Ocena brak

DOMINIKANIE, Zakon Kaznodziejski, Ordo Fratrum Praedicatorum (OP) - SZTUKA

Autor /Filemon Dodano /15.08.2012

W sztuce d. i franciszkanów brak istotniejszych różnic, jedynie d. wcześniej zaczęli stosować sklepienia i typ 2-nawowej hali; u franciszkanów zaś początkowo występowało płaskie przekrycie kościołów; zwł. we Włoszech bardzo charakterystyczne było podobieństwo rozwiązań architektonicznych i wymiana lokalnych form. Wprawdzie pod wpływem miejscowych tradycji zaczął się proces różnicowania przestrzennych układów kościołów obu zakonów, jednak od schyłku XIII w. wzajemne przenikanie powtórnie doprowadziło do unifikacji, szczególnie w krajach niemieckich.

W architekturze d. brak ustalonego, ponadregionalnego schematu przestrzennego; typ wytworzony we Włoszech miał w in. krajach tylko znaczenie podrzędne; eklektyzm w wyborze źródeł inspiracji spowodował, że kościoły były względnie jednolite w obrębie prowincji zak., między którymi od początku istniały znaczne różnice, wynikające z wpływu tradycji krajowych; do stworzenia własnego stylu doszło zwł. na niem. obszarze językowym oraz we Włoszech.

Przyczyną niejednolitości przestrzennego kształtu kościołów był brak pozyt. ustawodawstwa zak. w zakresie sztuki, zlecanie prac (w przeciwieństwie do dawnych zakonów) budowniczym świeckim, a przede wszystkim zasada ewangelicznego ubóstwa, narzucająca kościołom d. prostotę i skromność, oraz wymogi użytkowe określone zadaniami kazn.; rewolucyjny ethos miejsko-demokratycznych formacji sprzeciwiał się narzucaniu poszczególnym krajom i regionom jednolitego wzorca.

Własne kościoły wznosili d. początkowo tylko dla odprawiania oficjum -*• godzin kanonicznych. Kapituła gen. ustaliła 1228 maksymalną ich wysokość do 30 stóp (ok. 11,4 m), klasztoru do 12 stóp (ok. 4,6 m), a wraz z dormitorium na poddaszu do 20 stóp (ok. 7,5 m); sklepieniami zaś pozwalano kryć tylko chór i zakrystię.

Jednakże ok. 1240, wskutek oporu duchowieństwa parafialnego, zostali zmuszeni do budowy dużych świątyń lub powiększania już istniejących dla swej posługi kazn. ; choć długo jeszcze kapituła gen. występowała przeciw łamaniu obowiązujących (oficjalnie do 1297) norm wysokościowych, przekształcenie kościoła klasztornego w kościół dla wiernych, wyrażające się m.in. w jego wydłużeniu, musiało ze względów techn. prowadzić do podwyższania budowli.

Przejęty od -» cystersów (V) zakaz zbytku w kościołach (1240) i przepisy postulujące umiarkowanie w ich wyposażeniu w rzeźby, obrazy i posadzki (1261-63) z czasem uległy zarzuceniu, choć w konstytucjach figurowały do 1923.

Mimo różnych typów przestrzennych i członów strukturalnych proste, funkcjonalne kościoły d. łączy nieco świecki, protestacyjnie skromny charakter oraz przestrzenność, dogodna do celów kaznodziejskich. Ekspresja zasady ascezy wyraża się zredukowaniem do minimum got. systemu filarowo-skarpowego i zachowaniem wielkiej ekspansji ścian pozbawionych tryforiów. Rezygnacja z architektonicznych form katedralnych oznaczała wybitny ich udział w kształtowaniu gotyku redukcyjnego; formy, którym nadano przy tym in. sens, stały się nośnikami nowej duchowości.

W pn. i środk. Włoszech z łatwością adaptowano formy gotyku — skromny, ceglany budulec manifestował programową prostotę; reprezentacyjną budowlą d. stał się kościół grobowy S. Domenico w Bolonii (przejęty 1221, przedłużony ku wsch. przed 1233);

dzięki szerokiemu rozpowszechnianiu rozstrzygającą rolę wzoru odegrał skromniejszy kościół S. Giovanni in Canale w Piacenzy (po 1219) — sala z otwartym wiązaniem dachowym o sklepionej tylko części wsch., zakończona 3 apsyda-mi; charakterystycznym typem dla środk. oraz pn.-wsch. Włoch (także u franciszkanów) stała się nie sklepiona sala, bardzo wydłużona (1:3,1:4), zakończona 3 prosto zamkniętymi kaplicami, wykształcona przed poł. XIII w. (Arezzo); jego zredukowany chór przejęto od cystersów. We wnętrzu, zwykle pośrodku ściany pn., stawiano kazalnicę (dlatego połowa wiernych pozostawała zwrócona bokiem do ołtarza), a stalle umieszczano w nawie.

W okazalszych budowlach stosowano lombardzki wzór 3-nawowych bazylik cysterskich, z transeptem i wielo-ołtarzowym chórem, o jeszcze zwiększonej liczbie kaplic (do 4 z każdej strony); surowy burgundzko-wczesnogotycki system budowli cysterskiej zaniechano tu na rzecz luźniejszego, oznaczającego powrót do bardziej archaicznych założeń i pewnej bezsy stemo wości ; do najświetniejszych dzieł późnego gotyku w Europie należą sklepione bazyliki 3-nawowe — S. Maria Novella we Florencji (2. poł. XIII w.) oraz SS. Giovanni e Paolo w Wenecji (II kościół, po 1333);

dzięki szerokim przęsłom i cienkim filarom wnętrze wydaje się niemal jednolite, o zatartym podziale nawowym; chór zak. zwykle urządzano we wsch. części nawy, przeznaczając część zach. do kazań. Płaskokryte szerokie sale z kaplicami między przyporami wewn. stały się typowe dla Katalonii (S. Catalina w Barcelonie, po 1243) i pd. Francji.

Główny okres działalności architektonicznej d. w niem. strefie językowej przypada na XIV w. ; zwarta, wewnętrznie powiązana grupa kościołów osobliwie łączy got. i rom. postawę stylową, stanowiąc jedno ze źródeł późnego gotyku — wszystkie typy kościołów d. nie miały wówczas transeptu, wież, figuralnych portali, krat maswerkowych.

Płaskokryte, wydłużone, prosto zamknięte sale (później mimo zakazu zasklepiane), rozpowszechnione były szeroko zwł. w pn. Niemczech (większość zabytków z końca XEIJ w., bez wydzielonego chóru); niekiedy rozszerzano je o nawę boczną; sale w pd. Niemczech miały natomiast znaczną szerokość. Wśród układów bogatszych najważniejsza jest bazylika z wyodrębnionym chórem (Konstancja, po 1236, bez sklepień; Ratyzbona, chór po 1248, nawa 1260, sklepiona; Erfurt, ok. 1290 — 1. ćwierć XIV w.);

w ogromnym korpusie szerokie arkady odsłaniają obszerne nawy boczne, a małe okna nawy głównej są umieszczone wysoko; smukłe, okrągłe lub 8-boczne bezgłowicowe filary dźwigają wielkie tafle murów arkadowych; łuki arkad są rozczłonkowane minimalnie. Rzadsze były pseudobazyliki oraz sklepione 3-nawowe hale (Prenzlau, od 1275; Halle, od ok. 1280; Colmar, pocz. XIV w.; Strasburg, ok. 1307, zniszczony; Halberstadt, XIV w.).

W przeciwieństwie do Włoch kościoły na pn. od Alp mają charakterystyczne, wydłużone chóry, we wczesnym okresie wznoszone wyłącznie we wsch. części Europy Środk. oraz w Niemczech pd.-zach. (Konstancja); w Anglii zawsze nie sklepione i prosto zamknięte chóry wydłużano dopiero od schyłku XIII w. ; we Francji do korpusów przylegały półkoliste bądź wieloboczne apsydy.

W krajach niem. stopniowe wydłużanie chóru od jednego przęsła z wielobocznym zamknięciem (Wormacja, po 1232; Kolonia, przed poł. XIII w.), przez chór 2-przęsłowy, rozpowszechniony od ok. 1270, doprowadziło na przełomie XHI i XIV w. do 6 i 7 przęseł; w ewolucji tej odegrały rolę rozwiązania pośrednie, z chórem wydłużonym, ale tylko częściowo wyodrębnionym w bryle (Ratyzbona).

Usamodzielnienie rozciągniętego na wschód jednokondygnacyjnego chóru, o wspiętej bryle, często przewyższającej korpus nawowy, jest oryginalnym osiągnięciem d. Radykalna zmiana pierwotnej koncepcji wspólnej przestrzeni dla zakonników i laików nastąpiła po nakazie kapituły gen. z 1249, wprowadzającym lektoria (w Polsce występujące już przed poł. XIII w., w Niemczech dopiero ok. 1260-70, odcinające tu również wsch. część nawy). Bezpodpo-rowa płaskokryta sala, przejęta z Umbrii, nast. zaopatrzona w wydłużony chór, była typowym kościołem d. w małych miastach Austrii (Leoben w Styrii, 4. ćwierć XIII w.). Nie sklepione sale z długim, płasko zamkniętym chórem wznoszono w XIII w. na Węgrzech (Budapeszt, św. Mikołaj, przed 1254).

Klasycznym rozwiązaniem kościoła d. we Francji, powszechnie stosowanym do XV w., był układ 2-nawowy (Paryż, po 1221, zburzony 1800; Tuluza I kościół, ok. 1230-63); przeznaczona dla wiernych nawa pd. była nieco szersza niż pn., mieszcząca stalle dla zakonników; ośrodkiem stała się ambona, a nie ołtarz główny, co stanowiło rewolucyjną zmianę w tradycji architektury zach. — nowa koncepcja wnętrza kośc. wypływała z funkcji i demokr. ducha zakonu, dlatego za bezpodstawne uważa się dawniejsze próby wywodzenia genezy z 2-nawowych sal pałacowych, ratuszowych czy refektarzy i kapitularzy cysterskich.

Wprowadzenie wydzielonego chóru i lektorium oznaczało kres koncepcji 2-nawowej (kościół w Agen z 3. ćwierci XIII w., choć pozbawiony chóru, ma już 2 symetryczne nawy, a w Tuluzie II kościół, z pocz. XIV w. symetryczny korpus). Niekiedy stosowano 3-nawową halę niesymetryczną, której prototypem był przekształcony 1227-49 przez d. na halę kościół S. Eustor-gio w Mediolanie;

w Niemczech takie założenie po raz pierwszy zrealizowano we Frankfurcie n. Menem (przed 1249 — ok. 1280); do węższej nawy pn. przylegał klasztor; pierwszy przykład ceglany to Brandenburg (ok. 1286 — poł. XIV w.). Niesymetryczną 2- i 3-nawową halę uważa się za refleks tradycji najstarszych świątyń zakonu we Francji; wraz z podobnymi kościołami franciszkańskimi te specyficzne typy układów przestrzennych stanowią programowy wyróżnik budowli mendy-kanckich od katedr czy far mających z reguły ściśle symetryczny plan.

Klasztory zazwyczaj sytuowano w obrębie murów miejskich, sprzęgając je często z nimi w system fortyfikacyjny (S. Domenico w Sienie, Hagenau), przy placach targowych lub wylotowych drogach, rzadziej na przedmieściach ; wznoszono je zgodnie z tradycją zach. budownictwa konwentualnego (czworobok budynków zgrupowanych wokół wirydarza), zwł. cystersów i nor-bertanów, redukując te wzory do potrzeb i możliwości określanych szczupłością działki miejskiej ; wskutek tego założenia często miały układ nieregularny.

Na program użytkowy klasztoru wpływał brak konwersów i stabilitas loci zakonników oraz programowe ubóstwo, ograniczające liczbę pomieszczeń (oraz dziedzińca) gosp. i reprezentacyjnych. W stosunku do wzorców program funkcjonalny skrzydła wsch. był wzbogacony o pre-dykatorium (sala — z reguły na piętrze — do ćwiczenia kazań), a cele we wspólnych dormitoriach, przedzielone ściankami działowymi z drewna lub maty, powiększone o miejsce do pracy — pulpit (przepisy z 1220, zred. na I kapitule zakonu na propozycję Dominika).

Niekiedy, zwł. we Włoszech, klasztory tworzyły wieloczłonowe organizmy, labirynty wirydarzy i krużganków (Florencja, S. Maria Novella, koniec XIII w., rozbudowa XIV w.; Kraków, 2. ćwierć XIII w. - 1. poł. XVI w.), a ich rozległe założenia (w wielu przypadkach) — nowe centra peryferii miejskich.

Pod koniec średniowiecza wspólną sypialnię zastąpiono pojedynczymi celami (których liczba wzrastała od XIV w.), a zwiększone potrzeby spowodowały urządzanie dormitarzy w 3 skrzydłach wokół wirydarza (Florencja, S. Marco, przekształcony w jednolity kompleks przez B. Michelozziego 1433-34). W okresie renesansu krużganek niezależnie od przeznaczenia użytkowego stał się samodzielnym tematem architektonicznym (Bramante, III wirydarz w S. Maria delie Grazie w Mediolanie).

W Polsce najwcześniejsze kościoły d. były prostymi budowlami salowymi (Kraków I kościół, po 1223 ; Gdańsk, przed 1235; należąca do pol. prowincji Praga, po 1226); wśród nieco późniejszych przeważał typ jednonawowy z wyodrębnionym, prostokątnym, płasko zamkniętym chórem (Wrocław I kościół, 1230-40; Płock, 1234-37; Racibórz, nawa 1246-58; Poznań, nawa 1244-53; Sieradz, poł. XIII w.);

układy bogatsze należały do rzadkości (Sandomierz, 3-nawowa bazylika, 2. ćwierć XIII w. ; Kraków II, prawdopodobnie 3-nawowa pseudohala, konsekrowana przed 1251, przebudowana na bazylikę w 2. poł. XIV — 1. poł. XV w.); kościoły te zalicza się do najstarszych zachowanych (przynajmniej częściowo) w całym zakonie. Chóry kościołów d. (również w Czechach i na Węgrzech) nie przechodziły ewolucji, lecz od początku miały znaczną długość bryły (Wrocław, Sandomierz, Kraków, Sieradz, Poznań — ok. 1253-1270, Głogów — po poł. XIII w.).

W nast. okresie inwestycyjnym, ok. 1300, powstały kościoły w Cieszynie (jednonawowy z transeptem) i Oświęcimiu (układ korpusu nie znany) oraz poligonalnie zamknięte chóry w Raciborzu i Wrocławiu (korpus podwyższony i przedłużony na przełomie XV i XVI w.).

Niesymetryczne 2-nawowe hale z wydłużonym, prosto zamkniętym chórem, których przykładem jest kościół w Elblągu (3 fazy, 1248 — ok. 1300), wznoszono w Polsce od ok. 1285 do 3. ćwierci XIV w. Niesymetryczny korpus 3-nawowy ma kościół w Chełmnie (przebudowany z hali 2-nawowej ok. 1300). Klasztor w Sandomierzu (2. ćwierć XIII w.) należy do najstarszych i najpiękniejszych klasztorów średniow. całego zakonu ; pierwotne klasztory w Sieradzu (poł. XIII w.) i Krakowie (od poł. Xlii w.) były wolno stojącymi budynkami nie powiązanymi z kościołem;

na Śląsku niemal wszystkie średniow. klasztory stanowiły typowe czworoboki z krużgankami ; klasztor wrocł. (od końca XIII do XIV w.) założono na osi kościoła. W fundacjach nowoż. również zarzucano zasadę claustrum, często z powodu kształtu działki budowlanej (Warszawa, 1. poł. XVII w.). Do najwybitniejszych dzieł nowoż. powstałych w Polsce należy kościół d. we Lwowie, wzniesiony przez Jana de Witte, 1749-64, wzorowany na kościele Karola Boromeusza w Wiedniu.
Freski zdobiące kościoły unaoczniały ideał życia d. i znaczenie kazania.

Najstarszy, charakterystyczny program ikonograficzny kapitularza zachował się w kaplicy Hiszpańskiej we Florencji (S. Maria Novella, ok. 1350); prócz cyklu chrystologicznego namalowano m.in. sceny z życia św. Dominika i Piotra z Werony, System nauk w studium generalnym oraz Triumf Tomasza z Akwinu. Klasztor S. Marco we Florencji jest jedynym z zachowanych w całości pokrytym polichromią (Fra Angelico). Z typowego dla refektarzy tematu Ostatniej Wieczerzy najsłynniejszy fresk namalował 1497-98 Leonardo da Vinci w S. Maria delie Grazie w Mediolanie.

Udział d. w rozwoju ikonografii późnośredniow. był znaczny, także ze względu na zbiory legend i piśmiennictwo typologiczne, stanowiące ważne źródło dla sztuki. W związku z górnoniem. mistyką d. ściśle współdziałali w tworzeniu nowych typów przedstawień dewocyjnych. W XVII i XVIII w. na freskach sklepiennych nowych barokowych lub przebudowanych kościołów łączono apoteozę św. Dominika z przedstawieniami Chrystusa i Maryi. W okresie nowoż. także architektura oraz malarstwo d., włączone w kolejne powsz. nurty stylowe, nie posiadają już odrębnego wyrazu.

 

L. Gillet, Histoire artistique des ordres mendiants. Etude sur Vart religieux en Europe du XIIIe au XVIIe siècles, P 1912; R. Krautheimer, Die Kirchen der Bettelorden in Deutschland, Kö 1925; J. Oberst, Die mittelalterliche Architektur der D. und Franziskaner In der Schweiz, Z 1927; W. Gross, Die Hochgotik im deutschen Kirchenbau. Der Stilwandel um das Jahr 1300, MarbJb 7(1933) 290346; R.K. Donin, Die Bettelordenskirchen tn Österreich. Zu Entwicklungsgeschichte der österreichischen Gotik, Baden bei Wien 1935; V. Denkstein, Raně gotická architektura žebraýych řádů v Cechách a na Moravi, Umění 2(1938) 17-32; G. Meersseman, L'architecture dominicaine au XIIIe siècle. Législation et pratique, AFP 16(1946) 136-190; L. Giese, RDK II 396-414; A.A. Schmid, RDK IV 135-144; H. Konow, Die Baukunst der Bettelorden am Oberrhein, B 1954; R. Wagner-Rieger, Die italienische Baukunst zu Beginn der Gotik I-II, Gr 1957 (passim); tenże, Zur Typologie Italienischer Bettelordenskirchen, Römische historische Mitteilungen 2(1957-58) 266-298; E. Linette, Wczesnogotycki wystrój chóru kościoła D. w Poznaniu, BHS 21 (1959) 344-357; H. Dellwing, Studien zur Baukunst der Bettelorden Im Veneto. Dle Gotik der monumentalen Gewölbebasiliken. Mn 1970; J.S. Jamroz, Średniowieczna architektura dominikańska w Krakowie, RKr 41(1970) 5-28; DSP I 183-189; J. Bureš, Středoviki stavby slovenských mendikantû, příspěvek k charakteristice slovenski gotiky. Tezy kandidátské disertační práce, Ars. Umělecko-historická Revue Slovenskej Akademie Vied 5(1971) 246-247; W. Kroenig, Caratteri dell'architettura degli ordini mendicanti in Umbria, w : Estratto dagli atti del Sesto Convegno di Studi Umbri-Gubbio 26-30 maggio 1968. Storta e arte in Umbria nell'età comunale, Perugia 1971, I 175-178; G. Enti, Die Baukunst der Bettelorden im mittelalterlichen Ungarn, w: Actes du XXIIe Congris International d'Histoire de l'Art, Budapest 1969, Bu 1972, I 487-492; Z. Golu-biewowa, Architektura dominikańska XIII wieku w Polsce. Stan badań, zagadnienia i potrzeby, NP 39(1973) 193-212; P. Meyer. Historia sztuki europejskiej, Wwa 1973, I 197-199; M. Durliat, Le rôle des ordres mendiants dans la création de l'architecture gothique méridionale, w; La naissance et l'essor du gothique méridional au XIIIe siècle, Ts 1974, 71-85; Z. Golubiewowa, Kościół dominikański pod wezwaniem świętego Jakuba w Sandomierzu w XIII stuleciu i jego dekoracja architektoniczna, w : Studia nad historią d. w Polsce ( ¡222-1972), Wwa 1975, II 9-196; T. Mroczko, Programy architektoniczne zakonów żebraczych na ziemi chełmińskiej w X¡¡¡ I X¡V wieku, w: Sztuka t Ideologia XIV wieku. Materiały Sympozjum Komitetu Nauk o Sztuce Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 29 i 30 listopada ¡973, Wwa 1975, 317347; M.W. Urbanowski, Architektura kościoła świętego Jacka w Warszawie, w: Studia nad historią d. w Polsce 1222-1972, Wwa 1975, II 197-271 ; E. Małachowicz, Architektura zakonu d. na Śląsku, w: Z dziejów sztuki śląskiej, Wwa 1978, 93-148; A. Grzyb-kowski, Wczesnogotycki kościół i klasztor d. w Sieradzu, Wwa 1979; B. Montagnes, Architecture dominicaine en Provence, P 1979.

Podobne prace

Do góry