Ocena brak

Demokracja w Europie i USA w XIX w.

Autor /andzi Dodano /14.05.2012

W XIX wieku w Europie i Stanach Zjednoczonych ogromne rzesze robotników zaczęły domagać się demokratyzacji systemu władzy. Efektem tych wystąpień były wyjątkowo gwałtowne zmiany na scenie politycznej państw tych regionów.

Na początku XIX wieku demokracja - w sensie ustroju opierającego się na systemie reprezentacji, w którym władza wyłaniana jest w wyborach przez wszystkich obywateli płci męskiej oraz na zbiorze praw obywatelskich, gwarantowanych przez niezawisłą władzę sądowniczą - istniała tylko w Konfederacji Szwajcarskiej i w Stanach Zjednoczonych. We wszystkich innych państwach prawo do biernego i czynnego uczestnictwa w wyborach do zgromadzeń przedstawicielskich było w jakiś sposób ograniczone, jeżeli organa takje w ogóle istniały. Pod koniec XIX stulecia w Europie powszechne prawo wyborcze dla mężczyzn stało się standardem, a kobiety po obu stronach Atlantyku prowadziły długą i wytrwałą walkę, która w rezultacie miała doprowadzić do przyznania również im tego prawa.

U źródeł tej przemiany politycznej leżały procesy związane z rewolucją przemysłową. W Wielkiej Brytanii zaczęła się ona pod koniec XVIII wieku, po wojnach napoleońskich rozszerzyła się zaś na pozostałe kraje Starego Kontynentu i Amerykę Północną.

W wyniku rewolucji przemysłowej w objętych nią państwach zmienił się system gospodarczy, a wraz z nim polityczny. Uprzednio chłopi byli ściśle związani z miejscem zamieszkania. Często przez określoną liczbę dni musieli pracować na polu należącym do miejscowego właściciela ziemskiego. W czasie procesu uprzemysławiania ogromne rzesze mieszkańców wsi zaczęły jednak w poszukiwaniu pracy migrować do miast. W fabrykach warunki pracy narzucał właściciel przedsiębiorstwa - powszechnie pracowano 12, a nawet 16 godzin na dobę przez sześć dni w tygodniu. Robotnicy nie mieli praktycznie czasu wolnego.

Demokrację rozumiano wówczas inaczej niż dziś - nie było wcale oczywiste, że wszyscy powinni mieć prawo udziału w sprawowaniu władzy. Pewne prawa polityczne przysługiwały, poza arystokracją i klasą średnią, jedynie fachowcom z niektórych branż, np. sklepikarzom i rzemieślnikom, choć w wielu państwach' i oni pozbawieni byli tych przywilejów. Dopiero w wyniku rewolucji przemysłowej nastąpiły zmiany w tej dziedzinie.

Do rozpowszechnienia się idei demokratycznych w Europie najbardziej przyczyniły się podboje cesarza francuskiego Napoleona Bonapartego. Po jego ostatecznej klęsce pod Waterloo w roku 1815, na słynnym kongresie wiedeńskim w Europie zbudowano jednak system polityczny, którego celem było utrzymanie status quo na Starym Kontynencie. Jego podstawami zachwiały dopiero wydarzenia wiosny ludów 1848 roku - gdy wybuchła rewolucja we Francji, uaktywnił się ruch nacjonalistyczny we Włoszech, Niemczech i Austrii - także na okupowanych przez zaborców ziemiach polskich. W Wielkim Księstwie Poznańskim i Galicji, bardzo zapóźnionych gospodarczo, podniesiono wtedy sprawę zniesienia poddaństwa i uwłaszczenia chłopów, co w przeciwieństwie do postulatów narodowych udało się zrealizować.

Walka o prawa

W każdym z państw, które objęła wiosna ludów, robotnicy obok rzemieślników, drobnych kupców i fachowców zajmujących stanowiska kierownicze niższego szczebla w fabrykach, organizowali demonstracje, domagając się demokratyzacji ustroju. Na wsi bunt podnieśli chłopi, żądający zniesienia pańszczyzny, będącej pozostałością epoki feudalnej, i uwłaszczenia.

Pierwsza z rewolucji wybuchła w Paryżu w lutym 1848 roku. Król Ludwik Filip zmuszony został do ucieczki, proklamowano powstanie republiki.

Wprowadzono powszechne prawo wyborcze dla mężczyzn. W maju i czerwcu tego samego roku w robotniczych dzielnicach Paryża wybuchła kolejna fala zamieszek. Wojsko zaatakowało robotnicze barykady ogniem artylerii i brutalnie stłumiło powstanie. W czasie protestów pracownicy zatrudnieni w przemyśle występowali wspólnie z przedstawicielami niższej klasy średniej, jednak gdy robotnicy zaczęli domagać się poszerzenia praw pracowniczych, szczególnie skrócenia dnia pracy, ich sojusznicy szybko obrócili się przeciwko nim.

Po klęsce rewolucji 1848 roku nadzieje warstw pozbawionych praw obywatelskich pogrzebane zostały na kolejne 20 lat. Większość przywódców ruchu robotniczego została uwięziona lub zmuszona do emigracji. Pozbawione wsparcia z ich strony ruchy demokratyczne reprezentujące niższą klasę średnią nie osiągnęły swoich celów. W roku 1851 we Francji miał miejsce przewrót, w wyniku którego przywrócono monarchię, a na tronie jako cesarz zasiadł Ludwik Napoleon Bonaparte, bratanek Napoleona I. Jednakże ruchy rewolucyjne roku 1848 wywarły głęboki wpływ na sposób prowadzenia polityki w przyszłości; rząd musiał zacząć liczyć się, przynajmniej w pewnym zakresie, z opinią publiczną. Nawet najbardziej zatwardziali, przeciwni zmianom konserwatyści zakładali pisma, w których starali się przekonywać czytelników do swoich poglądów.

Koniec niewolnictwa

Największym pogwałceniem praw człowieka, w dzisiejszym rozumieniu, w XIX-wiecznej Europie i Ameryce było niewolnictwo. Najwcześniej, bo już w 1807 r., handlu niewolnikami zabroniono w Wielkiej Brytanii, a od 1824 r. Brytyjczycy traktowali statki przewożące niewolników jako jednostki pirackie. W 1833 r. zniesiono niewolnictwo na całym obszarze imperium brytyjskiego.

Jednak w Stanach Zjednoczonych niewolnictwo wciąż było legalne. Centrum handlu niewolnikami znajdowało się na Południu, którego gospodarka opierała się przede wszystkim na uprawach monokulturowych - ogromne plantacje obsadzane były jednym rodzajem rośliny przemysłowej -głównie bawełny. Jednakże przyrost ludności w stanach północnych i zachodnich, w których niewolnictwo nie obowiązywało, sprawił, że znaczenie stanów południowych, których gospodarka opierała się na niewolnictwie, malało.

W latach 50. XIX wieku coraz większą rolę na amerykańskiej scenie politycznej odgrywać zaczął ruch abolicjonistyczny. W roku 1860 prezydentem został Abraham Lincoln, który nie chciał dopuścić do rozszerzania niewolnictwa na nowo przyjmowane do unii stany. W odpowiedzi na to kilka stanów południowych ogłosiło wystąpienie z federacji. Abraham Lincoln postanowił zapobiec rozpadowi państwa za wszelką cenę, w wyniku czego wybuchła najkrwawsza w historii Stanów Zjednoczonych wojna.

W roku 1863, w ramach ofensywy dyplomatycznej, która miała na celu zapobieżenie uznaniu Konfederacji przez Wielką Brytanię i Francję, Lincoln wydał proklamację emancypacji. Przyznawała ona wolność wszystkim niewolnikom w stanach południowych. W ten sposób prezydent chciał doprowadzić do utożsamienia sprawy Unii w wojnie z kwestią abolicjonizmu.

W roku 1870 Francja wypowiedziała wojnę Prusom, aby zapobiec możliwości objęcia tronu hiszpańskiego przez członka pruskiej rodziny panującej. Był to jednak polityczny błąd - francuscy dowódcy stosowali przestarzałą strategię walki. Konflikt skończył się upokarzającą klęską Francuzów i zdetronizowaniem Napoleona III. W czasie wojny, w zimie 1870-71, we Francji nastał okres politycznego chaosu. Paryż znalazł się w oblężeniu, jednak po czterech miesiącach walk rząd kierowany przez Zgromadzenie Narodowe skapitulował.

Komuna paryska

W tym czasie w Paryżu wybuchły protesty wobec nieudolnej polityki władz. Po zakończeniu wojny z Prusami rząd usiłował rozbroić powołane przez mieszkańców Paryża siły zbrojne, Gwardię Narodową. Jednak ci zbuntowali się i powołali władzę niezależną od Zgromadzenia Narodowego, zwaną komuną paryską. W skład zgromadzenia ustawodawczego komuny weszli przede wszystkim radykalni aktywiści polityczni wywodzący się ze środowiska robotniczego. Postulowało ono szereg reform społecznych, w tym laicyzację szkolnictwa, zmniejszenie wpływu kościoła na politykę, obniżenie uposażeń urzędników rządowych.

Rząd narodowy, który już wcześniej przeniósł się do Wersalu, nie chciał pozwolić na istnienie w stolicy kraju samorządu o tak dużym stopniu samodzielności i wysłał przeciwko komunardom wojsko. Zginęły dziesiątki tysięcy ludzi. W kręgach lewicowych walka komuny zyskała potem rangę mitu. Heroizm walczących na barykadach robotników - zarówno mężczyzn, jak i kobiet - którzy bronili wybranych przez siebie władz, był równie spontaniczny, co determinacja lojalistów, którzy chcieli zachować swój dotychczasowy status społeczny i materialny oraz podtrzymujący go system polityczny.

Ruch sufrażystek

Do XIX wieku kobietom odmawiano prawa do głosowania we wszystkich systemach władzy. W starożytnych Atenach pozbawione były one praw obywatelskich, ich rola ograniczała się do opieki nad domem. Prawa kobiet w połowie XIX wieku można podsumować słowami brytyjskiej feministki Barbary Bodichon, która w swoim pamflecie opisała status prawny kobiety w tym czasie:

1) Ciało kobiety należało do jej męża, który mógł sprawować nad nim władzę.

2) Wszystkie pieniądze zarabiane przez mężatkę należały do jej małżonka.

3) Mężatka mogła dysponować swoją własnością tylko za zgodą męża.

4) Kradzież mienia mężatki traktowano z punktu widzenia prawa jako zamach na własność męża.

5) Prawo do opieki nad dziećmi przyznawano automatycznie ojcu.

XIX-wieczne sufrażystki uważały, że w społeczeństwie rządzonym wyłącznie przez mężczyzn kobiety nigdy nie zdobędą podstawowych praw obywatelskich. Domagały się zrównania w prawie z mężczyznami, a za problem kluczowy uważały przyznanie im praw wyborczych. Niektóre kobiety, na przykład brytyjska pisarka Mary Wollstonecraft, autorka Frankensteina, domagały się zagwarantowania kobietom udziału w wyborach. Jednak zorganizowany ruch sufrażystek rozpoczął działalność dopiero w połowie XIX wieku.

Sytuacja w USA

W roku 1848 w Stanach Zjednoczonych sufrażystki zebrały się w Senca Falls w stanie Nowy Jork i przygotowały Deklarację w sprawie niesprawiedliwości, w której znalazło się żądanie przyznania kobietom prawa wyborczego. Po zakończeniu wojny domowej, w roku 1865, wiele kobiet miało nadzieję, że wyzwolenie niewolników pociągnie za sobą inne reformy, dzięki którym i ich sytuacja się poprawi.

W rzeczywistości poprawka do konstytucji, która gwarantowała Murzynom prawo wyborcze, była pierwszym zapisem w ustawie zasadniczej, który bezpośrednio odnosił się do mężczyzn, dając prawo głosu obywatelom „płci męskiej". Kobiety skupiły swe wysiłki na próbach zmiany konstytucji stanowych, nie ingerując w prawo federalne i pod koniec stulecia odniosły pewne sukcesy. W roku 1890 do Unii przyjęto stan Wyoming, w którego prawodawstwie znajdował się zapis o przyznaniu praw wyborczych kobietom.

Wielka Brytania

W Wielkiej Brytanii sytuacja prawna kobiet poprawiła się w roku 1857, gdy uchwalono ustawę dotyczącą mienia kobiet zamężnych. Prawo to gwarantowało kobietom swobodne dysponowanie własnym majątkiem. Powstało dzięki kampanii prowadzonej przez sufrażystki, które przygotowały w tej sprawie petycję do parlamentu, zbierając pod nią w latach 1855-56 podpisy w całej Anglii. W roku 1866, w czasie debaty nad prawem wyborczym, radykał John Stuart Mili, przedstawił kolejną petycję. Podpisane pod tym dokumentem kobiety domagały się prawa do głosowania.

Ustawa dotycząca systemu reprezentacji politycznej uchwalona w 1867 roku przyznała kobietom kolejne przywileje, jednakże bez prawa wyborczego. W roku 1869 uchwalono ustawę gwarantującą prawo do głosowania tym kobietom, które płaciły podatek od nieruchomości, choć tylko w wyborach samorządowych. To ustępstwo stanowiło jednak wstęp do kolejnych zmian, tworząc bazę dla bardziej radykalnych kampanii.

Krwawa walka

Kolejne ostre wystąpienia robotnicze miały miejsce/ po wielkim światowym kryzysie gospodarczym, który nastąpił w roku 1873. W ostatnim ćwierćwieczu XIX stulecia przez Stany Zjednoczone przetoczyła się fala strajków. W latach 1877 i 1886 pracownicy kolei należący do związku zawodowego pod nazwą Knights of Labour, czyli Rycerze Pracy, przeprowadzili długie, bezskuteczne akcje strajkowe. Rząd wezwał siły bezpieczeństwa do stłumienia protestów pod pretekstem konieczności ochrony własności kolei. W roku 1892 w Pensylwanii w czasie strajku skierowanego przeciwko przedsiębiorstwu US Steel doszło do rozlewu krwi. W 1894 roku akcje protestacyjne prowadzone przez górników i pracowników kolei doprowadziły do wielkiej konfrontacji między organizacjami związkowymi a rządami stanów i administracją federalną.

Zaburzenia w 1894 r. zbiegły się z ogólnokrajowym kryzysem gospodarczym, który spowodował spadek cen płodów rolnych. Na amerykańskiej scenie politycznej pojawiło się nowe ugrupowanie - Partia Ludowa. Jej członkami byli zarówno farmerzy, jak i robotnicy, którzy domagali się prawa do zrzeszania się i zawierania umów zbiorowych. W miastach przemysłowych robotnicy dotychczas popierali przede wszystkim Partię Demokratyczną. Partia Ludową stawiała sobie za cel wprowadzenie do rządu polityków, którzy zmienią prawo na korzyść robotników i farmerów. Jej członkowie obiecali ochronę interesów związków, które w Wielkiej Brytanii, na przykład, można było pociągnąć do odpowiedzialności za straty w produkcji wywołane strajkiem. W Partii Ludowej jednak ostatecznie doszło do rozłamu na frakcje socjalistyczną i reformatorską. Reformatorzy zdobyli przewagę i w 1896 r. zjednoczyli się z demokratami.

Organizacje międzynarodowe

Partie robotnicze osiągnęły większe sukcesy w Australii, Wielkiej Brytanii i w Niemczech. Było to możliwe między innymi dzięki stworzeniu przez nie w drugiej połowie XIX wieku dwóch organizacji międzynarodowych.

Pierwsza międzynarodówka powstała we wrześniu 1864 roku w Londynie. Na spotkanie przyjechali przywódcy ruchu robotniczego z całej Europy. Wybrano radę, która miała koordynować działania w różnych krajach. Jednak różnice zdań nie pozwoliły na zrealizowanie ambitnych celów. Na porażkę organizacji w dużym stopniu wpłynął także fakt, że nie przystąpiła do niej żadna z dwóch głównych partii niemieckich - działający w Prusach Związek Robotników Niemieckich ani Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza. Po kilku kolejnych konfliktach w roku 1872 pierwsza międzynarodówka została rozwiązana. W 1889 roku w Paryżu powstała druga międzynarodówka. Tej organizacji udało się skłonić do współpracy o wiele więcej głównych ugrupowań socjalistycznych z całej Europy. Pod koniec XIX wieku w ramach drugiej międzynarodówki kształtowała się polityka ruchu robotniczego europejskiego i amerykańskiego.

■ Reforma brytyjskiego systemu wyborczego z roku 1867 dawała prawo wyborcze mężczyznom będącym głowami rodzin, jednak wciąż tylko 8 procent ludności Wielkiej Brytanii mogło głosować. We Francji i Stanach Zjednoczonych prawo głosu mieli wszyscy mężczyżni, odsetek uprawnionych do głosowania wynosił od 20 do 25 procent.

■ Pierwsze partie polityczne reprezentujące interesy robotników założono w 1828 roku w Stanach Zjednoczonych.

■ Poddaństwo osobiste chłopów w Rosji zniesione zostało w roku 1861, jeszcze przed zniesieniem niewolnictwa w USA.

■ W roku 1872 amerykańska feministka Susan B. Anthony została postawiona przed sądem za próbę nielegalnego głosowania.

Podobne prace

Do góry