Ocena brak

DIECEZJALNE CZASOPISMA - CZASOPISMA POPULARNE

Autor /Albaniusz Dodano /08.08.2012

Prekursorski charakter dla tego typu czasopism miał „Katolik Diecezji Chełmińskiej" (-»• Chełmno III, ->- „Katolik").

1. Pod koniec XIX w. zaczęły wychodzić „Posłaniec Niedzielny dla Diecezji Wrocławskiej" (1895-1938), -> „Przewodnik Katolicki" (1895-1939, 1956) oraz ->- „Echo Przemyskie" (1896--1906); „Posłaniec" początkowo kontynuował stare wzorce literatury dla ludu i miał charakter przede wszystkim dydaktyczny, z czasem zaś zarówno „Posłaniec", jak i „Katolik" stały się pismami religijno-oświatowymi.

W XX w., zwł. w okresie międzywojennym, nastąpił szybki rozwój cz.d. o omawianym profilu; ukazywały się — w diecezji częstoch. -> „Niedziela" (1926--39); w katów. -> „Gość Niedzielny" (od 1923) i ->„Głos Misji Wewnętrznej" (1932-39), w kiel. -> „Gazeta Tygodniowa" (1930--39), w krak. -» „Dzwon Niedzielny" (1924-39), w łomżyńskiej -> „Życie i Praca" (1924-39) i „Sprawa Katolicka" (1935-39), w łódzkiej „Życie Katolickie" (1930-39), w pińskiej — „Dzwony Poleskie" (od 1926), w przem. - „Echo" i -» „Rola Katolicka" (1935-39), w sand. „Prawda Katolicka" (1930-37) i -> „Siewca Prawdy" (1931-39), w siedi. „Głos Podlaski" (1930-39), w tarn. ->- „Nasza Sprawa" (1933-39), w wil. -> „Tygodnik Katolicki - Nasz Przyjaciel" (1906-14, 1928-39), we włocł. - „Gazeta Niedzielna" (1918-19), „Ziarno" (1932-33) i „Tygodnik Polski" (1933-39); w in. diecezjach (np. lubel.) czynione były starania o wydawanie własnego pisma.

Po II wojnie świat, kontynuowano wydawanie tego typu pism przedwojennych w diecezji częstoch. (do 1953), katów, i pozn. (od 1956), a także zakładano nowe — w diec. gorzowskiej -» „Tygodnik Katolicki" (1946-53), w krak. „Tygodnik Powszechny" (od 1945), w opolskiej -> „Katolik" (1954-60), we włocł. „Ład Boży" (1945-53), w pozn. ->- „Głos Katolicki" (1945-56).

Pisma te (oprócz „Niedzieli" i „Ładu Bożego") przejął 1953 Instytut „Pax"; po 1956 „Gość Niedzielny" ponownie wydaje diecezja katów., zaś „Tygodnik Powszechny" Społ. Instytut Wydawniczy „Znak"; pozostałe po pewnym czasie przestały się ukazywać. Popularnym cz.d. pozostaje nadal „Przewodnik Katolicki".

Inicjatorami wydawania cz.d. byli bpi, mający na celu pogłębienie świadomości rei. wiernych, pomoc w duszpasterstwie (szczególnie rodzin) i w pracach Akcji Katolickiej, utrzymywanie łączności z wiernymi, szerzenie oświaty; ważnym, choć nie zawsze ujawnionym celem było utrwalanie polskości.

Adresatem była na ogół warstwa chłopska i robotnicza, czasami rzemieślnicy; dla niektórych kategorii czytelników tworzono dodatki bądź działy. Po II wojnie świat, pisma te wyszły poza problematykę diec. i stały się ogólnokrajowymi.

W tytułach (najczęściej metaforycznych) akcentowano głównie dzień świąteczny (np. „Gość Niedzielny", „Posłaniec Niedzielny", „Dzwon Niedzielny"), wezwanie (np. „Dzwony Poleskie", „Głos Podlaski", „Głos Misji Wewnętrznej", „Hasło Katolickie"), charakter rei. (np. „Prawda Boża", „Słowo Katolickie", „Życie Katolickie", „Rola Katolicka", „Lud Boży", „Ład Boży"), posługując się nieraz słownictwem potocznym (np. „Ziarno") bądź angażującym (np. „Nasza Sprawa"). W podtytułach podkreślano zasięg tematyczny (najczęściej rei., społ. i oświatowy), adresata (rodzina, stowarzyszenie, organizacja), częstotliwość ukazywania, zasięg terytorialny, związek z instytucjami kościelnymi.

Jako pisma pomocnicze publikowano w języku niem. dla wiernych Łodzi — „Sonntagsglocke", Katowic — „Sonntagsbote" i Wielkopolski — „Katholischer Wegweiser" (dodatek do „Przewodnika") oraz „Sankt Josephus Wacht"; natomiast „Posłaniec Niedzielny dla Diecezji Wrocławskiej" w pol. wersji miał charakter uzupełniający.

Cz.d. wydawały księgarnie kat. lub pokrewne instytucje wydawnicze (np. Diec. Zakład Graficzno-Drukarski), osoby firmujące, instytucje, kurie diec., organizacje i instytucje wyznaniowe (np. Tow. Kultury Kat. w Łodzi, Diec. Instytut Akcji Kat.).

2. Problematyka popularnych cz.d. zaspokajała potrzeby rei., oświatowe i rozrywkowe; problematyka rei. koncentrowała się wokół zagadnień duszpast. (liturg., hagiograficznych, katechet., apologet., ascet., mis.) i apost. (rekolekcje, konwersje, sprawy organizacji, rozważania na temat encyklik, kronika życia kat.);

problematyka środowiskowa koncentrowała się wokół poradnictwa z zakresu gospodarstwa domowego i wiejskiego, sadownictwa, ogrodnictwa, dla kobiet (szczególnie matek), prawnego, lekarskiego, weterynaryjnego oraz społ. (kronika robotnicza, sprawy emigracji) ; problematyka oświatowa związana była z popularyzacją zagadnień pedagogiki, historii, literatury, sztuki, etnografii, medycyny (higiena), polityki itp. ; potrzebę rozrywki zaspokajano utworami lit., przysłowiami, ciekawostkami, żartami, rozrywkami umysłowymi itp.

Do popularyzacji treści dążono przez dostosowywanie do określonego poziomu umysłowego odbiorcy formy podawczej (opowiadanie, dialog, gawęda), języka (wyjaśnianie specjalistycznych terminów, zastępowanie ich popularnymi odpowiednikami, polonizacja pisowni, używanie cyfr arab.), a także przez dobór tematyki oraz układ graficzny (odpowiednie działy, kąciki zainteresowań).

3. Doniosłą rolę odgrywały popularne cz.d. w zakresie uświadomienia rei., patriotycznego, kulturalnego, społ., a także polit., które realizowano przez formację intelektualną i działal-nościową.
Uświadamianie religijne realizowane było przez:

° wiązanie czytelnika z życiem Kościoła powsz. i lokalnego (diecezja, parafia) ;

° ugruntowywanie kultu, przede wszystkim eucharyst. (częsta i wczesna komunia), maryjnego (znaczenie regionalnych sanktuariów maryjnych), św. Józefa (aspekt społ.), pol. świętych i kandydatów na ołtarze, a także świętych współcz.;

° pogłębianie znajomości Pisma Św.;

° popularyzację aktualnie dyskutowanych zagadnień teol., zwł. po Soborze Wat. II (np. ekumenizmu);

° pogłębianie zasad mor. dotyczących chrzęść, życia rodzinnego i wychowania potomstwa (zagadnienia cywilnego prawa małż., przerywania ciąży, rozwodów, świadomego rodzicielstwa, trzeźwości).

Postawę chrzęść, formowano apolo-gijnie przez ukazywanie konwersji i przykładów wiary wielkich uczonych w celu obrony przed infiltracją rei. idei in. wyznań oraz przed laicyzacją, a także apostolsko przez ukazywanie życia rożnych działaczy, propagowanie praktyk pobożnych (np. rekolekcje zamknięte), współpracę z organizacjami realizującymi apostolat (np. podległymi Akcji Kat., akcję charytatywną).

Uświadomienie patriotyczne realizowały omawiane pisma poprzez zapoznawanie czytelników z życiorysami świętych pol., dziejami Polski i dziejami Kościoła w Polsce, tradycjami jej oręża i wybitnymi postaciami, skarbami rodzimej kultury oraz pol. krajobrazami.

Szczególnie ważną funkcję spełniały popularne cz.d. w okresie zaborów wobec wiernych narodowości pol. ze Śląska Pruskiego, ludności Wielkopolski, Górnego Śląska i kresów wsch., a także wychodźstwa, umożliwiając im kontakt z wartościami stanowiącymi dobro ogólnonar., zwł. z pol. słowem; za ich pośrednictwem organizowano nauczanie czytania i pisania („Opiekun Dziatek", dodatek do „Przewodnika Katolickiego") ;

umacniały one opór dzieci i rodziców wobec nauczania katechizmu w języku niem., co wiąże się z tzw. sprawą wrzesińską i strajkiem szkolnym dzieci pozn. 1906 („Opiekun Dziatek", „Przewodnik Katolicki", „Echo Przemyskie" i in.), informowały w języku pol. o życiu pubi., społ., oświatowym, gosp. („Przewodnik Katolicki"); ułatwianie kontaktu z pol. myślą rei. służyło celom integracyjnym wśród wychodźstwa („Słowo Boże", dodatek do „Przewodnika Katolickiego") oraz ludności kresów wsch. („Życie Katolickie" — Łuck);

podobne zadanie spełniały po II wojnie świat, wśród przesiedlonej ludności na Ziemiach Zach. i Pn. („Tygodnik Katolicki") oraz autochtonów („Katolik" — Opole) ; prezentowały wreszcie wartości regionalne o charakterze rei., np. obrzędy, sanktuaria, działalność zak., bractw kośc, folklor związany ze świętami itp.; utrwalały patriotyczne postawy dzieci m.in. artykułami o wolności, dziejach nar. („Opiekun Dziatek" i in.).

Uświadomienie kulturalne realizowane było w 3 kręgach zagadnień. W zakresie kultury lud. przez opisy obyczajów związanych ze świętami kośc, uprawą roli, zawieraniem małżeństw, opisy strojów lud., paremiografię, pieśni rei., świeckie, legendy itp., wkład kultury lud. w muzykę i literaturę; w zakresie elementarnego wykształcenia uczono poprawności językowej („Lud Boży" — Kijów), historii Polski poszerzonej o prehistorię („Gazeta Tygodniowa", „Przewodnik Katolicki") i historii powsz. („Gazeta Tygodniowa"); w artykułach rocznicowych poruszano zagadnienia literatury i sztuki; zamieszczano rozprawki z dziedziny przyrodoznawstwa, geografii i in.; często pojawiały się opisy pielgrzymek (szczególnie zagr.), świątyń, reprodukcje dzieł malarskich itp.

W zakresie światopoglądowym poruszano problematykę o profilu wyznaniowym, głównie kat., rozwijaną w rozważaniach ogólnokulturalnych, lit., muz., plastycznych, oraz problematykę regionalną dotyczącą oświaty, literatury lud., recepcji dzieł pisarzy pol., prasy, różnych postaci piśmiennictwa (literatura jarmarczna, modlitewniki itp.) i działalności wydawniczej, a także różnych form ruchu kulturowego, jak teatr amatorski, śpiewactwo, biblioteki, bibliofilstwo, działalność oświatowa i kulturalna organizacji o charakterze polit., patriotycznym, społ., etycznym, rei.; informacje uzupełniały wizerunki działaczy ruchu kulturalnego i oświatowego.

Problematyka lit. odgrywała rolę integrującą z uwagi na dobór autorów z różnych dzielnic Polski i ośrodków emigracyjnych, z uwagi zaś na dobór utworów służyła celom rei. (pogłębienie kultu), społ. i patriotycznym.

Uświadomienie społeczne obejmowało problematykę kat. nauki społ., zwł. od momentu wydania 1931 enc. -» Quadragesimo anno (najbardziej rozpowszechniona była po II wojnie świat, do końca 1948), oraz problematykę organizacji zawodo-wo-społecznych i poradnictwa zawodowego („Przewodnik Katolicki"), a także problematykę wychodźstwa w jego aspekcie genetycznym, rei., nar., ekon. i kulturalnym.

Uświadomienie polityczne realizowane było poprzez informowanie o bieżących wydarzeniach krajowych i zagr., rozważania na temat modelu ustrojowego i wysuwanych w związku z tym postulatów kat. (problem ten był aktualny zwł. po zakończeniu LI wojny świat.; najwięcej miejsca poświęcał mu pozn. „Głos Katolicki"), a także wyjaśnianie roli Stolicy Apost. w okresie LT wojny światowej.

Popularne cz.d. przejawiały również wiele inicjatyw, m.in. w zakresie liturgii („Dzwon Niedzielny", przed powstaniem „Mysterium Christi", był jedynym tego rodzaju pismem pol.), formowania apostolatu świeckich, m.in. przez zainteresowanie się historią Akcji Kat. („Życie Katolickie") oraz wypracowanie metod nowoczesnego oddziaływania propagandowego, łączącego problematykę rei. z odpowiednim opracowaniem dziennikarskim i językowym („Głos Misji Wewnętrznej").

Wykazywały także zainteresowania sprawami polskich mniejszości nar. Mazurów Prus. („Gazeta Tygodniowa", „Przewodnik Katolicki"), Opolan („Tygodnik Polski"), ziemią złotowską („Przewodnik Katolicki" 1927), a zwł. działalnością patriotyczną Opolan i Warmiaków („Katolik") oraz Polonii lubuskiej („Katolik").

Wiele miejsca poświęcały problematyce oświatowej i kulturalnej zarówno poprzez stałe uświadamianie czytelnikom potrzeb w zakresie oświaty („Echo Przemyskie", „Przewodnik Katolicki" i in.), jak i konkretne inicjatywy — propagowanie walki z analfabetyzmem („Życie Katolickie"), popularyzowanie czy nawet rozpowszechnianie dzieł wybitnych pisarzy pol., np. A. Mickiewicza („Przewodnik Katolicki"), dla ich walorów artyst., patriotycznych i rei., popularyzowanie postaci autorów mało znanych, m.in. C.K. Norwida („Głos Katolicki"), a także umożliwianie debiutów młodym poetom współcz., np. grupie Wołyń („Życie Katolickie"), młodzieży twórczej Śląska Opolskiego („Katolik") i in.; interesowały się wreszcie problemami wychowawczymi, m.in. wychowaniem w zakładach opiekuńczych dla sierot („Życie Katolickie").

4. Poza tygodnikami wydawano też ok. 1934 druczki o charakterze propagandowym lub uświadamiającym oddzielnie bądź w formie dodatków do omawianych cz.d. Problematyka ulotek była zróżnicowana: od jednorazowych, akcentowanych przez wykorzystanie efektów słownych i graficznych, wezwań do modlitwy, pokuty, pomocy bezrobotnym (dodatki bez tytułu w „Gościu Niedzielnym") aż do wykładów wyjaśniających Apostolski sklad wiary, przykazania Boże i kośc, sakramenty, cnoty („Nauka Wiary i Obyczajów" — Wilno).

Bardziej zróżnicowana była problematyka jednodniówek, wydawanych z okazji różnych uroczystości kościelnych.

Podobne prace

Do góry