Ocena brak

DRAMAT LUDOWY

Autor /szkolnik Dodano /16.02.2012

DRAMAT LUDOWY, termin używany w Polsce w kilku znaczeniach:
1) tekstów tradycyjnych widowisk, 2) utworów tzw.
dramatopisarzy ludowych, 3) sztuk o tematyce ludowej, których
autorami byli pisarze interesujący się życiem i kulturą
ludu, ale z reguły nie związani z nim pochodzeniem i przynależnością
społ., adresujący swoją twórczość tak do ogółu
odbiorców, jak do ludu.
W pierwszym przypadku za d.l. uważa się utwór prezentowany
w formie tradycyjnego widowiska lud. (np. —»  szopka,
jasełka, Herody, Trzy Króle i chodzenie z kożą), którego twórca
i odbiorca pochodził ze środowiska wiejskiego, bądź z grup
społ. pozostających z nim w ścisłych kontaktach. Utwór taki
był przeważnie anonimowy, wywodził się ze średniow. form
obrzędowo-zwyczajowych (—» ludus), przekazywany często
ustnie, długo funkcjonował w środowisku lud., przekształcał
się, rozbudowywał, aktualizował. Tą twórczością zajmowali
się nie tyle historycy literatury, co etnografowie i folkloryści,
którzy z racji rozpatrywania jej w powiązaniu z elementami
widowiskowymi woleli operować określeniem teatr lud. niż
terminem d.l. czy dramat gminny.
Twórczość pisarzy dram. pochodzenia lud., którzy nie zerwali
więzi ze swoim środowiskiem, starając się zaspokoić
jego potrzeby lit. i kult., rozwinęła się w 2 poł. XIX w. Wiązało
się to z kult. edukacją wsi w tym okresie, z ruchem oświat,
rozwijającym się w nurcie —» pozytywizmu, z działalnością
stronnictw polit. i walką o świadomość społ. i nar. chłopa.
Pisarze lud. w poczynaniach lit. rzadziej nawiązywali do form
ustnej twórczości, a wzorowali się na literaturze oficjalnej
(zwł. na dramatach W.L. Anczyca i J.K. Galasiewicza, którzy
zdobyli największą popularność). Zachowywali jednak koloryt
lokalno-regionalny, wprowadzali elementy folkloru (gwarę,
przysłowia, pieśni, tańce), nawiązywali do obrzędów lud.,
zwł. w widowiskach scen. (np. Wesele górali istebniańskich J.
Probosza, Prządki i Bajeczny świat Tatr A. Tyłki Sulei), także
w in. odmianach dramatu (np. komedie obycz. Bogata wdowa,
Wycużnik, Górnicy, Obieżysasi P. Kołodzieja). Rozwój tego
typu twórczości był jednoczesny z nasileniem się amatorskiego
ruchu teatralnego. Ma on bogate tradycje w Rzeszowskiem;
na Śląsku, Mazurach i Warmii, Pomorzu pełnił ważną rolę
polit. w walce o pol. język i kulturę narodową. Formy i rolę
teatru amatorskiego określały społ. organizacje opiekuńcze,
zwł. istotną rolę odegrała pierwsza - Związek Teatrów i Chórów
Włościańskich (zał. 1907 przez Z. Gargasa we Lwowie,
oddziałujący na całą Galicję), podważający Anczycowską
konwencję dramatu chłopskiego, głoszący ideę regionalizmu,
pielęgnowania chłopskich tradycji artystycznych. Ideologiem
lud. ruchu teatr, był —»  J. Cierniak, redaktor mies. —»  „Teatr
Lud." (1923-39), zał. Instytutu Teatrów Lud. (1929-39). Realizował
on program teatru rozwijającego tradycyjną kulturę
i sztukę lud., które ze względu na rodzimość uważał za
najważniejszy element kultury narodowej. Tworzywem scen.
uczynił gł. obrzędy i zwyczaje wiejskie, swoiste misterium
egzystencji człowieka, związanej z rytmem przyrody, za najwłaściwszą
formę uznawał widowisko plenerowe, umożliwiające
pracę zespołową, inwencję i samodzielność twórczą.
Widowiska oparte na materiałach folkloryst. weszły na stałe do
repertuaru scen lud., także zawodowych (np. Wesele na Kur-,
piach, Wesele cierniakowskie, Wesele lubelskie). Do obrzędów
nawiązywali dramatopisarze regionalni, np. K. Małłek
(Plon, czyli Dożynki na Mazurach i Wesele mazurskie), L.
Kobiela (Gorejący skarb), W. Brzega (Wieczornica góralska),
A. Stapińska (Wesele góralskie), F. Sędzicki (W cudowną noc
gwiazdkową), B. Sychta (Szopka kaszubska, Wesele kociewskie).
Termin d.l. w trzecim z przywoływanych znaczeń przyjął się
w krytyce w 2 poł. XIX w., co wiązało się z wystąpieniem sporej
liczby dramatopisarzy specjalizujących się w tematyce wiejskiej,
określających odrębność utworów jej poświęconych
podtytułami: d.l., obraz ludowy. Było to rezultatem uaktualnienia
się problematyki chłopskiej po 1846-48, upatrywania
przez koła konserwatywne konieczności jej upowszechnienia
w odpowiednim naświetleniu. Atrakcyjność i popularność
nurtu lud. w literaturze zdecydowała o podniesieniu d.l. do
rangi odrębnego gatunku. Za charakteryzujące go cechy uznano:
tematykę zaczerpniętą z życia warstw lud., gł. chłopskich,
oraz sposób ich ujęcia, podkreślający odrębność prezentowanego
środowiska, np. zaznaczenie cech folkloryst. przez rodzajowe
ukazanie obyczajowości, język wykorzystujący słownictwo
i wyrażenia gwarowe, przysłowia. W poszukiwaniu tradycji
gatunku krytyka zaliczała do niego każdy utwór dram.,
który podejmował temat lud. i wprowadzał na scenę postacie
lud., niezależnie od inspirujących go tendencji. Terminem d.l.
objęte zostały np. pierwsze pol. „opery narodowe" (—»  opera),
wyrosłe z reformatorskich prądów oświeceniowych, z idei
traktowania sprawy chłopskiej jako narodowej (Nędza uszczęśliwiona
F. Bohomolca, Cyganie F. D. Kniaźnina, Cud mniemany,
czyli Krakowiacy i Górale W. Bogusławskiego), późniejsze
opery (Skalmierzanki J.N. Kamińskiego, Halka S.
Moniuszki), dramat J. Korzeniowskiego —» Karpaccy górale,
dokonujący pełnej nobilitacji lit. bohaterów chłopskich, wykorzystujący
temat folkloryst. do ukazania konfliktu społecznego.
W XIX w. przeważały sztuki realizujące założenia
dydaktyczno-rozrywkowe, konwencjonalne pod względem
artystycznym. Za wzór d.l. uznano Emigrację chłopską W.L.
Anczyca, reprezentantami gatunku byli m. in. A. Ładnowski,
J.K, Gregorowicz, B. Dębicki, A. Staszczyk, J.K. Galasiewicz
(np. Ciarachy - jedyny wprowadzający elementy realizmu
społ. i etnograficznego). W nurcie d.l. znalazły się popularne
komedie z życia niższych warstw miejskich, zwł. wodewile
(np. Ulica nad Wisłą K. Kucza, Podróż po Warszawie F. Szobera,
Warszawiacy i hreczkosieje A. Wieniarskiego). Termin d.l.
w znaczeniu stosowanym przez krytykę XIX-wieczną, przyjął
się także w literaturze młodopol. i współczesnej. Jest odnoszo-
ny np. do utworów wzorowanych na folkloryst. formach obrzędowych
czy lud. śpiewogrze (Pastorałka L. Schillera, Zaczarowane
koło i Betlejem polskie L. Rydla, jasełkowe dramaty E.
Brylla).

R. GÓRSKI Dramat ludowy XIX wieku, W. 1969; J. RATAJCZAK
Dramat chłopski: krotochwila i tragedia, „Dialog" 1972 nr 4/5; J.
ZIĘBA Ruch teatralny na wsi 1918-1939, W. 1976.
Ryszard Górski

Podobne prace

Do góry