zakonników, a 1783 uległa kasacie; ostatni d. zmarł 1820 w Krakowie. Uchwałą Rady Miejskiej rozpoczęto 1892 burzenie szpitala i kościoła Św. Ducha w Krakowie, by przygotować miejsce pod budowę teatru.

 

P. Brune, Histoire de l'Ordre Hospitalier du Saint-Esprit au cours des siècles. Lons-le-Saunier 1892,19402 ; S. Tomkowicz, Szpital Świętego Ducha, Kr 1892; L. Wachholz, Szpitale krakowskie ¡220-1920, Kr 1921, I 54-104; Schnürer II 374-468; O. de Angelis, Innocenzo ¡H e la fondazione dell'ospedale di Santo Spirito in Saxia, R 1948; tenże, L'arciconfraternità ospedaliera di Santo Spirito tn Saxia, R 1950; tenże, L'ospedale apostolico di Santo Spirito in Saxia nella mente e nel cuore del papi, R 1956; tenże. L'ospedale di Santo Spirito in Saxia e le sue filiali nel mondo, R 1958; tenże, L'ospedale di Santo Spirito in Saxia I-II, R 1960; tenże. Guido di Montpellier, Innocenzo ¡H e la fondazione dell' ospedale apostolico di Santo Spirito in Santa Maria in Saxia, R 1962; A. Zahorski, Rys historyczny położnictwa w szpitalu Ducha Świętego w Krakowie, Przegląd Lekarski 19(1963) 21-26,197-201; K. Antosiewicz, Zakon Ducha Świętego de Saxia w Polsce średniowieczne], NP 23(1966) 167-198; J. Kłoczowski, Zakony na ziemiach polskich w wiekach średnich, KwP I 449-451; P.L. Hug, NCE VII 103-104; K. Antosiewicz, Kapituly prowlncjalne zakonu Ducha Świętego de Saxia w Polsce, STNKUL 16(1968) 247-251 ; tenże, Klasztor Świętego Ducha de Saxia w Sandomierzu (¡292-¡8¡4¡, KDS 65(1972) 32-43; R. Hostie, Vie et mort des ordres religieux. Approches psychosociologiques, P 1972, 111; MAChP I 217; E. Wiśniowski, 800 lat Zakonu Ducha Świętego, Novum 17(1976)2. 9, 125-128; K. Antosiewicz, Opieka nad biednymi i chorymi w krakowskim szpitalu Świętego Ducha (¡220-¡74¡), RH 26(1978) z. 2, 35-39.

Podobne prace

Do góry