Ocena brak

Dlaczego literatura zawiera „przepisy na życie”? Wzorce osobowe w epoce średniowiecza

Autor /vanessa Dodano /07.03.2011

Każda epoka tworzy własne „przepisy na życie”, charakterystyczne dla ducha swych czasów. Owe przepisy, wzorce osobowe, rozpowszechniane są poprzez literaturę. Bohater epoki średniowiecza to przede wszystkim człowiek pobożny, wszystkie swe myśli kierujący ku Bogu.

Jednym z wzorców osobowych średniowiecza jest rycerz, zawsze broniący słusznej sprawy, w imię której gotów jest ponieść śmierć. Literackim odzwierciedleniem tego ideału jest Roland z Pieśni o Rolandzie, pierwszego poematu epickiego, którego autor opiewa czyny rycerskie (tzw. chanson de gestepieśń o czynach). Autor odwołuje się do drobnego epizodu z wypraw wojennych Karola Wielkiego do Hiszpanii ; w 778 roku król postanawia wycofać się, powierzając dowództwo tylnej straży hrabiemu Rolandowi. Napadnięty zdradziecko Roland bronił się do końca, nie chcąc wzywać na pomoc króla. Roland nie zważał na prośby towarzyszy broni, nawet najserdeczniejszego przyjaciela – Oliwiem. Na swym walecznym koniu Wejlantyfie, z wiernym mieczem Durendalem (nieodłączne atrybuty średniowiecznego rycerza) rzucił się w wir walki. Okazał niezwykłą odwagę, męstwo i doskonała znajomość rycerskiego rzemiosła. Mimo to wojska niewiernych miały olbrzymią przewagę. Dlatego w końcu Roland zadął w róg i wezwał pomoc. Było już niestety za późno. Roland umiera, ale umiera z przeświadczeniem, że zasłużył na zbawienie, wypełnił bowiem swój rycerski obowiązek do końca. Przed śmiercią biegnie na szczyt góry : „położył się na zielonej murawie twarzą do ziemi. Pod siebie kładzie swój miecz i róg. Ku Hiszpanii obrócił twarz”. Po raz ostatni chce spojrzeć na podbity kraj ; ma świadomość, że dokonał wielkiego dzieła, dla którego warto było żyć i umierać. Gdy bohater umiera : „Bóg zsyła mu swego Anioła Cherubina i świętego Michała opiekuna, a z nim przyszedł i święty Gabriel. Niosą duszę hrabiego do raju”.

Rycerskiej śmierci według średniowiecznej ars moriendi towarzyszą cuda. Świat magii i czarów jest zresztą ściśle związany z rzeczywistością eposu rycerskiego. Dobre wróżki, czarodzieje, znikające zamki, atrybut niewidzialności bardzo często pojawiają się w utworach tej literatury, a postać czarodzieja Merlina z cyklu opowieści O królu Arturze i rycerzach okrągłego stołu jest do dziś znana.

Średniowieczny rycerz zwykle ma także swoją ukochaną. Również Roland ma damę swego serca, która umiera na wieść o jego śmierci. Wątek miłosny jest wyeksponowany w legendzie o Parsifalu. Przed siłami zła każdy rycerz średniowieczny broni się modlitwą, chroni go głęboka wiara i miłość do Boga. Jemu, a w zasadzie Jego namiestnikowi na ziemi – władcy (tu : Karolowi) rycerz średniowieczny składa w hołdzie swe życie i śmierć.

Z ideałem rycerza związany jest wzorzec osobowy władcy, przedstawiony m. in. na kartach Kroniki Galla Anonima. Przykładem dobrego władcy jest tu Bolesław Chrobry, pokazany jako ojciec dla swych podanych. Jak bardzo troszczył się o los państwa, świadczą słowa, jakimi przed śmiercią zwracał się do swych przyjaciół :

„Sławny Bolesław, zamykając szczęśliwy żywot chwalebną śmiercią, gdy już wiedział, że spełni się na nim nieunikniony los wszelkiego stworzenia, zgromadził przy sobie zewsząd wszystkich swych książąt i przyjaciół, poczynił poufne zarządzenia co do kierownictwa ; położenia królestwa, zwiastując im proroczym głosem wiele nieszczęść, grożących po jego śmierci. Oby to, bracia moi, których pieczołowicie wychowałem, jak matka synów... oby się wam w pomyślność obróciło to, czego zarodki widzę w chwili konania”.

Bolesław do ostatniej chwili zachowuje się godnie ; chociaż wie, że nadszedł czas śmierci, zachowuje się po królewsku. Nie myśli o sobie, lecz o przyszłości stworzonego przez ojca, a wzmocnionego przez siebie państwa. Słowa jego wielkim wzruszeniem przejmują słuchających : Płacz i żal przejął do głębi serca stojących przy łożu i słuchających tych słów, z nadmiernego bólu, gwałtowna odrętwiałość ogarnęła ich umysły”.

Po śmierci króla miały miejsce cudowne zjawiska, świadczące o wielkości Bolesława : „Skoro tedy król Bolesław odszedł z tego świata, złoty wiek zmienił się w ołowiany, Polska, przedtem królowa, strojna w koronę błyszczącą, złotem i drogimi kamieniami, siedzi w popiele odziana we wdowie szary ; dźwięk cytry w płacz, radość – w smutek, a głos instrumentów zmienił się w westchnienie”.

Bardzo popularny był w epoce średniowiecza ideał ascety – człowieka, który dla Boga wyrzekł się wszystkich radości i przyjemności życia ziemskiego, czas spędzał na modlitwie i umartwianiu się, z dala od rodziny i przyjaciół. Przykładem ascety jest bohater Legendy o św. Aleksym. W dniu ślubu opuszcza on młodą żonę, rodziców i udaje się na samotną wędrówkę. Wszystkie swe bogactwa rozdaje biednym, a sam żyje z jałmużny. Po latach wraca do rodzinnego Rzymu, mieszka pod schodami domu swojego ojca, wyszydzany przez służbę. Dopiero po jego śmierci wszyscy dowiadują się, kim był ów wyśmiewany żebrak.

Legenda o św. Aleksym zawiera wskazówki, jak osiągnąć zbawienie poprzez ubóstwo, prostotę i pokorę. Asceta to człowiek wyrzekający się wszystkiego, co ziemskie, ludzkie. Odwraca się od potrzeb ciała i innych ludzi. Mając na uwadze jedynie własne zbawienie zamyka się w swoim świecie cierpienia, izoluje od rzeczywistości.

Zupełnie inaczej wygląda ideał życia prezentowany przez świętego Franciszka. To również postać pełna pokory, ale, co najważniejsze, pełna także miłości do świata i wszelkiego stworzenia. Dla świętego Franciszka życie to służenie Bogu przez służbę ludziom i w ogóle wszystkim żywym istotom. Święty wychodzi do ludzi, nie ukrywa się przed nimi, jak Aleksy. Co więcej – gromadzi wokół siebie uczniów, aby podzielić się z nimi swoją wiedzą na temat szczęśliwego życia i umożliwić innym korzystanie z niej. Aleksy przez całe życie ucieka, Franciszek wprost przeciwnie, wędruje po miastach, głosi kazania, pomaga, radzi, uczy. Wszystko to sprawia mu radość i satysfakcję.

Po prezentacji poszczególnych „przepisów na życie”, jakie zawiera literatura średniowieczna pozostaje próba odpowiedzi na pytanie, dlaczego twórcy formułują tego rodzaju propozycje. Wydaje im się, że człowiek od początku swojego istnienia próbował znaleźć możliwie najbardziej satysfakcjonujący go sposób istnienia. Dowodzą tego filozoficzne przemyślenia mistrzów antyku, ucieczka w świętość proponowana przez pisarzy średniowiecza, a następnie kolejne wcielenia tych dwu podstawowych kierunków przez kolejne epoki. Człowiek raz zwracał się ku sprawom świeckim – politycznym, społecznym, itp., a kiedy indziej ku swemu wnętrzu, światu ducha, metafizyki. Sądzę, że wzorce osobowe literatury poszczególnych epok odzwierciedlają charakter, mentalność i stosunek do świata żyjących w nich ludzi. A jakie wzorce osobowe daje współczesna literatura?

 

Do góry