Ocena brak

DEKLARACJA POWSZECHNA PRAW CZŁOWIEKA

Autor /Porfirion Dodano /07.08.2012

Dokument międzynarodowy ogłoszony 10 XII 1948 w Paryżu przez -» Organizację Narodów Zjednoczonych po przegłosowaniu poszczególnych artykułów (30), z których 14 przyjęło jednomyślnie 56 członków, a całość — tylko 48 (przy 8 wstrzymujących się — państwa socialist, uważały niektóre sformułowania za zbyt abstrakcyjne i nie dające gwarancji zachowania ich bez wprowadzenia odpowiedniego ustroju społ.-gosp.). Konkretyzuje odnośne przepisy Karty Narodów Zjednoczonych z 26 VI 1945 i in. dokumentów (np. Atlantycka karta z 14 VIII 1941, Deklaracja teherańska z 1 XII 1943); dzień uchwalenia dokumentu obchodzi się od 1951 jako Dzień Praw Człowieka.

I. TREŚĆ i RECEPCJA — Przedstawione we wstępie zasadnicze motywy ogłoszenia dotyczą utrzymania wolności, sprawiedliwości i pokoju, konieczności tworzenia świata wolności słowa, przekonań, wolnego od strachu i niedostatku, które to prawa, uważane za najwyższy cel człowieka, zapobiegają stosowaniu przemocy, tyranii i ucisku.

Do podstawowych praw człowieka zalicza wolność i równość wszystkich ludzi w dziedzinie godności i praw, niezależnie od urodzenia, rasy, koloru skóry, płci, języka, religii, poglądów, pochodzenia, sytuacji ekon. (art. 1,2,7), prawo do życia (jego posiadania i zachowania) i wszelkich jego konsekwencji w dziedzinie zdrowia, higieny i wyżywienia (art. 3), prawo do wolności i bezpieczeństwa osoby (fiz. i mor. ochrona jednostki w społeczeństwie), z zaznaczeniem, że nie wolno nikogo czynić niewolnikiem lub zmuszać do poddaństwa (art. 4), prawo do opieki i obrony pewnej kategorii osób, np. dzieci (por. -> Deklaracja praw dziecka z 20 XI 1959), matek, chorych, osób starych i in. (art. 25), prawo do uznania każdego człowieka (w jego własnym i w in. społeczeństwach) za podmiot prawa zdolny do czynności prawnych (art. 6), prawo do ochrony prawnej, bez jakiejkolwiek dyskryminacji (art. 8), prawo do poszanowania życia osobistego, do dobrego imienia i dobrej opinii (art. 12).

Z praw obywatelskich akcentuje prawo do swobodnego poruszania się i wyboru miejsca zamieszkania w granicach państwa oraz do opuszczenia jakiegokolwiek kraju (w tym własnego) i powrotu doń (art. 13), prawo do narodowości (art. 15), prawo do małżeństwa i swobodnego wyboru współmałżonka oraz do opieki rodziny ze strony społeczeństwa i państwa (art. 16), prawo do własności prywatnej (art. 17), prawo do swobody myśli, sumienia i religii w życiu pubi, i prywatnym, a także wyrażania swych poglądów rei. w nauczaniu, praktyce, kulturze i obyczajach (art. 18), prawo do swobodnego tworzenia zgromadzeń i stowarzyszeń (art. 20).

Z praw politycznych podkreśla prawo do udziału w wyborach (czynne i bieme), do udziału w zarządzaniu sprawami pubi. (art. 21) oraz do azylu polit. (art. 14). Z praw ekonomicznych, społecznych i kulturalnych wymienia prawo do bezpieczeństwa w dziedzinie społ. i ekon. (art. 22), prawo do pracy (swobodny wybór miejsca oraz sprawiedliwe i korzystne warunki pracy, ochrona przed bezrobociem, równa płaca za równą pracę, sprawiedliwe i korzystne wynagrodzenie), a także prawo do tworzenia związków zawodowych i należenia do nich (art. 23), prawo do odpowiedniego i zapewnionego poziomu życia dla siebie i rodziny, np. wyżywienie, odzież, mieszkanie, opieka lekarska, ubezpieczenia społ. (art. 25), prawo do wykształcenia i prawo priorytetu dla rodziców w wyborze typu wykształcenia dla ich dzieci (art. 26), prawo do swobodnego udziału w życiu kulturalnym, nauk., lit., artyst. (art. 27). Ponadto stwierdza, że każdy człowiek ma obowiązki wobec społeczeństwa, albowiem tylko w nim możliwy jest swobodny i pełny rozwój jego osobowości.

D., opracowana w oparciu o zasady -» prawa naturalnego, ma charakter dokumentu stwierdzającego istnienie praw człowieka; akcentuje godność -> osoby ludzkiej (wstęp, art. 1,22,23), której podstawą jest rozum i sumienie. Ma charakter uniwer-salistyczny—toruje drogę przeobrażeniom struktury społeczności międzynar., domaga się ochrony praw człowieka w społeczności ogólnoludzkiej i pokojowej koegzystencji (wzgarda praw człowieka doprowadziłaby do czynów barbarzyńskich).

Chociaż sama z siebie nie ma wiążącej mocy prawnej i jest tylko wspólnym wzorcem do realizowania jej zasad przez wszystkie narody, to podejmowano szereg prób nadania jej charakteru postanowień; jako autentyczna interpretacja Karty Narodów Zjednoczonych, stanowi deklarację zasad już obowiązujących; jej postanowienia często włączano do in. dokumentów prawnomiędzynarodowych, konstytucji itp.; oparto też na niej uchwalone 16 XII 1966 Pakty praw człowieka, które wiążącą moc prawną zyskają po ratyfikowaniu ich przez poszczególne 35 państw;

trybunały wewn. niektórych państw (np. Francji i Stanów Zjedn.) odrzucały roszczenia oparte wyłącznie na postanowieniach D. Budzi ona bowiem nast. zastrzeżenia — zbyt silnie związana jest z kulturą i koncepcjami Zachodu (zastrzeżenia krajów arab. i Afryki Pd.), nie uwzględnia praw mniejszości etnicznych i kulturowych; nie wiąże też praw z obowiązkami człowieka (jak Pacem in terris) i nie określa roli państwa w ochronie tych praw.

II. STANOWISKO KOŚCIOŁA — Już 1 II 1947 Konferencja Episkopatu Stanów Zjedn. przedłożyła Komisji Praw Człowieka ONZ przygotowany przez siebie projekt Deklaracji praw człowieka, w którym zwróciła uwagę, że prawa i obowiązki człowieka pochodzą od Boga oraz że stanowią istotę prawa naturalnego, poznawalnego rozumem, że jedynym ich ograniczeniem jest wolność i uprawnienia in. ludzi;

stwierdziła, że każdy człowiek od chwili poczęcia ma prawo do życia i integralności cielesnej (rozdz. I), że rodzina otrzymała od Boga niezbywalne prawa wcześniej od jakichkolwiek przepisów prawa pozyt. (rozdz. II), że naród zdolny do samostanowienia ma prawo posiadania suwerennej władzy na zasadzie całkowitej równości z in. narodami oraz że państwu przysługuje prawo nacjonalizowania własności prywatnej w granicach wymogów -» dobra wspólnego (rozdz. III); podkreślając zaś, że rodzina ludzka jest organiczną jednością, czyli społecznością powsz., przyznała każdemu państwu prawo do uczestniczenia w dobrodziejstwach płynących ze współpracy międzynar., jak też obrony własnych zasobów naturalnych i gospodarki nar. wobec wszelkiej niesprawiedliwej eksploatacji (rozdz. IV).

Po ogłoszeniu D. papież Pius XII w swoich wypowiedziach nawiązywał jedynie do jej treści. Papież Jan XXIII, powołując się na D. w enc. -> Pacem in terris z 1963, stwierdził, że jest ona krokiem naprzód w kierunku ustalenia właściwego ustroju polit, we wszystkich państwach, ponieważ uznaje godność osobową wszystkich ludzi, domaga się godnego poziomu życia, potwierdza prawo każdego człowieka do wolnego poszukiwania prawdy, postępowania wg zasad uczciwości, wypełniania obowiązków sprawiedliwości (nr 144), chociaż niektóre jej sformułowania budzą pewne zastrzeżenia; w wyjaśnianiu społ. doktryny Kościoła papież posługuje się też terminologią Ď. („przyrodzona godność człowieka", „rodzina ludzka", „niezbywalność praw").

Papież Paweł VI w orędziu z 1970 do sekretarza gen. U Thanta z okazji 25-lecia ONZ uznał D. za jeden z najwspanialszych tytułów do chwały, z uwagi na to, że domaga się ona poszanowania prawa godności ludzkiej i niezbędnych warunków korzystania z niej bez względu na płeć, wiek, rasę i religię.

Z okazji 25-lecia ogłoszenia D. Paweł VI stwierdził, że stanowi ona trwałą podstawę przyznawania każdemu człowiekowi prawa do należnego miejsca w społeczności ogólnoludzkiej i jest wyrazem dojrzewającej i doskonalącej świadomości praw ludzkiej osoby oraz że przyczyniła się do utrwalenia pokoju.

W nawiązaniu do tej rocznicy Synod Bpów w wyd. 1974 dokumencie Prawa człowieka i pojednanie (ChS 7(1975) z. 2, 93-96) wskazał, że prawu do życia zagrażają sztuczne poronienia, sterylizacja, eutanazja, stosowanie tortur, gwałty, wojny, ludobójstwa, wyścig zbrojeń, głód, a prawom społ.-gosp. — nierówność władzy i bogactw, brak równowagi strukturalnej w stosunkach handlowych, niesprawiedliwość podziału dóbr, bezrobocie, dyskryminacja w zakresie zatrudnienia; podkreślił też, że zagrożone są prawa polit., kulturalne oraz prawo do wolności religijnej.

Również Pap. Komisja Iustitia et Pax w dokumencie The Church and Human Rights (CV 1975; Kościół i prawa człowieka. Dokument Papieskiej Komisji Iustitia et Pax, Więź 21 (1978) z. 3, 7-20, z. 4, 42-54, z. 5, 38-52, z. 6, 25-31) zwróciła uwagę na nauczanie Kościoła o prawach człowieka i zaangażowanie się w ich ochronę zgodnie z D.

W jej duchu, przy aktywnym udziale Stolicy Apost., w Akcie końcowym Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (1975 w Helsinkach) sformułowano 7 zasadę współżycia państw dotyczącą praw człowieka (z wolnością rei. włącznie).

 

A. Holcombe, Human Rights in the Modern World, NY 1948; J. Maritain, Man and the State, Ch 1951; B. Graefrath, Die Vereinten Nationen und die Menschenrechte, B 1956 (passim); R. Chakravarti, Human Rights and the United Nations, Ca 1958 (passim); K. Kocot, Powszechna deklaracja praw człowieka. W dziesiątą rocznicę rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ, Sprawy Międzynarodowe 12(1959) z. 2, 57-70; H. Andrzejczak, Filozoficznoprawne podstawy „Powszechnej deklaracji praw człowieka", RF 14(1966) z. 2, 81-98; Ph. de la Chapelle, La ..Déclaration universelle des droits de l'homme" et le catholicisme, P 1967; J. Machowski, Prawa człowieka. Zagadnienia współpracy międzynarodowej, Wwa 1968; J. Pohlschneider, Die Menschenrechtsdeklaration der UNO und die Schemata des II Vatikanischen Konzils, w: Naturrecht. Menschenrechte, Offenbarung, F 1968, 141-153; A. Khol, Zwischen Staat und Weltstaat. Die internationalen Sicherungsverfahren zum Schutz der Menschenrechte, W 1969 (passim); Z. Resich, Ochrona praw człowieka w prawie międzynarodowym, Wwa 1973 (passim); H.E. Köck, Die völkerrechtliche Stellung des Heiligen Stuhls, B 1975 (passim); A. Michalska, Podstawowe prawa człowieka w prawie wewnętrznym a „Pakty praw człowieka", Wwa 1976; J. Neumann, Menschenrechte auch in der Kirche?, Z 1976 (passim); W. Huber, H.E. Tödt, Menschenrechte, St 1977 (passim); J. Symonides, Międzynarodowa ochrona praw człowieka, Wwa 1977.

Podobne prace

Do góry