Ocena brak

DIALOG - DIALOG z NIEWIERZĄCYMI

Autor /Albaniusz Dodano /08.08.2012

Spotkania i rozmowy między wierzącymi i niewierzącymi w celu wzajemnego poznania zagadnień przeciwstawnych -* światopoglądów i ideologii oraz współpracy w zakresie wspólnych human, wartości.

A. GENEZA i PODSTAWY — Mimo że Sobór Wat. I w dogm. konstytucji Dei Filius (1870) potępił różne odmiany -> ateizmu, a pap. Leon XIII w enc. Immortale Dei (1885) i Libertas (1888), wprowadziwszy rozróżnienie między tolerancją teor, i praktyczną, przestrzegał przed błędami doktrynalnymi, zalecając życzliwość wobec błądzącego człowieka, to w Europie Zach. (zwł. we Francji i Belgii) pod koniec XIX i na pocz. XX w. miały miejsce próby nawiązania ideologicznego d. chrześcijan z niewierzącymi. H. Huvelin i pozytywista E. Littré prowadzili dyskusje światopoglądowe; w Pontigny grupa wierzących i niewierzących, zrzeszona w L'Union pour la Vérité, omawiała zagadnienia wiary i ateizmu.

Do upowszechnienia idei d. przyczynili się konwertyci, m.in. Ch. de Foucauld, Ch. Péguy, J. i R. Maritain, G. Marcel, oraz zaprzyjaźnieni z nimi — L. Bloy, Ch. Journet i E. Mounier; Maritain przyjął pluralizm koncepcji humanizmu, Marcel podjął próbę połączenia idei chrześcijaństwa z ideami egzystencjalizmu, a Mounier postulował d. chrześcijaństwa z -» marksizmem i -> nietzscheanizmem. Do nawiązania praktycznego d. robotników wierzących z niewierzącymi przyczynił się J. Cardijn, zał. Jeunesse Ouvrière Chrétienne. Teoretykiem zaś d. chrześcijan z marksistami stał się J. Lacroix.

Po II wojnie świat, szczególną potrzebę ideologicznego d. dostrzegali wszyscy papieże; Pius XII w licznych przemówieniach (zwł. w wigilijnym z 1954) nawoływał do tolerancji wobec in. ideologii, a potępiając zbrojne konflikty, akceptował „zdrową laickość państwa"; natomiast Jan XXIII w enc. Pacem in terris (1963) wyjaśniwszy, że płaszczyzna spekulatywno-filo-zoficzna ideologii różni się od modelu socjalno-ekonomicznego (nr 159), umożliwił współpracę katolików z ludźmi o odmiennych poglądach ideologicznych.

Istotną rolę w upowszechnianiu idei d. odegrała enc. Ecclesiam suam (1964) pap. Pawła VI; podstawę do d. wierzących i niewierzących widział on w posiadaniu wspólnej natury ludzkiej, fakcie sumienia, pokrewnych obowiązkach i potrzebach; mając więc na uwadze konieczność prowadzenia d. ideologicznego, utworzył 1965 -» Sekretariat do Spraw Niewierzących, którego przew. został kard. F. König, a organizatorem i naczelnym sekretarzem V. Miano SDB;

zadaniem Sekretariatu jest doktrynalne rozpoznawanie komponentów, uwarunkowań i odmian ateizmu, utworzenie poszczególnych grup studiujących ateizm oraz zapoznanie z tym zagadnieniem duchowieństwa i świeckich, a także sondaże co do możliwości doktrynalnego d. z przedstawicielami różnych nurtów ateizmu; w celu rozpoznania źródeł ateizmu niezbędne jest przebadanie jego genezy doktrynalno-filozoficznej, jak też socjol.psychol.; pomocą mają służyć krajowe Konferencje Bpów, powołujące specjalne komisje lub sekretariaty, a szczególnie wyższe uczelnie kat. oraz gen. przełożeni zak. (zwł. jezuici, co podkreślił pap. Paweł VI w przemówieniu do członków kongregacji gen. 7 V 1965).

W wydanym 1968 przez Sekretariat dokumencie o d. z niewierzącymi wyróżniono 3 jego formy:

° osobiste spotkania ludzi różnych orientacji, pragnących przełamać wzajemną nieufność i wytworzyć atmosferę życzliwości,

° poznanie poglądów dla głębszego i bardziej wszechstronnego poznania prawdy,

° wspólne działanie w życiu społ.; podkreślono, że efektywność d. uzależniona jest od szczerości rozmówców, ich kompetencji, rzeczowości i całkowitej wolności, gdyż celem d. jest wzajemne zrozumienie partnerów, ich osobowe zbliżenie oraz intelektualne wzbogacenie; wśród podanych we wskazaniach praktycznych 3 sposobach d. (prywatny, pubi, i oficjalny) szczegółowo określono warunki d. publicznego.

Instrukcja w sprawie badań nad atelzmem i przygotowania do d. z niewierzącymi, skierowana 1970 do kat. uczelni teol. przez Kongr. do Spraw Wychowania Kat., zaleca prowadzenie badań filoz., teol. i socjol. nad ateizmem i sugeruje wprowadzenie wykładów z zakresu ateizmu w seminariach duch. dla przygotowania alumnów do d. z niewierzącymi. Cenną pomoc stanowi oprać, przez uniw. salezjański i Sekretariat rzym. w wersji wł. i franc, dzieło Des chrétiens interrogent l'athéisme (I-III, Tou 1967-72) oraz J.F. Sixa Du „Syllabus" au d. (P 1968; Od „Syllabusa" do d., Wwa 1972).

B. PRZEJAWY — Spotkania w celu prowadzenia d. mają charakter międzynar. i lokalny.

1. W Kościele powszechnym—Przy współudziale członków Sekretariatu rzym. i różnych sekretariatów krajowych (głównie franc, i niem.) Paulusgesellschaft zorganizowało szereg spotkań; 1965 w Salzburgu omówiono różne aspekty d. chrześci-jańsko-marksistowskiego we współcz. świecie; 1966 w Herrenchiemsee (Bawaria) dyskutowano nad problemem relacji pomiędzy chrzęść, koncepcją człowieka a humanizmem marksistowskim; 1967 w Mariańskich Łaźniach poruszono m.in. zagadnienie pokoju, pracy i sensu życia.

Przedstawiciele Sekretariatu do Spraw Niewierzących spotkali się 1965 w Holandii z reprezentantami unii humanistyczno-etycznej ; w Genewie zaś kilkakrotnie (1963, 1968, 1973) chrześcijanie i marksiści podejmowali problematykę d. ideologicznego w aspekcie metodol. i doktrynalnym; także w Belgii, Francji i Włoszech miały miejsce chrześcijańsko-marksistowskie spotkania dyskusyjne.

Międzynarodowe spotkania wierzących i niewierzących zanikły po 1968 na rzecz d. w warunkach bardziej kameralnych. Konferencje regionalne, zorganizowane przez Sekretariat do Spraw Niewierzących, odbywały się kolejno — 1968 w Wiedniu (dla krajów eur.), 1969 w Tokio (poświęcone problemowi ateizacji Dalekiego Wschodu) i w Meksyku (omawiano zagadnienie laicyzacji i niewiary Ameryki Łac), a także w Rzymie (na temat korelacji między niewiarą a współcz. kulturą), gdzie powołano komitet do socjol. badań nad zjawiskiem ateizmu.

W Rzymie 1970 na spotkaniu konsultorów Sekretariatu do Spraw Niewierzących dokonano podsumowania działalności oraz wytyczono cele i metody działania na przyszłość; większość uczestników opowiedziała się za kontynuowaniem interdyscyplinarnych studiów nad ateizmem, jego typami i przyczynami oraz podejmowaniem wielorakich form d., zwł. praktycznego współdziałania wierzących i niewierzących, opartego szczególnie na wartościach human.; zalecono również intensyfikację badań nad procesem sekularyzacji, częstym we współcz. świecie.

Na plenarnym zebraniu członków Sekretariatu dla Niewierzących 1971 w Rzymie podsumowano zdobyte doświadczenia w d. z niewierzącymi, akcentując potrzebę dalszych badań filoz., socjol. i psychol. nad procesami ateizacji i laicyzacji oraz przemianami postaw rei. ludzi współcz. (zwł. młodzieży);

d., który w poszczególnych krajach odbywa się w różnorakich warunkach, powinien mieć charakter duszpast. z uwagi na postępującą we współcz. świecie sekularyzację i ateizację; inny musi być d. w Europie Zach., gdzie obok marksizmu i rewizjonizmów oraz ateistycznego humanizmu upowszechnia się materializm praktyczny, a także rel.-mor. indyferentyzm; inny w Europie Wsch., gdzie chrześcijanie spotykają się z ateizmem marksistowskim;

inny w Ameryce Pn. (zwł. w Stanach Zjedn.), gdzie ateizm spol. jest związany z zanikaniem wrażliwości na potrzeby drugiego człowieka; inny w Ameryce Lac, gdzie obok społ. źródeł niewiary prymitywność wierzeń rel. oraz brak rei. wykształcenia sprzyjają rozwojowi ateizmu; inny w Azji, gdzie szczególnie groźne dla chrześcijaństwa jest zjawisko rewolucji kulturalnej (chiń. i jap.) oraz zakorzenione w tradycji kulturowej religie o profilu ate-izującym (-»buddyzm, konfucjanizm); jeszcze inny d. występuje w Afryce (zwł. w krajach arab.) w związku z gwałtownymi przemianami społ.-polit. i cywilizacyjnymi.

Począwszy od 1973, działalność Sekretariatu do Spraw Niewierzących ma przede wszystkim charakter duszpast.; jest synchronizowana z problematyką kolejnych Synodów Bpów, na co wskazuje tematyka Kongr. Plenarnej Sekretariatu z 12-15 III 1974, skoncentrowana wokół ewangelizacji świata współcz., w szczególności środowisk ateistycznych i zsekularyzowanych, oraz zorganizowane przez Sekretariat 18-20 XI 1975 sympozjum na temat młodzież i przyszłość wiary w Europie; podejmuje się studia w aspekcie duszpast. nad różnymi przejawami i odmianami marksizmu oraz nad zagadnieniem sekularyzacji;

ponieważ bezpośrednie spotkania dialogowe nie przyniosły oczekiwanych wyników, przyjęto postawę bardziej ostrożną, czemu dał wyraz G. Benelli w przemówieniu Kościół i d. ze światem, wygłoszonym 4 V 1976 w Wiedniu; rozbudowuje się natomiast sieć instytucji dialogowych przy Konferencjach Bpów (komisje, sekretariaty, korespondenci);

Konferencje zaś różnicują swą działalność zależnie od warunków i możliwości lokalnych, skupiając uwagę zwł. na studium problematyki niewiary i poszukiwaniu metod oddziaływania duszpasterskiego. D. między naukowcami reprezentującymi środowisko marksistowskie ze Związku Radzieckiego oraz chrześcijańskie ze Stanów Zjedn. odbył się 22-28 II 1977 w Waszyngtonie.

Problematykę d. wierzących i niewierzących zawierają czasopisma „Ateismo e dialogo". Bollettino del Segretariato per i non „Credenti" (R 1966-) oraz „Internationale Dialog-Zeitschrift" (Fr 1968-74), które wydawano także w wersji włoskiej.

2. W Polsce — w XIX i w 1. poł. XX w., z uwagi na nieprzejednaną i neg. postawę katolików i marksistów wobec siebie, brak było odpowiednich warunków do d.; tylko niektóre ugrupowania, np. -»• Odrodzenie, -> Verbum, pod wpływem Ma-ritainowskiego humanizmu i Mounierowskiego personalizmu przyjmowały otwartą postawę w stosunku do niewierzących.

Po II wojnie świat., kiedy nastąpiło bezpośrednie zetknięcie się chrześcijan z marksizmem, lata 1945-48 stały się okresem żywego d. o charakterze polem., zwł. w serii artykułów ks. J. Piwowarczyka w „Tygodniku Powszechnym" oraz S. Żółkiewskiego w „Odrodzeniu" i A. Schaffa w „Kuźnicy"; d. o humanizmie i antropologii filoz. prowadził J. Turowicz z „Tygodnika Powszechnego" oraz A. Ważyk i A. Sandauer z „Kuźnicy"; dzieło K. Kłósaka Materializm dialektyczny (Kr 1948) krytykowano w „Myśli Filozoficznej"; dla okresu po 1956 charakterystyczny stał się d. pomiędzy studentami KUL i UW, ogniskujący się na problematyce materializmu i humanizmu; 1957 odbył się d. redaktorów -> „Tygodnika Powszechnego" i -> „Argumentów".

D. konstruktywny między marksistami i chrześcijanami zapoczątkowano 1960 w Zakopanem na sympozjum filoz., zorganizowanym przez koła filoz. kilku pol. uniwersytetów; po 1960 prowadzono go na łamach prasy, prezentując jego zasady, formy, przejawy, a także polemiki;

1962 T. Mazowiecki przedstawił w „Więzi" metody, charakter, potrzeby i znaczenie d. chrześci-jańsko-marksistowskiego; marksiści, zwł. T. Mrówczyński, potwierdzili niezbędność takiego d. w Polsce; 1963 J. Zabłocki (reprezentujący stronę kat.) i T.M. Jaroszewski (przedstawiciel marksizmu) wypowiadali się w „Więzi" na temat personalizmu Mouniera, ogniskując d. konstruktywny na problematyce antropol.;

1965 marksiści i chrześcijanie dyskutowali nad systemem P. Teilharda de Chardin, którego ewolucyjna wizja świata oraz afirmacja wspólnoty i socjalizacji mogą być podstawą do dalszego d.; 1966 problematyka ateizmu pod kątem d. była przedmiotem II Tygodnia Eklezjologicznego na KUL, podczas którego ustalono, że d. musi odbywać się na płaszczyźnie tego, co ludzkie, przy poszanowaniu wzajemnej autonomii, w postawie braterskiej i z podkreślaniem wartości światopoglądów przeciwstawnych.

Ożywienie d. następowało od 1967; o jego warunkach, sensie i zakresie pisali katolicy (A. Morawska, A. Bardecki, Zabłocki, S. Moysa, S. Kowalczyk) i marksiści (J. Guranowski, T. Płużański, Jaroszewski); Mazowiecki w dziele Rozdroża i wartości (Wwa 1970) przedstawił metodykę, cele i formy d. światopoglądowego, a Jaroszewski w pracy Osobowość i wspólnota (Wwa 1970) obiektywnie zreferował chrzęść, koncepcję człowieka (personalizm tomistyczny, elementy personalizmu w dokumentach Kościoła, teorię człowieka Maritaina, Mouniera i Teilharda de Chardin), podkreślając konieczność doktrynalnego d. chrześcijańsko-marksistowskiego w zakresie antropologii;

na zorganizowanej 1970 z inicjatywy Redakcji „Studiów Filozoficznych" nauk. konferencji na temat filozofii i pokoju, przy udziale marksistów (Jaroszewski, T. Tomaszewski, M. Do-brosielski) i katolików (M. Gogacz, Zabłocki, W. Stróżewski), zaakceptowano konieczność konstruktywnego d. w zakresie problematyki pokoju.

Ustanowiony 1970 Krajowy Sekretariat dla Niewierzących przy Konferencji Episkopatu Polski zorganizował 1972 we Wrocławiu sympozjum na temat współcz. filozofii człowieka; 1972 w „Internationale Dialog-Zeitschrift" opublikowano dwugłos (Jaroszewski i Zabłocki) o różnorodnych formach i celach d. Wyrazem studiów pol. nad zagadnieniami d. jest seria artykułów Szukać dialogu z ludźmi (AK 80(1973) 187-288, 337-448); 1976 Konferencja Episkopatu Polski zreorganizowała Sekretariat, przekształcając go w Komisję do Spraw D. z Niewierzącymi i mianowała bpa K. Majdańskiego jej przewodniczącym.

Wiele uwagi problematyce d. ideologicznego poświęciły w Polsce czasopisma kat., m.in. „Tygodnik Powszechny", „Ateneum Kapłańskie" (zwł. w latach powojennych), „Collectanea Theologica", „Życie i Myśl", „Więź", „Chrześcijanin w Świecie", a ze strony marksistowskiej „Argumenty", „Studia Filozoficzne", „Zeszyty Argumentów", „Człowiek i Światopogląd".

 

T. Mazowiecki, Kredowe kola. Więź 5(1962) z. 6, 7-16; T.M. Jaroszewski, Propozycja d.. Więź 6(1963) z. 3, 49-69; J. Woźniakowski, Le d. en Pologne, w; L'athéisme du monde, réveil des chrétiens?, P 1963, 211-213; J. Zabłocki, Personalizm Mounierowski a polski katolicyzm otwarty. Więź 6(1963) z. 3, 30-48; D. Dubarle, Pour un d. avec le marxisme, P 1964; R. Garaudy, De l'anathème au d. Un marxiste tire les conclusions du Concile, P 1965; D. with Marxists?, Pax Romana Journal 1(1965) passim; M. Lelong, Pour un d. avec les athées, P 1965 (O dialog z niewierzącymi, P 1967); Christentum und Marxismus heute, W 1966; V. Miano, Zadania Sekretariatu dla Niewierzących, Conc 2-3(1966-67) 136-140; G.M. Cottier, Chrétiens et marxistes, Tours 1967; G. Girardi, Introduction, CIA I 1, 17-102; J. Guranowski, T.M. Jaroszewski, Perspektywy d., ZArg 6(1967) z. 2, 56-62; A. Morawska, D. z niewierzącymi. Więź 10(1967) z. 1, 52-63; J. Zabłocki, Wokół d. chrześcijan i marksistów, STV 5 ( 1967) z. 2, 115-127 ; D. of Christianity and Marxism, Lv 1968; D. z niewierzącymi. Dokument Sekretariatu dla Niewierzących z 28 VIII 1968, Więź 11 (1968) z. 11-12. 29-41; G. Girardi, Marxisme et christianisme, P 1968; F. König, Das II Vatikanische Konzil und das Sekretariat ßlr die Nichtglaubenden, IDZ 1 (1968) 79-88; R. Łukaszyk, Bericht zum Thema Atheismus, IDZ 1 (1968) 412-414; M. Machovec, Atheismus und Christentum, wechselseitige Herausforderung als Aufgabe, IDZ 1 (1968) 38-42; S. Moysa, Znaczenie d. z ateizmem marksistowskim we współczesnej odnowie teologicznej, CT 38(1968) z. 1, 71-84; M. Wrzeszcz, Teoretyczne i praktyczne przesłanki d., ŻM 18(1968) z. 3, 1-14; A.J. van der Bent, The Christian Marxist D. An Annotated Bibliography, G 1969; G. Girardi, D. et révolution, P 1969; F. König, Chrześcijaństwo w obliczu d. z niewierzącymi. Więź 12(1969) z. 9, 5-11; tenże. Tezy do d. chrześcijan i marksistów. Więź 12(1969) z. 9, 12-19; Marxistes et chrétiens. Entretiens de Salzburg, P 1969; W. Pomykało, Komunizm, katolicyzm, d., CŚ 8(1969) z. 12, 19-45; J. Guranowski, Antynomie i perspektywy d.. CŚ 9(1970) z. 1, 98--104; T.M. Jaroszewski, Osobowość i wspólnota. Problemy osobowości we współczesnej antropologii filozoficznej, marksizm, strukturalizm, egzystencjalizm, personalizm chrześcijański, Wwa 1970; S. Kowalczyk. Koncepcja d. w świetle deklaracji Sekretariatu dla Niewierzących, CT 40(1970) z. 2, 21-32: T. Mazowiecki, Rozdroża i wartości, Wwa 1970; T. Płużański, Człowiek w perspektywie Teilharda i Marksa, CŚ 9(1970) z. 3, 76-86; S. Kowalczyk, Społeczny charakter człowieka jako podstawa d. chrześcijańsko-marksistowskie-go, CT 41(1971) z. 1, 39-52; L.N. Mitrochtin O d. marksistów i chrześcijan, CŚ 10(1971) z. 11, 75-94; £>., wierzący — niewierzący, ŻM 22(1972) z. 6, 108-115; T.M. Jaroszewski, Polnische Perspektiven, IDZ 5(1972) 259-265; Konferencja Filozofia i Pokój, SF 16(1972) z. 5, 3-108; S. Kowalczyk, Marksistowska a chrześcijańska koncepcja wolności, CT 42(1972) z. 2, 53-70 (The Marxist and Christian Conception of Freedom, Ateismo e dialogo 8(1973) z. 2, 11-18); J. Majka, Możliwości d, z niewierzącymi w Polsce, ChS 4(1972) z. 5, 5-19 (Przedmowa do książki J.F. Sixa Od „Syllabusa" do d„ Wwa 1972, 5-24); J. Zabłocki, Von der Konfrontation zum dauerhaften Zusammenleben und zur Zusammenarbeit, IDZ 5(1972) 265-268; S. Kowalczyk, Klasycy marksizmu wobec problemu ateizmu, ChS 5(1973) z. 4, 11-27; J. Kuczyński, D. marksiści—chrześcijanie, SF 17(1973) z. 9, 105-122; J. Majka, Z działalności Sekretariatu dla Niewierzących, AK 80(1973) 453-455; B. Przybylski, D. z niewierzącymi, AK 80(1973) 434-448; Szukać d. z ludźmi, AK 80(1973) 187-288, 337-448; Współczesna filozofia człowieka, Wr 1973, 57-73, 74-87; F. Franie, L'oggetto del d. con i marxisti. Ateismo e dialogo 9(1974) 160-165; G. Girardi, Vers des nouveaux rapports entre marxisme et christianisme, LeV 117-118(1974) 156--186; T.M. Jaroszewski, Konfrontacja, d. i współdziałanie, ChS 6(1974) z. 4, 10-27; S. Kowalczyk, Dotychczasowy d, chrześcijańsko-marksistowski w Polsce, ChS 6(1974) z. 4, 28-47; V. Miano, Humanizm podstawą d, między wierzącymi a niewierzącymi, w: Dei virtus, Wr 1974, 199-206; J. Morel, Soziokultureller Kontext des D., ZKTh 96(1974) 97-104; M. Spieker, Neomarxismus und Christentum, Zur Problematik des D,, Pa 1974; A. van der Bent, Christian-•Marxist D. An Annoted Bibliography, G 1975; R. Coste, Les chrétiens et la lutte des classes, P 1975; T. Dean, Post-theistic Thinking. The Marxist Christian D. in Radical Perspective, Ph 1975; A.M. Javierre, D. e ideologia. Ateismo e dialogo 10(1975) 37-38; C. Przydatek, L'annuncio della conversione alla fede del d. Le basi teologiche per un d. efficale con i non credenti, R 1975; Christen und Marxisten im Friedensgespräch, W 1976; J. Grudzień, Watykańska koncepcja d. ze światem, SF 20(1976) z. 2, 169-185; W. Kern, Atheismus, Marxismus, Christentum, Beiträge zur Diskussion, In 1976; G. Martelet, Les conditions paradoxales de la rencontre croyants—incroyants. Ateismo e dialogo, 11 (1976) 109--114; M. Chu, The New China. A Catholic Response.NY 1977; G. Cottier, Le conflit des espérances, P 1977; P. Hebblethwaite, 77ie Christian-Marxist D. Beginnings, Present Status and Beynod, NY 1977; B. Jastriebow, Współczesne aspekty d. marksistów i chrześcijan, CS 16(1977) z. 5, 119-130; S. Kowalczyk, Z problematyki d. chrześcijańsko-marksistowskiego, Wwa 1977; P. Ladrière, L'athéisme à Vatican H. De la condamnation du communisme à la négociation avec l'humanisme athée, SCom 24(1977) 347-382; E. Sajdak-Michnikowska, Aksjologiczne podstawy d., CŚ 16(1977) z. 5, 131-143; F. Skoda, Atheism and D. in the USRR and Eastern Europe, Ateismo e dialogo 12(1977) 144-146; J. Woł-kowski, Filozofia pracy jako płaszczyzna d. chrześcijan i marksistów, ŻM 27 (1977) z. 4, 47-78; Y. Congar, D. z niewierzącymi, WDr 6 (1978) z. 6, 27-31 ; S. Kowalczyk, Możliwości d. chrześcijańsko-marksistowskiego dotyczącego praw człowieka, ChS 10(1978) z. 3-4, 60-65.

Podobne prace

Do góry