Ocena brak

DOMINIKANIE, Zakon Kaznodziejski, Ordo Fratrum Praedicatorum (OP) - GENEZA i DZIEJE

Autor /Filemon Dodano /15.08.2012

Powstanie zakonu związane jest z ewangelizacyjną akcją kaznodziejską (1206-17), prowadzoną przez hiszp. grupę kanonicza z diec. Osma (Stara Kastylia) pod przewodnictwem bpa Dydaka z Acevedo (zm. 1207), a później przez Dominika przeciw -> katarom w Langwedocji.

Zgrupowany w Tuluzie wokół Dominika zespół kazn. (stosujący ewangeliczny styl przepowiadania) zatwierdzony jako zakon przez pap. Honoriusza III bullą Religiosam vitam z 22 XII 1216 i brewem z 21 I 1217, stopniowo rozszerzał swój pierwotny lokalny cel w sprzyjającej atmosferze reformistycznych orientacji Soboru Later. IV (1215) i porozumienia ze Stolicą Apost. (za pośrednictwem kard. Hugolina), a wspomagając bpów w kaznodziejstwie, stał się czynnikiem reformy w Kościele powsz.;

1217 grupa 16 zakonników, rozesłana do ważniejszych ośrodków (Paryż, Rzym, Bolonia, Madryt), zyskała uznanie i zdobyła kandydatów do zakonu; na pierwszych kapitułach gen. w Bolonii (1220,1221) sprecyzowano ramy prawno-organizacyjne i klerycki charakter zakonu, nakładając na członków obowiązek apostolatu życia ewangelicznego, ze szczególnym zaakcentowaniem kaznodziejstwa (stąd nazwa) wśród wszystkich warstw społ.; zakładano domy zak. w dużych miastach oraz organizowano studia przygotowujące do duszpasterstwa;

klasztor był zarazem uczelnią, w której codzienne zajęcia dla kapłanów (niezależnie od wieku, poziomu wykształcenia, stażu i funkcji) oraz kleryków (także diec. i in. zakonów) prowadził lektor (po 4-letnich studiach teol.); od 1220, zrezygnowawszy z wszelkiej własności, utrzymywano się wyłącznie z ofiar; określono model życia wspólnotowego i uprawniono przełożonych do dyspensowania z obowiązków w przypadku kolizji z podstawowymi zadaniami zakonu (zwł. studium).

D. połączyli w swej organizacji charakterystyczne dla ówczesnych miejskich wspólnot elementy demokracji z większą niż w zak. mniszych centralizacją władzy (wzór dla powstających w XIII w. zakonów żebrzących); powoływani w drodze wyborów przełożeni (przeor, prowincjał, generał) byli odpowiedzialni przed konwentem, kapitułą prow, lub gen., a każdy zakonnik składał przysięgę wierności generałowi (bardziej akcentowano posłuszeństwo wobec przełożonych niż wobec ustaw).

Poparcie papieży dla zakonu jako narzędzia reformy, wzięcie go pod specjalną opiekę, przywilej -»• egzempcji, zapotrzebowanie społ. na jego działalność, precyzyjność ustaleń prawodawstwa, skodyfikowanego za generalatu Jordána Sasa oraz zatwierdzonego 1228 przez kapitułę gen., poziom intelektualny, otwarta postav/a wobec potrzeb społeczeństwa zapewniły d. popularność i rozwój (1221 liczyli ok. 70 konwentów);

ostatecznie powstało 12 prowincji (hiszp., prowansalska, franc, lombardz-ka, rzym., węg., niem., ang., jeroz., gr., pol. i duń.), największe we Włoszech i pd. Francji; 1256 mieli ok. 7000 członków, u schyłku zaś XIII w. - ok. 10 000, a ok. 1340 - 12 000; 1310 mieli ok. 600 klasztorów; w XIV i XV w. mieli 23 prowincje, a w poł. XVI w. — 18 (na terytorium Francji — 3, a Włoch — 4) ; w poł. XIV w. najwięcej klasztorów miały prowincje — ang. (93), franc (63) oraz nien. i saksońska (po 50); od prowincji pol. oddzieliła się na pocz XIV w. prowincja czes., węg., a od 1380 dalmatyńska.

Dynamiczny rozwój i wzrost wpływów d. przyczyniły się do osłabienia ich ideałów ascet.; w XIV-XV w. nastąpiła dezintegracja życia wspólnego ; piastujący uprzywilejowane stanowiska dążyli do uniezależnienia się (od przełożonych i współbraci) i uzyskania stabilizacji (własne dochody, mieszkanie, wyżywienie i unikanie modlitwy chórowej).

Za generalatu Rajmunda z Kapui (1380-99), związanego z reformistyczną działalnością -+ Katarzyny ze Sieny, powstały pierwsze konwenty wzorowej ob-serwancji (m.in. Colmar), a ruch ten doprowadził do utworzenia odrębnych kongr., poddanych bezpośrednio generałowi, z których największą rolę odegrały kongr. lombardzka (1459) i hol. (1464).

Działalność duszpast. (kazania, spowiedź) prowadzono do ok. 1240 przede wszystkim w kościołach par., a duże konwenty wysyłały zakonników na różne akcje duszpast.; z powodu trudności we współpracy z duchowieństwem par. przeniesiono duszpasterstwo do własnych kościołów, co spowodowało ich rozbudowę i zagęszczanie sieci klasztorów, a także coraz większą frekwencję wiernych mimo oporów duchowieństwa diec; d. wraz z franciszkanami, przeciwstawiając się tendencjom do zniesienia zak. żebrzących, wpłynęli na kompromisowe rozwiązanie na Soborze Lyon. II (1274), na którym skasowano kilkanaście małych zakonów żebrzących, a pap. Bonifacy VIII bullą Super cathedram z 1300 ustalił zasady współżycia zakonów z duchowieństwem diecezjalnym.

Związany z ośrodkami d. laikat organizowano w grupy brackie, a od schyłku XIII w. w zespoły tercjarskie (siostry od pokuty), z których wyrósł ruch ->• różańcowych bractw. Każdy klasztor miał określony teren kwesty i głoszenia kazań, co umożliwiało d. w wielu krajach przenikanie do środowisk wiejskich; wybitną działalnością kazn. odznaczyli się w tym okresie -*• Wincenty Ferrier i G. -»• Savonarola, a Złota legenda -> Jakuba de Voragine stała się jednym z najbardziej rozpowszechnionych dzieł średniowiecza.

Konieczność kształcenia członków nadała zakonowi charakter intelektualny i ściśle związała go ze -> scholastyką; tworzono wyższe prow, studia teol. (-*• studium generalne), powiązane z uniwersytetami (do najważniejszych należały studia w Kolonii, Bolonii, Padwie, Paryżu i Perugii); silną pozycję zdobyli d. także na uniw. w Paryżu (od 1230 mieli 2 z 12 katedr na wydziale teol.), Oksfordzie i Bolonii, Padwie i Florencji, a także w Kolonii;

studium domin, we Włoszech, gdzie początkowo nie było wydziałów teol. na uniwersytecie, dało podstawę ich utworzenia; do pokaźnej liczby domin, profesorów i pisarzy śred-niow. należą m.in. -* Albert Wielki, a przede wszystkim -»• Tomasz z Akwinu, którego doktryna stała się podstawą szkoły dominikańskiej. Z uwagi na wzorowo sprawowane funkcje kazn. i wysoki poziom wykształcenia powierzano d. od 1231 urząd inkwizytorów pap. (-*• inkwizycja), a w poł. XIII w. generała i prowincjałów d. (również franciszkanów) uprawniono do nominacji i kontroli zak. inkwizytorów pap., wiążąc pap. instytucję inkwizycji z największymi zak. żebrzącymi.

Działalność mis. podejmowali d. szczególnie na pograniczach chrzęść państw Europy, tworząc również jej doktrynalne zaplecze, przydatne zwł. w zetknięciu z dawnymi kulturami, m.in. arab. i żyd. (Tomasz z Akwinu w Summa contra gentiles podał argumenty do polemik z żyd. i muzułm. uczonymi).

Prowincje węg., pol. i duńskie ewangelizowały pogańskie ludy nad M. Bałtyckim i Czarnym ; prowincje d. w Grecji i Ziemi Świętej miały charakter mis., a jednym z ciekawszych osiągnięć misji d. było utworzenie 1318 w Persji (podległej Mongołom) abpstwa Sultanía z 6 sufraganiami ; na wschodzie misjonarze domin. (np. -*• Aleksy ze Lwowa), rekrutowani z kolonii wł. nad M. Czarnym, działali od ok. 1300 w ramach Tow. Braci Pielgrzymujących dla Chrystusa wśród Pogan, obdarzonego różnymi kośc. przywilejami.

Ekspansja zakonu objęła w XVI w. Amerykę Lac, a w mniejszym zakresie Afrykę i Azję; natomiast w Europie na obszarach objętych reformacją (m.in. w Anglii, Szkocji, Szwecji, Finlandii i Niemczech) likwidowano klasztory i prowincje dominikańskie. Znaczenie d. osłabło w stosunku do nowych zakonów (zwł. jezuitów);

1512 d. z prowincji hiszp. założyli klasztor na wyspie Dominikana, gdzie 1530 powstała prowincja zak., a później prow, w Meksyku i Peru; na Dalekim Wsch. oparciem dla działalności mis. w Chinach i Japonii stała się eryg. 1592 prow, na Filipinach; w rejonach azjatyckiej i afryk. ekspansji Portugalii działała kongr. Św. Krzyża dla Indii Wschodnich. Na hiszp. terenach mis. wystąpili d. w obronie Indian amer.; należeli do nich Antoni z Montesino, który 1511 wygłosił anty-kolonialne kazanie na wyspie Hispaniola (Haiti), F. -» Vitoria i B. de Las Casas oraz przedstawiciele szkoły domin, w Salamance.

W końcu XVII w. było ok. 30 000 d. w ok. 45 prowincjach (34 w Europie, zwł. we Włoszech, Hiszpanii i w krajach zamorskich zajętych przez Hiszpanów); doniosłą rolę w zakonie odgrywali wtedy Włosi i Hiszpanie (m.in. byli generałami), a w XVIII w. Hiszpanie i Francuzi. Autonomię zakonu, rolę generałów i kapituł w XVII-XVni w. ograniczała Stolica Apost. i władcy poszczególnych państw; 1500-1649 kapituły gen. odbyły się 42 razy w różnych krajach, podczas gdy 1650-1800 zaledwie 12-krotnie. Ruch obserwancki, popierany po Soborze Tryd. przez kilku kolejnych generałów, stracił w XVII i XVIII w. na sile (-* dominikanie obserwanci).

Od schyłku XVIII w. seria kolejnych kasat w Europie (1768--70 w Republice Weneckiej, 1781 w Austrii i Księstwie Mediolańskim, 1793 we Francji) i Ameryce Lac. przyczyniła się do wewn. rozbicia zakonu i rozproszenia jego członków; 1804-05 w wyniku dążeń separatystycznych 16 prow, języka hiszp. uzyskało autonomię (tzw. obediencja hiszp.);

podział zakonu, mimo poważnych prób zjednoczenia, trwał do 1872; wiele prowincji, m.in. w Ameryce Lac, przez długi czas nie utrzymywało więzi z władzami zwierzchnimi; 1777-1832 nie odbyła się żadna kapituła gen., a 1832-65 było ich tylko 5 z ograniczoną liczbą uczestników. Liczba zakonników w 39 prow, wynosiła 1844 — 4562, a 1876 — 3344; najwięcej miała prow, litewsko-ruska — 533, a filipińska, hiszp. i rzym. po ok. 300, aragońska zaś 250; mimo kasat większe grupy d. przetrwały, choć wielu żyło w rozproszeniu.

Reformę ogólnozak. rozpoczął we Francji w 1. poł. XIX w. H.D. Lacordaire, a kontynuował A.V. Jandel, pragnący przywrócić jedność i karność zak. w oparciu o ideę założyciela; wizytacje generała w Europie, a jego delegatów w Ameryce Lac. wpłynęły na odnowę zakonu; zasadniczą linię Jandela kontynuowali następcy — J. Larocca (1879-91), A. Frühwirth (1891--1904), H.M. Cormier (1904-16), a później M. Gillet (1929-46); liczba członków zaczęła się stopniowo zwiększać — 1910 było ich 4472, 1921 - 4724, 1926 - 5342, 1931 - 6137, 1940 - 7023, 1947 _ 7429, 1967 - 10 085, 1973 - 8116, 1975 - 7840 w 41 prow, i 3 wikariatach.

W Europie zakon umocnił się od schyłku XLX w. zwł. w Niemczech, Belgii, Holandii oraz w Hiszpanii, gdzie 1967 było 1024 d.; poza Europą wyjątkową pozycję utrzymały Filipiny, gdzie w 2. poł. XIX w. i na pocz. XX w. było ok. 850 d. ; duży rozwój nastąpił w Stanach Zjedn., dokąd pierwsi d. przybyli 1804, a w pocz. XX w. liczyli ok. 200 zakonników; 1907,1911 i 1939 powstały tam samodzielne prow., a 1911 także prowincja kanadyjska.

W XIX w. duży nacisk położono na poziom wykształcenia, w wyniku czego m.in. d. ze środowiska franc, zdobyli wpływy o zasięgu ogólnochrześc. ; prowadzą oni m.in. -*• Biblijną Szkołę w Jerozolimie, -»• Angelicum w Rzymie, wykładają na uniw. we Fryburgu Szwaja; słynne jest studium domin, w Paryżu. Na wielu kat. uczelniach mają dominującą pozycję nauk., m.in. w Salamance i Manili.

Duże znaczenie posiada szkoła hist.-teol. z wybitnymi przedstawicielami P. Mandonnetem, M.D. Chenu i Y. Congarem. D. wydają ok. 160 periodyków, w tym ponad 20 nauk., m.in. „Revue biblique" (1892), „Revue thomiste" (1893), „Ciencia tomista" (1911), „La vie spirituelle, ascétique et mystique" (1919), „Divus Thomas" (1922), „Archivům Fratrum Praedicatorum" (1931); urzędowym organem jest wydawany od 1893 w Rzymie 2-miesięcznik (od 1950 kwartalnik) „Ana-lecta Sacri Ordinis Fratrum Praedicatorum", publikujący dokumenty Stolicy Apost. i kurii gen., kronikę wydarzeń 3 gałęzi zakonu (I, II i III), materiały hist, (przed powstaniem „Archivům Fratrum Praedicatorum"), nekrologi i bibliografię wydawnictw członków zakonu.

 

H.M. Cormier, Vie du révérendissmepire Alexandre-Vincent Jandel, P 1890, 18963; A. Mortier, Quellen und Forschungen zur Geschichte des Dominikanerordens in Deutschland I-XXXIX, Kö 1907-41; M.S. Gillet, Les d., leur raison d'être, P 1909; N. Paulus, Die deutsche D. in Kampfe gegen Luther (¡518-63), Fri 1912; N. Paulus, R. Devas, Dominican Revival in the Nineteenth Century, Lo 1913; N. Pfeifler, Die ungarische Dominikanerordenprovinz ¡22¡--¡242, Z 1913; I. Taurisano, Hierarchia Ordinis Praedicatorum, R 1916; M.V. Bernadot, L'ordre des frères prêcheurs, Saint-Maximin 1922; V. Beltrán de Heredia, Universidades dominicanos de la América española, Mn 1923 ; B. Altaner, Dle Dominikanermissionen des ¡3. Jahrhunderts, Habelschwerdt 1924; A. Lemonnyer, Les frères prêcheurs, P 19242; G.R. Galbraith, The Constitutions of the Dominican Order ¡2¡6-¡360, Meh 1925; A. Barthelmé, La réforme dominicaine au XV* siècle en Alsace et dans l'ensemble de la province de Teutonic Str 1931; A. Neumann, Římské zprawy o českých d., Pr 1933; M.N. Davy, Les dominicains, P 1934; L.I. Fanfani, De confraternitatibus aliisque assiocia-tionibus Ordinis Fratrum Praedicatorum propriis, R 1934; F. Joret, Notre vie dominicaine, Juvisy 1936; R.F. Bennet, The Early D., C 1937; R. Loenertz, La société des frères pérégrlnants, R 1937; B. Jarrett, The English D., Lo 1938; P. Mandonnet, Saint Dominique. L'idée, l'homme et l'oeuvre III, P 1938; H.D. Noble, Le père Lacordaire ressuscite en France Tordre de saint Dominique, P 1939; A. Walz, / cardinali domenicani. Note biobibliografiche. Fi 1940; A. Guarienti, L'ordine domenicano in sette secoli di vita e di lotte, Chieri 1944; J. Gallen, La province de Dacie de Tordre des frères prêcheurs, Helsigfor 1946; G.M. Lohr, Die kölner Dominikanerschule von ¡4. bis zum 16. Jahrhundert, Kö 1948; Walz (passim); D. Knowles, The Religious Orders tn England IIII, C 194959 (passim); A. d'Amato, ¡I cammino di una grande idea. L'ordine dei Frati Predicatori, Boi 1955; D.D.C. Pochin Mould, 77ie Irish D., Db 1957; P. Fernandez, Dominicos donde nace el sol. Historia de la provincia de Santissimo Rosarlo de la Orden de Predicadores III, Manila 1958; A. Walz, Wahrheltshtlnder. Die D. in Geschichte und Gegenwart (1206¡960), Es 1960; V. Alee, A. d'Amato, La biblioteca di san Domenico tn Bologna, Fi 1961; R. Creytens, A. d'Amato, Les actes capitulait es de la congrégation dominicaine de Lombardie (¡482¡53¡), AFP 31(1961) 213306; J.C. Dickinson, Monastic Life in Mediaeval England, Lo 1961 (passim); R. Creytens, Les vicaires généraux de la congrégation dominicaine de Lombardie (¡459¡53¡), AFP 32(1962) 211284; J. Kłoczowski, Wspólnoty chrzešcdarískie, Kr 1964 (passim); W.A. Hinnebush, The History of the Dominican Order III, NY 196573; L.A. Redigonda, Secoli domenicani ¡2¡6¡966. Sintesi storica dei Frati Predicatori, Bol 18672; M. Peloza, La rinascita dell'ordine domenicano nella Dalmazia e a Ragusa durante il giuseppmlsmo in dissoluzione (¡827¡852), R 1968; R. Creytens, Les actes capitulaires de la congrégation toscanoromaine Ordinis Praedicatorum (¡4961530), AFP 40(1970) 125230; A. Gauthier, Le pouvoir législatif dans l'ordre des frères prêcheurs, SCan 3(1970) 277317. 4(1971) 79132; T. Kaeppelli, Scriptores Ordinis Praedicatorum medii aevl IIV, R 1970; M. Lohrum, Die Wiederanfänge des Dominicanerordens in Deutschland nach der Säkularisation ¡856¡875, Mz 1971; M. Mollat, Etudes sur l'histoire de la pauvreté. Moyen âge — XVIe siècle III, P 1974 (passim); W.A. Hinnebush, The Dominicans. A Short History, NY 1975; H. Martin, Les ordres mendiants en Bretagne, P 1975 (passim); M.H. Vicaire, Dominique et ses prêcheurs. Fri 1977; L.A. Redigonda, DIP IV 923970; M. Mollat, Les pauvres au moyenâge, P 1978 (passim); H. Fenning, The Irish Dominican Province (¡765¡778), AFP 49 (1979)271-367.

Podobne prace

Do góry