Ocena brak

DEMON - W IKONOGRAFII

Autor /Efrem Dodano /07.08.2012

Przedstawienia d. nie oznaczają indywidualnych osób upadłych aniołów (szatana, Belzebuba), lecz raczej ich świtę, „legion" (Mk 5,9); dlatego nie mają jednoznacznie określonych kształtów i występują pod wielorakimi i zmiennymi postaciami; stosowane są również jako atrybuty niektórych świętych (m.in. -» Michał Archanioł, -» Jerzy, Małgorzata).

1. W okresie wczesnochrześcijańskim — d. wyobrażano symbolicznie, najczęściej w postaci węża, smoka, lwa i bazyliszka. Około V w. zaczęły pojawiać się przedstawienia Chrystusa Zwycięzcy, depczącego bosymi stopami węże i smoki, jako nawiązanie do Ps 91,13 (sarkofag Pignatty z 400-410, Baccio-forte w Rawennie).

Wypędzanie przez Chrystusa d. z opętanego w Gadarze i ich wejście w stado świń pędzących w wody Jeziora Genezaret (Łk 8,26-39) przedstawiono po raz pierwszy w III w. na attyce grobu X w S. Sebastiano w Rzymie, a nast. powtarzano na dyptykach (np. dyptyk z Murano); od przełomu V i VI w. sceny uzdrowień opętanych, z których uciekają d., stawały się coraz częstsze i odtąd należą do cykli z życia Chrystusa.

2. W średniowieczu — wizerunki d. osiągnęły w sztuce wyjątkowe znaczenie; ich przerażające wyobrażenia były odzwierciedleniem lęku, jaki odczuwał przed nimi wierzący lud. D., które pod rządami szatana wywierają swój wpływ na ziemię, spotyka się w przedstawieniach antychrysta, apokalipsy i kosmosu. Ważnym tematem w plastyce architektonicznej była walka zbuntowanych aniołów z zastępami niebieskimi, umieszczana z zasady na westwerkach rom. kościołów.

W formie symbolicznej d. występuje jeszcze tylko w postaci węża kusiciela, uosabiającego żądzę intelektualną i seksualną, w scenie upadku pierwszych rodziców (kapitel z 1067-1108, Saint-Benoît-sur-Loire; fragment drzwi płoc. z 1152-56 w soborze Sofijskim w Nowogrodzie Wielkim;

malowidła ścienne z XII-XIII w. w Czerwińsku n. Wisłą), gdyż zazwyczaj jako kusiciel wciela się w kobietę (Kuszenie iw. Benedykta, kapitel sprzed 1108 w Saint-Benoît-sur-Loire), a jako prześladowca w postaci zwierzęco-ludz-kie lub wzorowane na antycznych przedstawieniach satyra — nagiego i szpetnego mężczyzny ze skrzydłami, rogami, pazurami i ogonem (Kuszenie Chrystusa, miniatura w Ewangeliarzu kruszwickim z 1160-70, BKapGn). Finałową scenę egzystencji ludzkiej przedstawiają późnośredniow. drzeworyty (-» ars moliriendi) ukazujące d. usiłujące przeszkodzić konającemu w dobrej śmierci i szarpiące jeszcze duszę zmarłego w drodze na sąd Boży.

Walkę d. z aniołami o dusze zmarłych przedstawiano w malarstwie monumentalnym (mozaika z XIII w., kościół w Tor-cello; polichromia z końca XIV w. Śmierć zakonnika w otoczeniu d. i anioła, kościół par. w Koprzywnicy k. Tarnobrzega). Lęk przed zatraceniem duszy dyktował przedstawianie -» sądu ostatecznego w łączności z piekłem najpierw na Wschodzie w iluminatorstwie bizant., np. miniatury Sąd ostateczny z d. jako personifikacją otchłani w Psałterzu Chludowa z IX w. (Muzeum Hist, w Moskwie) i w rpsie Jana Klimaka Drabina do nieba z końca XI w. z ekspresyjnym odtworzeniem mąk zadawanych przez d. potępionym (BWat), a nast. na Zachodzie w architektonicznej plastyce sakr. w tympanonach i portalach katedr rom. i got. (Autun, XII w.; Notre-Dame w Paryżu, XIII w.);

poszczególne fragmenty tej kompozycji odtwarzano też we wnętrzach świątyń, np. Sąd ostateczny, z Chrystusem po którego prawicy gromadzą się wybrani, a po lewicy potępieni — na kapitelu z Saint-Nectaire, XII w., czy Piekło, w którym d. dręczą potępionych — np. na kapitelu z 1120-40 w kościele La Madeleine w Vézelay lub w kwaterze ołtarza Mistrza z Sorigue-rola z XIII w. z Ribas (Katalonia) w muzeum diec. w Vieh.

Tematyka demoniczna występuje też w kompozycjach Chrystus w otchłani, np. mozaika z XI w. przedstawia Chrystusa depczącego personifikację piekła (Dafni), a miniatura z poł. XIII w. w Graduale Bolesława II Mazowieckiego oprócz Chrystusa wyprowadzającego z otchłani dusze odkupionych ukazuje także d. zadające katusze grzesznikom (MNKrCzart, zaginiony).

Z tego okresu znane są ponadto, jako wcielenia d., fantastyczne stwory, nie mające potwierdzenia w Biblii, o cechach zwierzęcych, personifikujące wady i grzechy (-> cnót katalogi II) oraz mityczno-baśniowe potwory; najczęściej pojawiały się one w plastyce architektonicznej (np. skrzydlaty d. przytrzymujący pazurami swą ludzką zdobycz i przygotowujący się do jej pożarcia, kapitel z XII w. w kościele St. Pierre w Chauvigny, dep. Vienne), w miniatorstwie (zwł. w droleriach got. rpsów) i na sprzętach liturg. ;

ciekawą odmianę stanowią oderwane od ciała plastyczne głowy w rodzaju masek ludzkich (np. impost z ok. poł. XIII w. w ambicie katedry we Wrocławiu), zwierzęcych lub ludzko-zwierzęcych (niekiedy umieszczane na brzuchach lub pośladkach demonicznych figur).

Na szczególną uwagę zasługują zwł. późnoromańskie plastyczne grupy walczących potworów i ludzi, kłębiące się na portalach i gzymsach kościołów lub przenikające całe trzony, bazy i kapitele wolno stojących filarów; monstrualny charakter tych przedstawień wskazuje na tematykę demoniczną, ale ponieważ nie ukazują one ściśle określonych typów ikonograficznych, ich interpretacja jest wciąż dyskutowana;

motywy baśniowe nie mogą jednakże przesłaniać wymowy rel. tych zabytków — nie odzwierciedlają one konkretnego, hist, wydarzenia, lecz ideę — prośbę zawartą w Ps 27,2-4; 34,1-5 i Modlitwie Pańskiej „zbaw nas ode złego" (filar międzydrzwio-wy głównego portalu z Souillac, dep. Lot, z 1. poł. XII w.; 8-boczny filar w krypcie katedry w Freisingu z 2. poł. XII w.; kolumny fasady S. Martino i S. Michele w Lukce z 1204, Museo Civico w Lukce).

W XIV i XV w. tematyka demoniczna występowała w pn. Europie w twórczości jej głównych przedstawicieli — H. Boscha i A. Durera. Szczególnie popularny w późnym średniowieczu temat pustelnika osaczonego przez d., zogniskowany wokół najsłynniejszej ich ofiary — Antoniego Pustelnika, znany jest przede wszystkim z obrazów Boscha Kuszenie iw. Antoniego (Prado) i Museu Nacional de Arte Antiga w Lizbonie oraz M. Grünewalda z ołtarza kościoła w Issenheim (obecnie w muzeum Unterlinden w Colmar); Bosch, kontynuując wcześniejsze, średniow. tradycje łączenia elementów ludzkich, zwierzęcych i roślinnych, stworzył charakterystyczny „rodzaj demoniczny", który konsekwentnie oddzielił od sfery świata odkupionego;

w drzeworytach Durera z 1498 do Apokalipsy św. Jana d. towarzyszą scenom Wojna zbuntowanych aniołów, Czterech jeźdźców Apokalipsy, Szatan wtrącony do czeluici; wizerunek d. występuje również w jego obrazie Kawaler, śmierć i diabeł z 1513. W pol. sztuce późnogot. przedstawiano d. w ulubionych tematach Sąd ostateczny (np. polichromia z końca XIV w. w kościele par. w Koprzywnicy) i Chrystus w otchłani (płaskorzeźba z 1477-89 w ołtarzu W. Stosza w kościele Mariackim w Krakowie).

3. W okresie nowożytnym — utrzymały się wyobrażenia d. wypracowane w średniowieczu.

W malarstwie ruskim wątek walki d. z aniołami o dusze ludzkie stosowano w oparciu o ustalone schematy ikonogra-ficzno-kompozycyjne.

Stosownie do opisu nocy paschalnej w apokryfie przypisywanym Karinowi i Lektemu (wskrzeszonym przez Chrystusa synom Symeona) d. przedstawiano w kolorze czarnym lub sinym, z potwornym grymasem twarzy, z rogami, kopytami, skrzydłami i ogonem, a szatana i personifikację otchłani w kolorze czerwonym Zstąpienie Chrystusa do otchłani (ikona z końca XV w., Galeria Tretiakowska w Moskwie, oraz z XVII w., muzeum w Suzdalu); oryginalnym ujęciem wyróżnia się ikona z pracowni -> Dionizego, gdzie zmartwychwstałego Chrystusa otaczają aniołowie uosabiający cnoty, którzy porażają włóczniami d. personifikujące przeciwne im wady, a w dolnej partii kompozycji 2 aniołowie zakuwają w łańcuchy szatana (Russkij Muziej w Leningradzie).

W temacie sąd ostateczny akcentowano katusze, jakie potępieńcom zadają d. (malowidła ścienne z 1512 w Wielkiej Ławrze na Athosie, z 1681 wykonane przez Gurija Nikitina w cerkwi w Jarosławiu, z 1684 z soboru Uspieńskiego w Zagorsku); najciekawszą kompozycją, w której aniołowie włóczniami powstrzymują d. usiłujących wciągnąć poprzez rzekę ognia wypływającą spod stóp Chrystusa dusze ludzkie do otchłani, jest malowidło z soboru w Rile.

Typ ikonograficzny Wizja Jana Klimaka, oparty o jego utwór Drabina do nieba i bibl. opis drabiny Jakubowej (Rdz 27,12-13), przedstawia walkę d. z aniołami o dusze na drabinie — dusze ściągane przez d. z drabiny wpadają w paszczę potwora symbolizującego piekło (fresk z XV w. w monasterze Dionisiu na Athosie, ikona z 1. poł. XVI w. w Russkij Muziej w Leningradzie).

D. występują także w temacie Alegoria życia monastycznego, który wyobraża rozpiętego na krzyżu mnicha w zak. szatach i z zamkniętymi oczyma, atakowanego przez d. symbolizującego rozmaite pokusy, np. gniew, chciwość, pychę (m.in. na fresku z XVI w. w monasterze Esfigmenu na Athosie).

Na Zachodzie d. utrzymały się w obrazach Walka zbuntowanych aniołów (M. Frćminet, plafon z XVI w. w jednej z sal rezydencji król. w Fontainebleau) i Kuszenie św. Antoniego (J. Gallot, XVII w.). Z XVIII w. pochodzą ilustracje G.P. Maril-liera do Diable boiteux A.R. Lesage'a.

W XIX w. występują w dziełach F.J. de Goyi, W. Blake'a, E. Delacroix (ilustracje do Fausta J.W. Goethego), J.H. Füssliego, M.A. Wrubla (ilustracje do Demona M.J. Lermontowa), a w XX w. można je spotkać w twórczości J. Ensora, S. Dali, P. Kleego, P. Picassa, Y. Tanguya, M. Ernsta.

W pol. sztuce nadal licznie występują one w przedstawieniach Sąd ostateczny (polichromia z 1583 w kaplicy św. Zofii w kościele Św. Krzyża w Krakowie; z 1647 w kościele w Trybszu k. Nowego Targu; z 1657 w kościele par. w Rudzińcu k. Gliwic); sąd ostateczny z licznymi d. wyobrażano również wśród scen, tego popularnego w pol. sztuce, przedstawienia -> Taniec śmierci (pierwszy obraz z XVII w. w kościele Bernardynów w Krakowie, jego repliki i kopie w dawnym muzeum diec. w Grodnie, a ponadto z 1769 w Kalwarii Zebrzydowskiej).

Kuszenie św. Antoniego znane jest tylko z barokowego obrazu w zakrystii kościoła na Jasnej Górze; artystów pol. bardziej interesowały sceny egzorcyzmów, np. Św. Jacek na wyspie Dnieprowej (T. Dolabella, obraz z 1619-25 w kościele Dominikanów w Krakowie) czy anonimowy obraz Egzorcyzmy opętanego zakonnika (z XVII-XVIII w. klasztor dominikanów, Kraków).

Do oryginalniejszych przedstawień należą obrazy MB Kotwiczna z licznymi d. (z 1647 w kościele św. Katarzyny w Krakowie), Anioł ochraniający grzeszników przed atakami d. (z poł. XVII w. w klasztorze jasnogórskim), rzeźba Św. Stanislaw Kostka odpędzający d. (ołtarz główny w kościele Farnym w Poznaniu) oraz obrazy -> Doskonały za zakonnik (lub Doskonalą zakonnica), połączone z motywem piekła i d., pochodzące z XVII-XVIII w., zachowane m.in. w klasztorze cystersów w Mogile pod Krakowem i w klasztorze karmelitanek na Wesołej w Krakowie.

Od końca XVIII w., wraz z nasileniem tendencji reprezentowanych przez oświecenie, słabła popularność d. w sztuce. W XIX i XX w. spotyka się je w sztuce nieprofesjonalnej i lud., m.in. w zwyczajach kolędowych niektórych regionów Polski oraz w odradzającej się tradycji tzw. szopki krakowskiej. Odosobnionym przykładem jest d. w scenie Kuszenie św. Antoniego w serii malowideł H. Szczypińskiej z 1971 w prezbiterium kościoła par. w Dwikozach k. Sandomierza.

 

Ch. Diehl, Manuel d'art byzantin, P 1926 (passim); N.W. Pokrowski. Archeologia chrześcijańska w związku z historią sztuki kościelnej, Wwa 1930, 183-186,202; W. von Blankenburg, Heilige und dämonische Tiere, L 1943; O.A. Erich, RDK I 852-856; M.N. Łazariew, Istorija wizantijskoj iywopisi, Mwa 1947, I-II (passim); A. Mayer, O. Schmitt, RDK II 366-371; E. Castelli, // demoniaco nell'arte. Il significato filosofico. Mi 1952; Cristianesimo e ragion di stato, l'umanesimo e il demoniaco nell'arte. Atti del II Congresso Internazionale di Studi Umanistici, R 1953; G. Troeschler, Keltischgermanische Götterbilder in romanischen Kirchen, ZKuG 16(1953) 1-42; H. Weigert, RDK III 1015-1027; Ch. Dahm, L. Bernhard, Athos. Berg der Verklärung, Offenburg 1959, 208-209; Ph. Sherward, Athos. Der Berg des Schweigens, Fr 1959, 78-80; D. Sabbatucci, H. Weigert, M. Proz, EUA IV 261-289; N.E. Mniewa, Is-kusstwo moskowskoj Rusi, Wtoraja poiowina XV-XVII wieka, Mwa 1965 (passim); J. Le Goff, La civilisation de l'Occident médiéval, P 1965 (Kultura średniowiecznej Europy, Wwa 1970, zwl. 164-167,201-202); P. Girkon, Das Bild des Tieres im Mittelalter, StudGen 20(1967) 199-212; A. Rosenberge, Engel und D., Mn 1967; KZSP III z. 11,24, IV z. 2, 8,16,66, VI z. 5, 72; K. Hahn, H. Schade, LCIk I 188-189,465-468; DSP I 491,548.580,644; M.N. Łazariew, Moskowskaja szkoła ikonopisi, Mwa 1971, 48-49; tenże, Wizan-tijskaja iywopis', Mwa 1971 (passim); H. Mode, Fabeltiere und D. in der Kunst. Die fantastische Welt der Mischwesen, L 1973 (Stwory mityczne i d. Fantastyczny świat istot mieszanych, Wwa 1977).

Podobne prace

Do góry