Ocena brak

DOKECI

Autor /Konkordiusz Dodano /10.08.2012

(gr. dokein wydawać się, dokema wizja, zjawa, pozór), Zwolennicy poglądów gnostyckich ( -> gnostycyzm) i mo-nofizyckich (-*• monofizytyzm) przypisujący -* Jezusowi Chrystusowi tylko ciało pozorne lub niebiańskie z uwagi na jego bosko-ludzką jedność (-*• hipostatyczna unia); w wyniku tego głosili, że jego męka i śmierć nie miały charakteru rzeczywistego; poglądy te odżyły w średniowieczu w różnych nieortodok-syjnych ugrupowaniach religijnych.

D., opierając się na duaüstyczno-spirytualistycznym rozumieniu świata, przyjętym w ówczesnej kulturze hellenist., uważali materię za nieczystą (ze swej istoty) i będącą przyczyną zła w -» ciele ludzkim (III C); dlatego też Bóg, duch ze swej istoty czysty, nie mógł przyjąć rzeczywistego ciała. Nie byli oni zorganizowaną sektą, lecz zwolennikami różnych tendencji w różnych herezjach, począwszy od końca I w., których reminiscencje spotyka się już w Listach Jana Apostoła (1 J 4,2-3.5-6; 2 J 7);

zwalczał ich Ignacy Antioch., podkreślając, że narodzenie Jezusa z Maryi, jego męka, śmierć i zmartwychwstanie dokonały się prawdziwie (wyraził to 15 razy terminem aletos) i dlatego męczeństwo za wiarę ma sens; w niektórych -*• apokryfach (II B) wiarę w transcendencję Chrystusa wyrażano poprzez idealizację jego człowieczeństwa.

W wielu systemach gnostyckich włączano Chrystusa w procesy kosmogonii i oddzielano jego transcendentalny byt od Jezusa widzialnego, podlegającego cierpieniom, będącego zewn. powłoką Chrystusa; Walentyn głosił, że ciało Chrystusa utworzone było z eonów (-»• aion) przez mądrość oraz -» demiurga i przechodząc przez ciało Maryi otrzymało formę cielesną (widzialną i dotykalną), a podczas -*• chrztu Pańskiego złączyło się z ciałem duchowym i niecierpię-tliwym; Ptolemeusz natomiast twierdził, że z psych, ciałem Jezusa było złączone od chrztu do męki ciało duchowe;

Bazylides uważał, że w miejsce Chrystusa był przybity do krzyża Szymon z Cyreny, a Jezus naśmiewając się z ukrzyżowanego wrócił do nieba; Marcjon natomiast, że Syn Boży (niemal identyczny z Ojcem) w celu naprawienia dzieła Stwórcy zstąpił z nieba jako dorosły mężczyzna w ciele przybranym (wg Tertuliana — pozornym), gdyż narodzenie i człowieczeństwo naruszałyby wieczność i niezmienność Boga; Apelles i jego zwolennicy (-> apellici) głosili doketyzm złagodzony.

Pod wpływem d. przedstawiciele -* manicheizmu odróżniali cielesnego, cierpię-tliwego Jezusa z Nazaretu od przybyłego z regionów światłości w ludzkich kształtach pozornych niecierpiętliwego Odkupiciela; podobne poglądy gnostycko-doketyckie głosili też -*• pryscylia-nie w Hiszpanii; w skrajnych kierunkach -*• monofizytyzmu przypisywano Chrystusowi ciało niecierpiętliwe (-*- aftartodo-keci) i ciało nie stworzone (-»• aktysteci) czy złudne (fanta-zjaści) i dlatego jego cierpienia uważano za cud (cierpiał przez sam akt woli).

Mimo że -»• Chalcedoński Sobór (III), akcentując odrębność i integralność ludzkiej natury Chrystusa, odrzucił poglądy d., w monofizyckich środowiskach Syrii i Armenii powstała w VIII w. sekta -»• paulicjan, negująca rzeczywiste narodzenie Chrystusa i głosząca, że mękę miał ponieść jakiś anioł; po przesiedleniu w IX w. do Tracji wywarła ona wpływ na powstanie bogomiłów; pod ich wpływem najprawdopodobniej zrodziły się w XII w. w pn. Włoszech i pd. Francji sekty -*• katarów, nazywających materię złem, a Chrystusa aniołem w ludzkim ciele.

D., nie respektując faktów i treści objawionych przez Boga, podważali podstawowe tajemnice wiary, m.in. -wcielenie i -» odkupienie, naruszali prawdy o -» macierzyństwie Bożym Maryi i zbawczym charakterze sakramentów (wg Ignacego Antioch. negowali tajemnicę eucharystii) ;

wprowadzali skrajny rygoryzm gardzący ciałem ludzkim (np. u enkratytów czy manichejczyków), utrudniając rozwój właściwej duchowości chrzęść., opierającej się zarówno na idei -> naśladowania Chrystusa, prawdziwego i doskonałego człowieka, hipostatycznie zjednoczonego ze Słowem Bożym, jak też na idei przebóstwienia całego człowieka, dokonującego się wyłącznie w Chrystusie za pośrednictwem „Słowa, które srało się ciałem" (-»- chrystologia I B).

Poglądy d. (zwł. walentynian i manichejczyków) potępił Kościół w wielu dokumentach (DS 46,48,189,357,359,454; BF VI 9-10), a przede wszystkim na Soborze Flor. w Dekrecie dla ja-kobitów (DS 1338,1340-1341).

 

T. Rüther, Die Leiblichkeit Christi nach Clemens von Alexandrien, ThQ 107(1926) 231-254; B.A. Stegman, Christ the Man from Heaven, Wa 1927; F. Loofs, Theophilus von Antioch „Adversus Marcionem" und die anderen theologischen Quellen bei Iranern, L 1930; L. Vaganay, L'Evangile de Pierre, P 1930, 118-122; G. Bareille, DThC IV 1480-1501; F.M. Sagnard, La gnose valentinienne et le témoignage de saint Irénée, P 1947; Ch. Maurer, Ignatius von Antiochia und das Johannesevangelium, Z 1949, 45-58; D. Ruiz Bueno, Padres apostólicos. Ma 1950; D. Lathoud, ECat IV 1779-1781; G. Bardy, Catholicisme III 931-933; tenże, DSAM III 1461-1468; CL. Sturhahn, Die Chrlstologte der apokryphischen „Apostelakten". Ein Beitrag zur Frühgeschichte des altchristlichen Dogmas, bmw 1952; E. Molland, The Heretics Combatted by Ignatius of Antioch, JEH 5(1954) 1-6; A. Houssiau, La ehr istologie de saint lrènée, Lv 1955; W. Foerster, Die Grundzüge der ptolomäischen Gnosis, NTS 6(195960) 1631; A. Grillmeier, LThK III 470471; A. Orbe, La muerte de Jesus en la economia valentlniana, Gr 40(1959) 467499,636670; P. Smulders, De ontwikkellng van het christologisch dogma. Van de bijbel tot de grote concilies, Bjdg 22(1961) 327424; H.N. Schenke, Der Gott „Mensch" In der Gnosis, Gö 1962 (bibliogr.); J. Liebaert, Christologie. Von der apostolischen Zeit bis zum Konzil von Chalcedon (4SI), HDG III la, Fr 1965; E. Fabri, SM I 947950; J. Denker, Die theologtegeschichtltche Stellung des Petrusevangellum. Ein Bellrag zur Frühgeschichte des Doketlsmus, Kiel 1972 (mpsBUniw); U.B. Müller, Die Geschichte der Christologie in der Johanneischen Gemeinde, SBS, St 1975, 59-65.

Podobne prace

Do góry