Ocena brak

DOBRY PASTERZ - IKONOGRAFIA

Autor /Konkordiusz Dodano /10.08.2012

Postać D.P. upowszechniano w ikonografii jako wyobrażenie boskiej troski i miłości wobec grzeszników.

1. Okres wczesnochrześcijański — Obraz pasterza dźwigającego owcę na ramionach, niekiedy flankowanego 2 owcami u stóp, lub pasterza siedzącego pośród trzody pojawił się w II w. i był najbardziej ulubionym tematem w sztuce tego okresu (105 zachowanych przykładów).

Geneza tematu, jego styl i umiejscowienie w systemie dekorowania są pogańskie — np. czasem w tej samej kompozycji występuje motyw 2-krotnie (malowidła z ok. 220 w diagonalnych polach sklepienia krypty Lucyny w katakumbach Kaliksta, Rzym), a nawet wielokrotnie i w łączności ze scenami pogańskimi (sarkofag „pór roku" i Dal Pozzo w Muzeum Wat.); na zabytkach chrzęść, jest on ikonicz-nym znakiem idei zbawienia; D.P. antyku chrzęść, nie jest bowiem obrazem Chrystusa z atrybutami pasterza, lecz jego symbolem.

Najwcześniejsze zabytki ukazują D.P. jako młodzieńca o twarzy okolonej puklami krótkich loków, trzymającego w obu dłoniach nóżki owcy leżącej jak kołnierz na jego ramionach; jego strojem jest krótka, przewiązana w pasie fałdzista suknia; przez ramię ma przewieszoną pasterską torbę, a na bosych stopach sznurowane rzym. sandały (sarkofagi przedkonstantyńskie w S. Maria Antiqua w Rzymie i de Gáyale w Marsylii; pełnopla-styczna rzeźba z pocz. III w. w Muzeum Wat.).

W afryk. zabytkach D.P. trzyma owcę na lewej ręce przy piersi, a w prawej ma naczynie (sarkofag w Kolio, Algieria). W malowidłach przedstawiany jest z owcą, laską pasterską i fletem, w białej tunice o purpurowych brzegach i chlamidzie (katakumby św. Piotra i Marcelina z III w.).

Poza sztuką funeralną temat miał zastosowanie we wnętrzach kultowych (kaplica Sakramentów w katakumbach Kaliksta), zwł. w baptysteriach w związku z liturgią chrzcielną (modlitwa w Acta Thomae) na znak, że D.P. jest w szczególny sposób zbawicielem ochrzczonych (malowidła z ok. 240 w pomieszczeniu chrzcielnym chrzęść, domu w Dura Europos; mozaiki w baptysterium św. Jana na Lateranie, Rzym) i na paramentach kośc. (naczynie szklane ze sceną pasterską).

Obok ujęć symbolicznych, ukazujących zbawczą rzeczywistość, występowały cykle narracyjne, obrazujące bibl. przypowieści, np. fragmentarycznie zachowane malowidła w Dura Europos — wg Łk 15, 1-6 i sceny na lypsanotece w Brescii, 370-380, z Chrystusem stojącym u drzwi owczarni (, ja jestem bramą owiec" — wg J 10,1-16).

W czasach Teodozjusza Wielkiego D.P. przestał być symbolem — wizerunek otrzymał nimb i przedstawia samego Chrystusa, a owce dusze zmarłych, gdyż za każdą z nich umieszczano małą postać oranta (sarkofag „trzech pasterzy" z IV w. w Muzeum Wat.; malowidła w katakumbach Domicylli).

W najwspanialszym dziele późnego antyku — mozaice z 450 w Mauzoleum Galii Placydii w Rawennie — bukoliczny motyw pasterza siedzącego pomiędzy owcami został podniesiony do rangi przedstawienia Chrystusa-Pasterza jako Króla z aureolą, w złotej tunice i purpurowej chlamidzie, trzymającego w dłoni crux gemmata; nawiązano tu do starotest. wyobrażenia króla-pasterza.

2. W średniowieczu — motyw D.P. zanikł na kilka stuleci; sporadyczne przykłady rom. figurek w portalach franc, i bawarskich katedr są jedynie naśladownictwem staroż. spuścizny i nie mają sakr. charakteru. Temat nabrał ponownej aktualności w sztuce gotyckiej.

W malarstwie książkowym D.P. antyku chrzęść, przekształcono w Chrystusa-Pasterza brodatego i w powłóczystych szatach; występuje on z owcą na ramionach (Ewangeliarz z 1197, katedra w Spirze) lub jako pasący owce ze swej owczarni (Psałterz królowej Joanny z Nawarry z 1230, w John Rylands Library w Cambridge; Psałterz paryski z końca XIII w. w University Library w Cambridge).

W związku z eksponowanym w sztuce zach. tematem władzy pap. (traditio legis) wczesnochrześc. motyw „Pasce oves meas" (sarkofagi z czasów konstantyńskich), łączony z przekazywaniem kluczy (traditio clavis) Piotrowi Apostołowi, zdobył dużą popularność zwł. w miniatorstwie (np. ang. Codex orationis et meditatlonis sancii Anselmt, 1130, Bibliothèque Municipale w Verdun; Biblia Weli-slawa, 1340, Národna a Universitní Knihovna w Pradze).

W późnym średniowieczu motywem D.P. zdobiono karty typologicznych dzieł, często w nieoczekiwanych miejscach tekstu inspirowanego teol. spekulacjami, np. w Biblii umoralniającej z XIII w. relację z 1 Mch 2,44-48 zestawiono z parabolą wg J 10,1-18 — D.P. odpędza wilki od owczarni, wilki i najemnicy uciekają podobnie jak demony przepędzające grzeszników i jak „synowie pychy" przepędzani przez wojsko Matatiasza (österreichische Nationalbibliothek).

W rpsach i inkunabułach Speculum humanae salvationis przedstawienia D.P. nabrały cech lud. ; np. w Kodeksie ze Schlettstadt temat związano z wniebowstąpieniem — utrudzony Chrystus dźwiga do wspólnoty świętych i aniołów odnalezioną owcę, która w sposób nieklasyczny zwisa wzdłuż jego pleców. Ten typ, cieszący się dużą popularnością w późnogot. malarstwie i grafice (Spiegel menschlicher Behältnis 1478; pojedyncze drzeworyty o przeznaczeniu dewocyjnym), znalazł pełną wdzięku trawestację w miniaturze s. Sybilli z Bandorf w Klarissinenregel z 1478 (British Museum).

Pod wpływem pism mistyków XIII w., zwł. bł. Henryka Suzo i J. Taulera, w ikonografii D.P. doszły do głosu akcenty dolory-styczne („życie moje oddaję za owce") i mist., np. D.P. z owcą na ramionach jako -» Mąż Boleści (rzeźba niem. z XV w., Liebieghaus, Frankfurt n. Menem; malowidło ścienne w kościele św. Urszuli w Kolonii) lub jako cierniem koronowany (figury i półfigury w kościołach nadreńskich).

3. Sztuka nowożytna — W okresie reformacji ewangeliczny motyw owczarni wykorzystywaną w grafice do walki z pap. i Kościołem (S. Beham, drzeworyt do pisma polem. H. Sachsa), a w barokowym malarstwie bukolicznym pozostałe motywy przypowieści. Dotychczasowy, sakr. typ D.P. otrzymał ekspresyjną formę barokowego stylu. W Polsce eksponowano przede wszystkim radość Chrystusa z odnalezionej owcy (J.B. Plersch, obraz ołtarzowy z 1770, kaplica Najśw. Sakramentu w kolegiacie łowickiej; rzeźba kamienna z XVIII w. na cmentarzu kolegiaty w Łowiczu).

W sztuce zach. natomiast utrzymywała się tendencja kompilacyjnego wiązania tego tematu z in. ideami, np. H. Leinberger w swoim posążku złączył owcę z D.P. jako Mężem Boleści w jedną, ekspresyjną całość, a gra-werunki na kielichach mszalnych wiążą ideę miłosierdzia D.P. z eucharystią (najstarszy z 1615).

Novum stanowią hiszp. obrazy (P. Orrente, B.E. Murillo) i figurki woskowe Dzieciątka Jezus jako D.P. (A. Cane) oraz portug. rzeźby z kości słoniowej przedstawiające go siedzącego pośród motywów pasterskich (np. statuetki z XVII w. z Goa Portug. w Victoria and Albert Museum w Londynie i w Herzog-Anton-Ulrich Museum w Brunszwiku).

W tym okresie wizerunki D.P. umieszczano przede wszystkim na ambonach (np. G.R. Donnera z 1740-41, katedra w Gurk i w kościołach gdańskich — Mariackim i św. Katarzyny), konfesjonałach (J. Günther z 1760, kościół w Mendorfie) i paramentach kośc. (ornat złoty z XVII w. w klasztorze franciszkanów konwentualnych w Krakowie).

W malarstwie rokokowym pojawiły się przedstawienia MB jako Dobrej Pasterki (Dobrego Pasterza Matka Boża) w sukni świeckiej pasterki — błyskawica wydobywająca się z jej serca razi wilka czyhającego na owieczkę (obraz z XVIII w. w kościele św. Wolfganga w Thaining k. Landsbergu n. Lechem).

Temat D.P. jest nadal aktualny i wykonywany we wszystkich artyst. technikach.

 

Wilpert Mai I-II (passim); F. Saxl, Frühes Christentum und spätes Heidentum in ihren künstlerischen Ausdrucksformen, WJKG 2 (1923) 63-121 (zwl. 85-100); A. Matějček, Velislavova Bible a její místo ve vývoji knižní Ilustrace gotické, Pr 1926; Wilpert Sarc l (passim); F. Gerke, Die christlichen Sarkophage der vorkonstantinischen Zeit, B 1941 ; T.H. Kempf, Christus der Hirt, R 1942; L. Hartling, E. Kirschbaum, Le catacombe romane, R 1949; J. Kollwitz, Das Christusbild des 3. Jahrhunderts, Mr 1953; KZSP II z. 5, 31, 33; O. Pacht, The Illustrations of Saint Anselm's Prayers and Meditations, JWCI 19 (1956) 68-83; A. Legner, Der Gute Hirte, D 1959; L. de Bruyne, Les „his" de l'art paléochrétien, RivAC 39 (1963) 7-92; K. Wessel, RBK I 1051-1054; A. Legner, LCIk II 289-299.

Podobne prace

Do góry