Ocena brak

DOMINIKANIE, Zakon Kaznodziejski, Ordo Fratrum Praedicatorum (OP) - W POLSCE

Autor /Filemon Dodano /15.08.2012

Do Polski przybyli d. z inicjatywy » Iwona Odrowąża, który ok. 1220-21 wysłał grupę kapłanów krak. z Jackiem Odrowążem do nowicjatu d. w Bolonii; po rocznej formacji zak. powrócili oni do kraju i ok. 1222-23 otrzymali kościół Św. Trójcy w Krakowie; 1225 na czele d. stanął Gerard z Wrocławia (przybyły ze studiów w Paryżu), który rozesłał ich do Pragi, Płocka, Sandomierza, Gdańska, Kamienia Pom. i Wrocławia; d. założyli tam klasztory, wyznaczając granice eryg. 1225 pol. prowincji.

W XIII w. w większych miastach diecezji pol., zwł. w rejonach bardziej zurbanizowanych (Śląsk, Czechy), wznosili d. klasztory (do 1300 — 54); po oddzieleniu się 1301 prowincji czes. i morawskiej pozostały w prowincji pol. 32 klasztory; w XIV-XVI w. do prowincji pol. należały: Śląsk, Pomorze i Prusy, łącznie z zaodrzańskimi klasztorami w Gryfii (Greifswald) i Pozdawilku (nawet po ich odłączeniu od Polski), a zdecydowana postawa Polaków udaremniła próby utworzenia na tych terenach prowincji dolnoniem.;

wraz z przesuwaniem się granic państwa na wschód powstało 20 domów zak., z których 19 usytuowano na ziemiach prawosł. (zwł. na Rusi Czerwonej), a 1 na Litwie (Wilno); przynależące 1378-1456 klasztory Rusi Czerwonej do Tow. Braci Pielgrzymujących później powróciły do prowincji pol., liczącej łącznie z 15 nowymi klasztorami, powstałymi na terytorium rdzennej Polski w pocz. XVI w., 63 klasztory podzielone na -*• kontraty, których w XVI w. było 8; w młp. kontracie było 11 klasztorów, w wlkp. — 9, w mazowieckiej — 4, w prus. — 6, w kaszubskiej — 5, w śląskiej — 10, w litew. i ruskiej — 17.

W prowincji pol., w związku z ogólnozak. kryzysem i dezintegracją życia zak. w XIV-XV w., podjęto u schyłku XIV w. reformę; trwałe znaczenie miała reforma 1431-33 w klasztorze wrocł. (wyłączonym 1432 spod władzy prowincjałów pol.), a w 2. poł. XV w. w całej prowincji, przeprowadzona przez prowincjałów ->- Jakuba z Bydgoszczy i Alberta z Siecienia; przezwyciężyli oni m.in. separatystyczne tendencje klasztorów ruskich i zach.pom., udaremniając penetrację prowincji pol. przez kongregację hol., która czasowo przyłączyła do siebie klasztory w Gryfii, Pozdawilku i Opolu.

Duszpasterstwo (kazania, spowiedź) i misje zewn. w Prusach podjęły po cystersach ok. 1230 klasztory w Gdańsku i Płocku, później Chełmnie i Elblągu; d. współpracowali z Krzyżakami, którzy ich później wyparli, obawiając się wpływów pol.; działali też na Litwie, a zwł. na Rusi, pośrednicząc (z franciszkanami) w kontaktach między ros. prawosławiem i katolicyzmem zach.; na stałe osiedlili się na ziemiach rusko-litewskich dopiero po związaniu ich z Polską.

W kraju d. włączyli się w proces chrystianizacji (zwł. w miastach), skupiając elitę społ. i rei. oraz umiejętnie oddziaływając na szerokie kręgi ludności; propagowali typ chrześcijaństwa zach., łączący się z kulturą szkolną (scholast. i got.); domin, system szkolny nie odbiegał w Polsce od modelu ogólnozak.; szkołami konwentualnymi (także dla kapłanów) kierowali lektorzy, a dzięki studiom partykularnym zakonnicy zdobyli intelektualną formację filoz.-teol. ;

od przełomu XIV i XV w. w Krakowie działało studium gen., inkorporowane 1450 do Akademii Krak.; w XV w. liczni lektorzy odbywali studia zagr., przeważnie we Włoszech i w Kolonii; klasztory, zwł. miejskie, miały biblioteki z pokaźnym księgozbiorem (np. we Wrocławiu). Twórczość filoz.-teol. tego okresu, mimo licznych rpsów biblioteki klasztoru wrocł., nie została dotąd opracowana; do pisarzy o eur. sławie należał -> Marcin Polak i kaznodzieja -> Pe-regryn z Opola, w skali krajowej zaś Wincenty z Kielc; -* Rozmyślania dominikańskie natomiast odzwierciedlają twórczość i duchowość d. XVI w.

Następstwem reformacji była likwidacja ponad 20 klasztorów (zwł. w kontratach zach.) oraz kryzys życia wspólnego, powołań i pozycji zakonu; d. (obok bernardynów) stali się głównymi przeciwnikami reformacji ; w odróżnieniu od nowatorskich metod jezuitów działali środkami tradycyjnymi, a nieco zmodyfikowany przez Sobór Tryd. obserwantyzm późnośredniow. pozostawał ich zasadniczym programem życia.

Od końca XVI w. dokonywała się odnowa prowincji pol. (ok. 1580 było 40 klasztorów z ok. 300 zakonnikami); wzrosła liczba powołań (od ok. 1570 do pocz. XVII w. z ok. 300 do 1000); na kapitule prow. 1565 w Łowiczu przyjęto postanowienia Soboru Tryd.; 1594 generał zak. I.M. Beccaria dokonał wizytacji placówek pol., a na specjalnej kapitule powizytacyjnej w Lublinie zredagowano szczegółowe dyrektywy dotyczące całokształtu życia, nakazując troskę o zak. szkoły.

Później uwidocznił się kryzys i wzrost napięć wewn.; 1612 z klasztorów wsch. wyodrębniła się prow, ruska z 12 domami; w prowincji pol. narastał konflikt między klasztorem krak. a pozostałymi, rozładowany podczas wizytacji prowincji 1617-19 przez gen. delegata Damiana Fonseca, dążącego (przy poparciu króla Zygmunta III Wazy) do zaprowadzenia w państwie pol.-litew. surowszej obserwancji; 1647 powstała prow, litewska.

W XVII w., który był okresem największego wzrostu liczebnego d., powstało ok. 100 nowych fundacji klasztornych, zwł. na ziemiach litewsko-ruskich, z podstawami materialnymi zapewnionymi przez magnatów i bogatą szlachtę; w XVIII w. proces ten uległ zahamowaniu — do I rozbioru (1772) powstało tylko kilkanaście nowych domów. Prowincja pol. 1644 liczyła 60 klasztorów, z których 12 włączono do kongr. (późniejszej prow.) litew., mając u schyłku XVII w. 900 zakonników w 55 domach podzielonych na 7 kontrat (młp., wlkp., prus., mazowiecka, lubel., śląska, wołyńska);

1706 do prowincji czes. włączono 9 klasztorów śląskich, które po zajęciu Śląska przez Prusy stworzyły 1754 kongregację bł. Czesława. Prowincja ruska z ośrodkiem we Lwowie rozwijała się w 1. poł. XVII w., zwiększając liczbę domów z 12 (1608) do 50 (1648); 1648-60 zmniejszył się jej stan osobowy o połowę, a 1648-1700 straciła 30 klasztorów (na stałe lub czasowo); 1700 miała jeszcze 50 klasztorów, jednak bez dostatecznej liczby zakonników. Prowincja litew. z ośrodkiem w Wilnie poniosła w wojnach lat 50-ych XVII w. poważne straty; odżyła jednak 1660-1700, a na pocz. XVIII w. miała ok. 40 domów.

W okresie potryd. próbowano powołać konwenty wzorowej obserwancji; Fonseca mimo silnych oporów utworzył je (w zasadzie po 1 w każdej kontracie) także w Polsce; jednakże zaczęły one zanikać po poł. XVII w.; dzięki wysiłkom A. -* Skopowskiego powstała kongr. Ludwika Bertranda (-*• dominikanie obserwanci).
Wzrost liczby d. wpłynął na rozbudowę studiów i bibliotek. Obok studium gen. w Krakowie utworzono dla nowych prowincji studia gen. we Lwowie (1607), Wilnie (1646), Warszawie (1700), Podkamieniu k. Brodów (1746) i Grodnie (pol. XVIII w.);

1772 w 4 prow, w państwie pol.-litew. było ok. 180 profesorów d. ; znaczna liczba zakonników uzupełniała studia za granicą, przeważnie we Włoszech. Każdy klasztor miał bibliotekę; niektóre z nich zaliczano do największych w kraju (np. w Krakowie i Wrocławiu). Praca duszpast., prowadzona w związku z potryd. chrystianizacją, spowodowała, że d. pierwotni (zakon miejski) wrośli w agrarną, sarmacką i szlachecko-ludową kulturę Rzeczypospolitej ;

zrezygnowali z zakładania klasztorów w dużych miastach; przyjmując majątki od możnych protektorów (np. Potockich na Rusi) wikłali się w procesy, a zajęci prowadzeniem przyklasztornych majątków i oddani doraźnej pracy duszpast., zaniedbywali właściwe im studium; w konfrontacji z prądami i potrzebami epoki oświecenia zostali zdominowani przez pijarów i jezuitów; nadal jednak m.in. popularność bractw różańcowych zapewniała im niemałą pozycję w społeczeństwie; od poł. XVIII w., w ślad za misjonarzami św. Wincentego a Paulo i jezuitami, powołali specjalne grupy misjonarzy, którzy największe sukcesy odnieśli w prow, litewskiej dzięki niestrudzonej pracy W. -> Owloczymskiego. Wśród kaznodziejów szczególną sławę w XVII w. zyskał F. -> Birkowski.

Po rozbiorach dokonano -»• kasaty klasztorów na dawnych obszarach Rzeczypospolitej i Śląska; w zaborze austr. po wojnach napoleońskich pozostało 13 klasztorów z 52 zakonnikami o przeciętnej wieku ok. 50 lat; 1810 skasowano klasztory w zaborze prus. łącznie z kongr. śląską bł. Czesława; w zaborze ros. sytuacja była początkowo najlepsza — dynamicznie rozwijała się prowincja litew., która 1826 miała 525 d. o przeciętnej wieku 34,8 lat, a kasata z 1832 zaskoczyła d. w pełnym rozkwicie; jeszcze po połączeniu 1839 prow, ruskiej i litew. stanowili oni największą w skali ogólnoświat. prowincję d., w której było 583 zakonników w 29 klasztoraoh, 1865 - 171, 1884- 30; do 1917 przetrwał jedynie klasztor w Petersburgu, mający jednakże nie-pol. obsadę. W Królestwie Pol., po kasacie 1864, z 16 klasztorów pozostały jedynie 4, później skasowane (z wyjątkiem klasztoru w Gidlach k. Częstochowy, gdzie ostatni d. żył do 1916).

Do 1918 przetrwała tylko niewielka prow, galicyjska z 12-14 konwentami, licząca 1914 — 155 zakonników; 1865 włączono do niej klasztor krakowski. Poza Lwowem, Krakowem (a w niektórych okresach Podkamieniem) były to zajmujące się duszpasterstwem małe klasztory, w których nastąpił rozkład życia wspólnego; upadła także działalność gen. studium lwowskiego. Próby reformy podjęte przez gen. Jandela napotykały sprzeciw i niezrozumienie;

po wizytacji 1884 wikariusza gen. T. Ansel-miego rozpoczęto reformę życia wspólnego, nakazaną przez pap. Leona XIII, m.in. zakładając we Lwowie nowicjat ; przeprowadzenie jej przy pomocy narzuconych odgórnie cudzoziemców (Włochów, Czechów, Niemców — Antoni Thier) nie dało poważniejszych wyników, lecz wywołało tarcia na tle narodowościowym; reformy oraz wyjścia na szersze forum życia kraju i Kościoła dokonali sami pod wpływem wewn. przemian zak. dzięki J. -»• Woronieckiemu, opierającemu apostolat d. na podstawach teologicznych.

Po I wojnie świat, władze gen. nie zezwalały na przyjęcie rewindykowanych klasztorów ani przekształcenie galicyjskiej prow, w pol.; pol. prowincję św. Jacka reaktywowano 1927 w aktualnych granicach państwa, przywracając jej zarazem w hierarchii zak. miejsce honor, jednej z pierwszych 12 prow.; wizytacja gen. M. -*• Gilleta (1934) zadecydowała o zlikwidowaniu kilku małych klasztorów i próbach utworzenia silnych intelektualnie obserwanckich domów w największych centrach kraju;

w okresie międzywojennym opuszczono 3 klasztory (Wielkie Oczy k. Lubaczowa — 1928, Potok Zloty k. Bucza-cza — 1935 i Tyśmienice k. Stanisławowa — 1936), a rewindykowano klasztory w Lublinie, Poznaniu i Warszawie-Służewie (1938). Liczba zakonników wzrastała powoli (1939 w 18 domach było 181); odbywali oni studia zagr., zaczęli 1930 wydawać czasopisma -*• „Szkoła Chrystusowa" i „Polski Przegląd Tomistyczny" ; pracowali na uniwersytetach — m.in. Wo-roniecki, 1922-24 jaico rektor KUL, który 1932 założył domi-nikanki misjonarki Jezusa i Maryi (-* dominikanki III E 25°), A. Gmurowski oraz I.M. Bocheński, a B. Przybylski (zm. 1979) założył 1938 w Poznaniu ośrodek -*• akademickiego duszpasterstwa (4); 1938 rozpoczęli pracę mis. w prow. Syczuan (-»• Chiny II B 3).

Po II wojnie świat, liczba d. spadła do 136 (14 zginęło podczas wojny); opuszczono 7 dawnych placówek i utracono majątki ziemskie; okoliczności polit, umożliwiły powrót do ram średniow. prowincji pol. o łącznej liczbie 13; powrócili do Gdańska (1945), Wrocławia (1951) i Warszawy (klasztor św. Jacka), gdzie zlokalizowano prowincjalat.

Liczba zakonników, która wzrosła 1959 do 226, zmalała 1976 do 217. Skoncentrowani w wielkich miastach odgrywali poważną rolę w społecznościach uniw. (np. 1945-49 w Poznaniu); styl duszpasterstwa akadem., wypracowany w kierowanym przez Przybylskiego ośrodku pozn., przejęły in. akademickie ośrodki d. ; Przybylski objął kierownictwo zał. 1958 Instytutu Tomistycznego w Warszawie (Służew), a M.A. Krąpiec katedrę metafizyki na KUL (od 1970 rektor). Nawiązując do tradycji zak., rozwinięto akcję rekolekcji i misji par. (ok. 100 serii rocznie); 1973 d. zapoczątkowali wydawanie miesięcznika rei. -» „W Drodze".

 

S. Barącz, Rys dziejów zakonu kaznodziejskiego w Polsce I-ll Lw 1861; W. Abraham, Powstanie organizacji Kościoła na Rusi, Lw 1904, I (passim); A. Wadowski, Kościoły lubelskie, Kr 1907, 207-356; C. Blasel, Geschichte von Kirche und Kloster Sankt Adalbert zu Breslau, Br 1912; P. Giżycki, Wiadomości o d. prowincji litewskiej, Kr 1917; W. Rath, Die D. und Franziskaner im Deutschordensland Preussen bis zum Jahre 1466, Kgb 1918; P. Giżycki, Wykaz klasztorów dominikańskich prowincji ruskiej, Kr 1923; P. Giżycki, J. Fijałek, Zniesione kościoły i klasztory rzymsko-katolickie przez rząd rosyjski w wieku XIX w diecezji łuckiej, żytomierskiej i kamienieckiej (guberni wołyńskiej, kijowskiej i podolskiej), NPS 1(1928) 1-312; A. Miller, Pierwsza porozbiorowa konspiracja litewska. Spisek księdza Ciecierskiego przeora d. wileńskich (1796--1797), Kr 1936; J. Woroniecki, Ojciec Fabian Maliszewski z Przemyśla, d. (1583-1644), Lw 1936; W. Kłapkowski, Konwent d. w Sejnach, AW 13(1938) z. 2, 69-174; R. Loenertz, Les origines de l'ancienne historiographie dominicaine en Pologne, AFP 8(1938) 124-162; J. Woroniecki, Jacek Odrowąż t sprowadzenie zakonu kaznodziejskiego do Polski, Ka 1947; R. Loenertz, Une ancienne chronique des provinciaux dominicains de Pologne, AFP 21(1951) 5-50; J. Kłoczowski. D. polscy nad Bałtykiem w XIII w., NP 6(1957) 83-126; H. Hoffmann, A. Walz, Zur Geschichte der schlesischen D. in preussischer Zeit, ASKG 17(1959) 253-292; R. Świętochowski, Tradycje muzyczne zakonu kaznodziejskiego w Polsce, Muz 8(1963) z. 1-2, 12-26, z. 3, 23-33, z. 4, 10-31, 9(1964) z. 1-2, 49-61; K. Górski, Uwagi o „Rozmyślaniach dominikańskich" na tle prądów religijnych XV i początków XVI wieku, Średniowiecze II 303-321 ; J.B. Korolec, Lista lektorów i szkól dominikańskich w Polsce XV wieku, MHFS seria A 4(1965) 276-333; J. Kłoczowski, D. polscy nad Bałtykiem w XIV-XVI wieku, w: Pastori et magistro, Lb 1966, 489-508; tenże. Zakony na ziemiach polskich w wiekach średnich, KwP I 375-582 (passim); tenże, Ze związków Polski z krajami zachodnimi u schyłku średniowiecza. Studia zagraniczne d. prowincji polskiej, w: Polska w Europie, Lb 1968, 109-136; tenże, Kształcenie w polskiej prowincji dominikańskiej w początkach XVI w., ZH 34(1969) 107-123; R. Świętochowski, Tradycje teatralne zakonu kaznodziejskiego w Polsce, PaT 18(1969) 48-62; J. Kłoczowski, Studia w polskiej prowincji dominikańskiej za prowincjalatu Jakuba z Bydgoszczy (1447-1478), w: EuropaSłowiańszczyzna — Polska, Pz 1970, 457-481; tenże, Zakony męskie w Polsce w XVI--XVIII wieku, KwP II 485-730 (passim); P. Kielar, D. śląscy w okresie reformacji, STNKUL 19(1970) 91-98; J. Kłoczowski, Polska prowincja dominikańska w XVI wieku (1520-1600), STNKUL 19(1970) 99-102; tenże. Rozwój d. w państwie polsko-litewskim w XVII-XVII1 wieku, STNKUL 19(1970) 70-76; R. Świętochowski, Źródła do dziejów nowożytnych zakonu kaznodziejskiego w Polsce, STNKUL 19(1970) 84-91; P. Kielar, Rozbiory i kasaty prowincji d. polskich w latach 1772-191', STNKUL 20(1971) 68-70; J. Kłoczowski, Zakonnicy dominikańscy (1772-197112), STNKUL 20(1971) 77-81; R. Świętochowski, Podstawa źródłowa historii d. w Polsce (1772-1970), STNKUL 20(1971) 82-89; tenże, Twórczość pisarska d. w okresie porozbiorowym, STNKUL 20(1971) 70-76; Acta Capitulorum Piovinciae Poloniae Ordinis Praedicatorum I, R 1972; J. Kłoczowski, Polska prowincja dominikańska za Zygmunta Augusta w świetle akt kapitul prowincjalnych, RH 20(1972) z. 2, 55-62; Zakony męskie w Polsce w 1772 roku, MAChP I (passim); P. Kielar, Początki zakonu dominikańskiego w Polsce, NP 39(1973) 17-102; Z. Mazur, Powstanie i działalność inkwizycji dominikańskiej na Śląsku w XIV w., NP 39(1973) 181-191; K. Zawadzka, Ze źródeł i stanu badań dotyczących dawnych klasztornych bibliotek d. w polskich prowincjach, NP 39(1973) 213-228; A.A. Spież. D. w Polsce, w: Chrześcijańska odpowiedź na pytanie człowieka. W 750-łerie \lużby polskich d. Bogu i człowiekowi, Wwa 1974, 9-51 ; Studia nad historiq d. w Polsce (1222-1972), Wwa 1975, I-II (passim); R. Świętochowski, Biblioteka ojców d. w Krakowie, ABMK 33(1976) 299-311; R.F. Madura, Polonica w Archiwum Głównym ojców D. w Rzymie, ABMK 37(1978) 297-307; R. Świętochowski, Początki dominikańskiej prowincji ruskiej (1596-1602), PK 23(1980) z. 1-2, 51-86.

Podobne prace

Do góry