Ocena brak

DESCARTES RENÉ

Autor /Efrem Dodano /08.08.2012

Łac. Renatus Cartesius, De Quarris, pol. Kartezjusz, ur. 31 III 1596 w La Haye k. Tours (obecnie La Haye-D.), zm. 11II1650 w Sztokholmie, filozof i matematyk.

I. ŻYCIE i DZIEŁA — Pochodził z kat. rodziny szlacheckiej; 1606-14 uczył się w jez. kolegium w La Flèche; 1616 uzyskał bakalaureat i licencjat prawa na uniw. w Poitiers; 161820 jako ochotnik służył w wojsku.

Pod wpływem Isaaca Beeckmana (1588-1639), poznanego 1618 w Holandii, napisał pierwsze prace (m.in. Compendium musicae, Ut 1650); 1622-25 podróżował po Europie, docierając także do Polski; 1625-28, mieszkając w Paryżu, nawiązał kontakt z uczonymi skupionymi wokół M. Mersenne'a i prawdopodobnie w tym okresie napisał Regulae ad directionem ingenti; La recherche de la vérité par la lumière naturelle (A 1701; Prawidła kierowania umysłem; Poszukiwanie prawdy poprzez światło przyrodzone rozumu, Wwa 1937.1958).

Pod wpływem kard. P. de Bérulle'a postanowił 1627 oddać się filozofii; 1629 zamieszkał w Holandii. Prowadził badania z zakresu anatomii, optyki i geometrii; 1633 ukończył prace Le monde ou le traité de la lumière (P 1664) i Traité de l'homme (P 1667), których nie opublikował (zbiegło się to bowiem z potępieniem 1633 Galileusza i zakazem głoszenia heliocentryzmu nawet w formie hipotezy); jego anonimowo wyd. pierwsze dzieło obejmuje Discours de la méthode [...] plus la dioptrlque. les météores et la géométrie (Lei 1637; Rozprawa o metodzie, Lw 1878, Wwa 19524; Kr 1950, Wwa 19702);

1640 dzieło to poddał pod dyskusję uczonych (M. Caterusa, T. Hobbesa, A. Arnaulda zw. Wielkim, P. Gassendiego oraz paryskiej grupy filozofów, teologów i matematyków z kręgu Mersenne'a), a nast. wraz z ich zarzutami i odpowiedziami na nie opublikował Meditationes de prima philosophia (P 1641, A 1642; Rozmyślania nad zasadami filozofii, Wwa 1885; Medytacje o pierwszej filozofii, Kr 1948; Medytacje o pierwszej filozofii wraz z zarzutami uczonych mężów i odpowiedziami autora oraz rozmowa z Barmanem I-II, Wwa 1958); wywołały one długotrwałe polemiki oraz ataki na D., zwł. teologów protest, z Utrechtu i Lejdy. Summa obejmującą metafizykę i naukę kartezjańską było Principia philosophlae (A 1644; Zasady filozofii, Wwa 1960).

Dla księżniczki Elżbiety, córki króla czes. Fryderyka V, napisał Les passions de l'âme (P 1649; Namiętności duszy, Wwa 1937,19582). Na zaproszenie szwedz. królowej Krystyny przeniósł się 1649 do Sztokholmu. Zwłoki D. przeniesiono 1667 do Paryża, a 1819 do opactwa Saint-Germain-des-Prés (pod Paryżem).

Pełne wyd. dzieł D. opublikowali Ch. Adam i P. Tannery pt. Oeuvres de D. (IXÏI, P 18971913 [reprint 195758], P 1964742), a ponadto pełną korespondencję D. z wstępem i objaśnieniami Ch. Adam i G. Milhaud pt. Correspondance (I-VIII, P 1936-63).

II. POGLĄDY — D. zamierzał zbudować naukę obejmującą wszystkie gałęzie wiedzy, której twierdzenia byłyby tak pewne, jak twierdzenia matematyki (mathesis universalis).

Skoncentrowany na szczegółowych zagadnieniach matematyki i fizyki (przez swe pomysły i odkrycia dał podstawy geometrii analitycznej oraz przyczynił się do rozwoju wiedzy algebraicznej i optyki), nie interesował się do 1628 sprawą uzasadnienia filoz. swej nauki i stworzył mechanistyczny obraz świata bez odwoływania się do metafizyki (-» determinizm 13). Jednakże w jego skończonym systemie metafizyka stanowi korzeń, fizykapień, a in. nauki, zwł. medycyna, mechanika i etyka — gałęzie „drzewa nauki".

W systemie D. jedynym źródłem poznania jest rozum (racjonalizm); zmysły nie pełnią funkcji poznawczych, lecz wyłącznie praktyczne, wyrażające się w sygnalizowaniu, co jest dla człowieka odpowiednie, a co szkodliwe; stanowią też okazję do uświadomienia sobie przez rozum własnych idei wrodzonych (natywizm, -> okazjonalizm).

Przedmiotem bezpośredniego poznania nie jest świat, lecz treść świadomości (teoriopoznaw-czy subiektywizm) jako człon doskonale izomorficzny z rzeczywistością pozaumysłową (w tym D. radykalnie odciął się od wcześniejszej tradycji filozoficznej), a kryterium prawdy — jasność i wyraźność rezultatów poznawczych.

Jedynym aktem poznawczym prowadzącym do poznania prawdziwego jest intuicja intelektualna; może ona występować tylko tam, gdzie jej przedmiot jest wystarczająco prosty (dotyczy tylko tzw. natur prostych, czyli elementów, które są kresem umysłowej analizy przedmiotu) i dlatego przedmioty złożone dzielić należy aż do momentu dojścia do prostych składników (temu zadaniu służy analiza);

intuicja dostarcza zasad, a dedukcja pozwala sprowadzić wszelką wiedzę do niepodważalnych zasad. Uważając rozumowanie dedukcyjne za strumień aktów intuicji, D. twierdzi, że dedukcja sylogistyczna nie jest sposobem zdobycia niezawodnego poznania, a sylogizm nie prowadzi do osiągnięcia prawdy.

D. zastosował metodę uznawania za nieprawdziwe wszystkiego, co wątpliwe, dopóki się nie wykaże, że umysł nie został oszukany przez wrażenia zmysłowe, pamięć, wyobraźnię; to tzw. wątpienie metodyczne, tymczasowe, prowizoryczne (nie dotyczy porządku etyki i praktycznego działania) prowadzi do niezawodnego stwierdzenia -» cogito ergo sum (myślę, więc jestem, nawet gdybym mylił się co do przedmiotu myślenia), które uznał D. za podstawę swego systemu. Przyjmując za bezwzględnie pewne tylko istnienie własnej duszy, której naturą jest myślenie, stwierdził, że istnienie tego, co jest poza świadomością (także istnienia własnego ciała) trzeba dowodzić wychodząc z treści świadomości; jego schemat dowodzenia przebiega następująco — „wątpię, więc istnieję, ... więc istnieje Bóg, ... więc Bóg gwarantuje prawdziwość mej wiedzy o świecie".

Obok psych, przeżyć chcenia, uczucia i sądów istnieją w umyśle (czyli mają tzw. esse subiectivum) przeżycia świadome, zw. ideami, których treść reprezentuje coś, co jest poza myślą (tzw. esse obiectivum idei) ;

do idei wrodzonych (D. przyjmował też istnienie idei nabytych i idei utworzonych) należy także idea Boga (IV A 1) jako bytu nieskończenie doskonałego, której autorem nie może być umysł; dlatego musi istnieć Bóg będący przyczyną treści idei zawartej w umyśle, jak wykazuje D., przytaczając 2 wersje dowodu na istnienie Boga z odmiennym niż w scholast. dowodach kosmologicznych zastosowaniem zasady przyczynowości i własną wersję dowodu ontol. (-» absolut III).

Istnienie przedmiotów zewn., mimo że o nich świadczą zmysły, nie jest pewne samo w sobie (teoria metodycznego wątpienia), ale dopiero po udowodnieniu, że istnieje Bóg, który nie może nikogo zwodzić ze względu na swoją doskonałość. Wg D. Bóg jest stwórcą świata i racją uzasadniającą mechanistycznie i deterministycznie traktowany świat przyrody i człowieka; zależność wszystkiego od Boga jest konsekwencją jego niezmie-rzoności i absolutnej wolności ;

ale w systemie D. Bóg jest potrzebny przede wszystkim do zagwarantowania prawdziwości wiedzy zawartej w ideach jasnych i wyraźnych ; nie jest on przyczyną poznania błędnego, które powstaje na skutek niewłaściwego użycia doskonałych władz, i może wystąpić tylko w sądzie; sąd zaś jest wynikiem współdziałania skończonego intelektu i nieskończonej woli, która z racji swej nieskończoności może wyrazić przyzwolenie na coś, co nie zostało dokładnie poznane (wynik tzw. woluntarystycznej koncepcji sądu).

Poza Bogiem istnieją 2 niesprowadzalne do siebie substancje stworzone — dusze (substancje świadome i pozbawione rozciągłości) oraz ciała (substancje rozciągłe i pozbawione świadomości). Substancji myślących jest wiele, a rozciągła jest właściwie jedna — cały materialny świat, będący jednym, nieskończonym 3-wymiarowym, ciągłym i homogenicznym ciałem, w którym wszystko da się ująć matematycznie i wyjaśnić mechanistycznie dlatego, że jest przeniknięte elementem myśli Bożej (koncepcja tzw. prawd wiecznych).

Człowiek stanowi jedność obydwu substancji; dusza jednak nie jest zasadą życia, ponieważ -> ciało ludzkie (II 3) jest nieświadomym mechanizmem (dualizm); D. nie potrafił wyjaśnić, jak substancja duchowa może oddziaływać w człowieku na substancję cielesną i odwrotnie.

III. ZNACZENIE — D., często nazywany ojcem filozofii nowoż., uważał, że zerwawszy z dotychczasową tradycją filoz. jako bezwartościową, zbudował filozofię na całkowicie nowych podstawach; związany jednak (bardziej niż przypuszczał) z filoz. tradycją scholast., podejmował i rozwijał problemy specyficzne dla okresu średniowiecza i zainteresowań chrześcijaństwa (chrześcijańska filozofia); sposobem ich rozwiązywania bliski był zwł. Augustynowi i J. Dunsowi Szkotowi.

Oryginalność D. wyraziła się w zaproponowaniu całościowej konstrukcji metafiz., z której pewne tradycyjne problemy zostały usunięte lub inaczej postawione oraz w in. kontekście systemowym rozwiązywane; dzięki temu rozwój filozofii eur. dokonywał się pod jego bezpośrednim lub pośrednim wpływem.

Mimo zwalczania przez Kościół reformowany (filozofię D. potępi! 1656 synod w Utrechcie) i Kośció! kat. (1663 dzieła D. wciągnięto na indeks ksiąg zakazanych) oraz króla franc. (1671 zakazano ich propagowania) miai D. licznych zwolenników wśród katolików i protestantów eur.; w Polsce przeciw filozofii D. występowali w XVII i 1. poł. XVIII w. zarówno -* bracia polscy, jak i jezuici; z uznaniem natomiast odnosili się do niej w 2. poł. XVIII w. pijarzy.

Doktryna D., przyjęta m.in. w środowiskach jansenistycznych (A. Arnauld, P. Nicole, B. Pascal), stała się inspiracją m.in. dla N. Malebranche'a, B. Spinozy i G.W. Leibniza w budowanych przez nich systemach filoz. oraz wpłynęła na ukształtowanie racjonalistycznej postawy wobec świata i różne nurty myśli oświecenia; dostrzega się go także w prądach spirytualistycznych i materialistycznych XVIII i XLX w., w fenomenologii, egzysten-cjalizmie, pozytywizmie i marksizmie. Fizyka D. wcześnie ustąpiła fizyce I. Newtona, a trwałe miejsce zajął D. w rozwoju nauk matematycznych.

 

A. Baillet, La vie de Monsieur D. I-II, P 1691, NY 1972; E. Gilson, Index scolastico-cartésien, P 1913; tenie, Etudes sur le rôle de la pensée médiévale dans la formation du système cartésien, P 1930,19673; A. Koyré, Essai sur ridée de Dieu et les preuves de son existence chez D., P 1922 (D. und Scholastik, Bo 1923,19712); H. Gouhier, La pensée religieuse de £>., P 1924,19722; A. Espinas, D. et la morale I-II, P 1925,19372; E. Gilson, D. „Discours de la méthode". Texte et commentaire, P 1925,1966*; L. Chmaj, Rozwój filozoficzny Kartezjusza, Kr 1930; E. Husserl, Méditations cartésiennes, P 1931, 19472; J. Maritain, Le songe de D., P 1932,19652; S.V. Keeling, Descartes, Lo 1934, NY 19703; H. Gouhier, Essais sur D„ P 1937,19492; K. Jaspers, D. und die Philosophie, B 1937,1966* ; Zeszyt kartezjanski wydany w 300 rocznicę „Rozprawy o metodzie" (1637-1937), PF 40(1937) 111-250; A. Żółtowski, Descartes, Pz 1937; E. Cassirer, D„ Lehre, Persönlichkeit, Wirkung, Sto 1939; I. Lins, D. Epoca, vida e obra, Rio de Janeiro 1940,19642; A. Cresson, Descartes, P 1942,1962'; J. Laporte, Le rationalisme de D., P 1945,19502; J. de Finance, Cogito cartésien et réflexion thomiste, APhil 16 (1946) 1-185; H. Lefebvre, Descartes, P 1947 (Kartezjusz, Wwa 1950); F. Alquié, La découverte métaphysique de l'homme chez D., P 1950,19662; G. Lewis, Le problème de l'inconscient et le cartésianisme, P 1950; tenie, L'individualité selon D., P 1950; Pamięci Kartezjusza w 500-lecie imlerci, KF 19(1950) 1-169; A.G.A. Balz, D. and the Modem Mind, NH 1952, Hamden 19672; L.J. Beck, The Method of D. A Study of the „Regulae", Ox 1952; J.F. Scott, The Scientific Work of René D. (1596-1650), Lo 1952; M. Guéroult, D. selon l'ordre de raison I-II, P 1953; G. Leisegang, D. Dioptrik, Meisenheim 1954; M. Guéroult, Nouvelles réflexions sur la preuve ontologique de D., P 1955 ; F. Alquié, Descartes, P 1956,I9602; V.F. Asmus, Dekart, Mwa 1956 (Descartes, Wwa 1960); L. Chmaj, Kartezjantzm w Polsce w XVII i XVIII wieku, MFil 2 (1956) z. 5, 67-102; R. Lefèvre, La vocation de D., P 1956; I. Dąmbska, Sur certains principes méthodologiques dans les „Principia philosophiae" de D., RMM 62 (1957) 57-66; R. Lefèvre, L'humanisme de D., P 1957; G. Rodis-Lewis, La morale de D., P 1957,19622; H. Gouhier, Les premières pensées de D., P 1958; R. Lefèvre, Le criticisme de D., P 1958; J. Russier, Sagesse cartésienne et religion, P 1958; K.F. von Weizsäcker, D. und die neuzeitliche Naturwissenschaft,-H 1958,19622; P. Frédérix, Monsieur René D. en son temps, P 1959; R. Lefèvre, La métaphysique de D., P 1959,19723; J. Combes, Le dessein de la sagesse cartésienne, Ly 1960; J. Vuillemin, Mathématique et métaphysique chez £>., P 1960; D.J. Marshall, Physik und Metaphysik bel D„ bmw 1961; N.J. Wells, D. and the Scholastics briefly Revisited, NS 35 (1961) 172-190; H. Gouhier, La pensée métaphysique de D., P 1962; J.L. Allard, Le mathèmatisme de D., Ot 1963; L. Polo, Evidencia y realidad en D., Ma 1963; W. Rod, D. Die innere Genesis des cartesianischen Systems, Mn 1964; G. Rodis-Lewis, D. Initiation à sa philosophie, P 1964; G. Sebba, Bibliographia Cartesiana. A Critical Guide to the D. Literature 1800-1960, Hg 1964; A. Anzenbacher, Thomismùs und Ich-Du-Philosophie, FZPhTh 12(1965) 161-190; L.J. Beck, The Metaphysics ofD., Ox 1965; R. Lefèvre, La pensée de D., P 1965; E. Morawiec, O dedukcji u Kartezjusza, SPCh 1 (1965) z. 1, 175-197; tenie. Koncepcja filozofii u Kartezjusza, SPCh 1 (1965) z. 2, 135-161 ; M. Schiavo, // problema etico in Cartesio, R 1965; G. Schmidt, Aufklärung und Metaphysik, Die Neubegründung des Wissens durch D., T 1965; T.J. Cronin, Objective Being in D. and in Suarez, R 1966; P. Mesnard, Descartes, P 1966; G. Rodis-Lewis, D. et le rationalisme, P 1966,19702; E. Morawiec, Filozofia Kartezjusza w polskiej literaturze filozoficznej XX wieku, SPCh 2(1966) z. I, 49-82; tenie. Przedmiotowe źródła „matematycznej" metody w filozofii D., SPCh 2(1966) t. 2, 103-120; R. Specht, Commercium mentis et corporis. Über Kausalvorstellungen im Cartesianlsmus St 1966; R.A. Watson, The Downfall of Carlesianism 1673-1712, Hg 1966; R, Frondisi, Descartes, BA 1967 ; D. Mahnke, Der Aufbau des philosophischen Wissens nach René D,, Mn 1967; E. Morawiec, O intuicji intelektualnej u Kartezjusza, SPCh 3 (1967) z. 2, 195-213; W. Halbfass, D. Frage nach der Existenz der Welt, Meisenheim 1968; A. Kenny, D. A Study of His Philosophy, NY 1968; Cartesian Essays, Hg 1969; G. de Mello Kujawski, D. existencial, Säo Paulo 1969; M. Gagnon, Le rôle de la raison dans la morale cartésienne, LThPh 25 (1969) 268-305; F.B. Diliey, D. Cosmologica! Argument, The Monist 54 (1970) 427-440; E. Morawiec, Przedmiot a metoda w filozofii Kartezjusza, Wwa
1970 (bibliogr.); J.R. Vrooman, René D., NY 1970; J.D. Collins, D. Philosophy of Nature, Ox 1971; P. Fontan, Une certaine idée de Dieu. Lecture de D., Ts 1971 ; A. Klement, D. und die Moral, Meisenheim 1971 ; J.M. Morris, D. Dictionary, NY 1971 ; F. Picardi, // concetto di metafisica nel razionalismo cartesiano. Mi 1971; S. Ràbade Romeo, D. y la gnoseologia moderna. Ma 1971; H. Ra-dermacher, Cartesianische Wissenschaftstheorie, F 1971 ; W. Rod, D, erste Philosophie. Versuch einer Analyse mit bei Berücksichtigung der cartesianischen Methodologie, Bo 1971; M. Beyssade, Descartes, P 1972; Cartesian Studies, NY 1972; L. Gäbe, D. Selbstkritik. Untersuchungen zur Philosophie des jungen D., H 1972; A. Thomson, Ignace de Loyola et D„ APhil 35 (1972) 61-85; W. Augustyn, Podstawy wiedzy u D. i Malebranche'a, Wwa 1973; H. Caton, The Origin of Subjectivity. An Essay on D., NH 1973 ; K. Dorter, Science and Religion in D. „Meditations", Th 37 (1973) 313-340; D. Kalocsai, Le problème des règles de la morale ..provisoire" de D. Bu 1973 ; K. Peter, W. Schmidt, H.H. Holz, Erkenntnisgewissenheit und Deduktion. Zum Aufbau der philosophischen Systeme bei D., Spinoza, Leibniz, Da 1973; J. Rée, Descartes, Lo 1974; S. Romanowski, L'illusion chez D. La structure du discours cartésien, P 1974; L. Verga, L'etica di Cartesio, Mi 1974; J.L. Marion, Sur l'ontologìe grise de D,, P 1975; J.R. Armogathe, J.L. Marion, Index des „Regulae ad disrectioncm ingenii" de René D., R 1976; B. Brecher, D. Causai Argument for the Existence of God, IJPR 7 (1976) 418-432; A.J. Guibert, Bibliographie des oeuvres de René D. publiées au XVII' siècle,P 1976; A. Tillmann, Itinéraire du jeune D.,P 1976; K. Twardowski, Idea i percepcja. Z badań epistemologicznych nad Kartezjuszem, AHFMS 22 (1976) 317-344; J.R. Armogathe, Theologia cartesiana. L'explication physique de l'eucharistie chez et dorn Desgabets, Hg 1977; D.M. Clarke, The Impact Rules of D. Physics, Isis 66(1977) 55-66; CA. Scheier, D. genius malignas und die Wahrheit der Gewissheit, ThPh 52(1977) 321-340; P.R. Sloan, D., the Sceptics and the Rejection of Vitalism in Seventeenth-Century Physiology, Studies in History and Philosophy of Science 8(1977) 1-28; F.H. Wehbe, La volonté chez D., P 1977; H. Kûng, Existiert Gott? Antwort auf die Gottesfrage der Neuzeit, Mn 1978, 23-63.

Podobne prace

Do góry