Ocena brak

DEIZM

Autor /Porfirion Dodano /07.08.2012

(łac. Deus Bóg), Pogląd filoz. lub postawa przyjmująca istnienie -> Boga stwórcy, ale przecząca jego działaniu w świecie (-> Opatrzność Boża); zapoczątkowana w związku z rozwojem racjonalizmu w XVII i XVIII w. przez myślicieli ang. i franc, a rozpowszechniona w Niemczech, Włoszech oraz Stanach Zjedn. (-> oświecenie). P. Viret po raz pierwszy nazwał deistami uznających istnienie Boga i kwestionujących boskość osoby Jezusa Chrystusa ;

termin d. upowszechnił P. Bayle, a R. Cudworth oraz I. Kant odróżnili go od teizmu (wg Kanta deista dopuszcza jedynie teologię transcendentalną, teista zaś także teologię naturalną), chociaż niekiedy używa się tego terminu na określenie pewnego rodzaju d. (np. d. Voltaire'a); d. racjonalistyczny reprezentowała większość deistów ang. XVII w. oraz Voltaire we Francji, natomiast d. empiryczno-scjenty-styczny — J. Locke.

Na powstanie d. wpłynęła stoicka koncepcja mor. praw natury, mechanistyczna interpretacja rozwoju przyrody i antropo-centryczne rozumienie religii; d. istnienie Boga uzasadnia w oparciu o „fizyko-teleologię", a jego funkcję ogranicza do stworzenia świata, uznając go za najwyższego Konstruktora (Zegarmistrza) kosmosu oraz kierujących nim praw, nie ingerującego jednak bezpośrednio w dalsze jego dzieje; w konsekwencji d., kwestionując fakt objawienia jako akt Bożej Opatrzności, stwierdza, że doktryna chrzęść, zawiera rei. prawdy poznawalne w sposób naturalny, wspólne wszystkim religiom; wpłynęło na to zapoczątkowanie studiów historyczno-porównawczych religii oraz zainteresowanie się filozofią religii.

Prekursorem d. był E. Herbert z Cherbury (De ventate, P 1624), który w miejsce religii opartej na -> objawieniu propagował religię opartą wyłącznie na ludzkim rozumie ; przyjął 5 podstawowych prawd religii naturalnej — istnienie Boga, konieczność oddawania mu czci, kult wyrażający się w pobożności i praktykowaniu cnót, konieczność żalu za grzechy, wiekuista nagroda lub kara za ludzkie czyny; treść objawienia chrzęść, interpretował naturalistycznie i racjonalistycznie, uważając je za wynik intelektualnego poznania człowieka posługującego się „wewn. zmysłem".

Popularyzatorem d. był Ch. Blount, który w Summary Account of the Deist's Religion (Lo 1695) propagował ideę wolności religijnej. J. Toland w Christianity not Mysterious (Lo 1696) kwestionował istnienie tajemnic wiary chrzęść, głosząc, że idee chrzęść są dla rozumu dostępne i nie są z nim sprzeczne. S. Clarke wyróżnił nast. typy deistów:

° negujących dogmat Opatrzności Bożej,

° przyjmujących Opatrzność w zakresie religii naturalnej, a odrzucających ją w dziedzinie moralności,

° uznających mor. nakazy Boga, lecz negujących istnienie życia wiecznego,

° akceptujących życie wieczne i in. prawdy religii naturalnej, lecz odrzucających objawienie.

A. Collins w A Discourse of Freethinking (Lo 1713), kwestionując wolność woli, głosił teorię necesytaryzmu (człowiek działa powodowany koniecznością), a interpretując alegorycznie teksty Pisma Św., pomniejszał wartość dogmatów, eksponował natomiast zasady mor., opowiadając się jednocześnie za wolnością myślenia i działania w szerzeniu ideologii d. Deista chrzęść, jak nazwał siebie M. Tindal w Christianity as Old as the Creation (Lo 1730), zw. „biblią deistów", przeczył oryginalnemu charakterowi chrześcijaństwa, uważając je za równie dawne jak świat z racji zgodności istotnych jego prawd z prawdami wiary in. religii. Th. Woolston (zm. 1733), zgodnie z duchem d., wyjaśniał alegorycznie cudy bibl.; Th. Chubb (zm. 1746), przyjmujący cudowny charakter powstania chrześcijaństwa, traktował religię naturalną jako jego potwierdzenie, a H.J. Bolingbroke, opowiadający się za racjonalizmem, sugerował możliwość empirycznego udowodnienia istnienia Boga. Locke, pragnąc religię oprzeć na doświadczeniu i rozumie, w The Reasonableness of Christianity (Lo 1693) połączył d. z empiryzmem; chrześcijaństwo uważał przede wszystkim za kodeks mor. złączony z nadzieją na życie wieczne, choć nie kwestionował in. prawd doktrynalnych.

We Francji d. rozwijał się pod wpływem Voltaire'a, ulegającego wpływom stoickiej koncepcji prawa natury, racjonalizmu filoz. R. Descartes'a i teleologii I. Newtona; od Newtona, traktującego przyrodę jako najlepszą z maszyn i widzącego w niej dzieło Istoty Rozumnej, zapożyczył Voltaire argument fizyko--teleologiczny, wskazując na istnienie Boga jako wiekuistego geometry wszechświata;

Najwyższy Byt, wszechmocny i odwieczny, duchowej natury stwórca świata, nie interesuje się losem człowieka, a na świat wpływa jedynie za pośrednictwem praw natury, które w odniesieniu do człowieka wyrażają się zasadami mor., wspólnymi wszystkim ludziom; uznawał wyłącznie religię naturalną, którą zacieśniał do uznania realności Absolutu i apologii moralności, egzekwowanej przez sprawiedliwość Bożą w życiu przyszłym. J.J. Rousseau religię naturalną łączył z domeną uczuć i sumienia, sugerując, iż Boga należy czcić wewnętrznie w swym sercu, a nie poprzez kult zewnętrzny.

Przedstawiciele d. niemieckiego na ogół nie kwestionowali wartości chrześcijaństwa; H.S. Reimarus religię naturalną przeciwstawiał -» ateizmowi i materializmowi; G.E. Lessing uznawał objawienie chrzęść, choć interpretował je w duchu panteistycznym; Kant w Die Religion innerhalb der Grenzen der blossen Vernunft (Kgb 1793) wyeksponował w religii głównie domenę moralności, widząc w Bogu przede wszystkim sędziego, wynagradzającego dobro i karzącego zło. W XVIII w. zwolennikami d. w Stanach Zjedn. byli m.in. B. Franklin, Th. Jefferson, Th. Paine i G. Washington, akcentujący mor. funkcję religii; opowiadali się także za całkowitym rozdziałem Kościoła od państwa.

Przeciwko d. wystąpił D. Hume, który kwestionując zasadę przyczynowości, podważył możliwość empirycznych uzasadnień istnienia Boga, a religię uważał za dziedzinę wiary (a nie wiedzy) ; w teologii kat. zaś liczne polemiki z poglądami deistów zawierają podręczniki apologet., których materiał dot. oryginalności religii i objawienia chrzęść orientowano antydeistycznie (-» apologie chrześcijaństwa V); dla apologii chrześcijaństwa przeciw d. powstało 1780 ponadkonfesyjne protest. -» Christentumsgesellschaft; niektórym elementom d. przeciwstawił się Sobór Wat. I w konstytucji Dei Filius (BF V 18-20).

 

P. Hazard, La pensée européenne au XVIIIe siècle, P 1946 (Myśl europejska w XVIII wieku, Wwa 1972); P. Stephen, History of English Thought in the Century I, NY 1949; A. Aldridge, Shaftesbury and the Deist Manifesto, Transaction of the American Philosophical Society 41 (1951) 297-385; R.N. Strom-berg, Religious Liberalism in XVIII Century England, Ox 1954; J.W. Yolton, /. Locke and the Ways of Ideas, Ox 1956; J. Adamski, Wolter l przestanki postawy deistycznej, SF 2(1958) z. 6, 56-84; B. Magnino, Illuminismo e cristianesimo, Bre 1960; A.R. Winnet, Were the Deists ..Deists"?, CQR 161 (1960) 70-77; M. Ossowska, Moralność uniezależnia się od religii, SF 5 (1961) z. 3, 3-24; C. Fabro, Introduzione all'ateismo moderno, R 1964, 223-337;.R. Pomeau, La religion de Voltaire, P 1965; J. Bohatec, Die Religionsphilosophie Kants in der „Dle Religion innerhalb der Grenzen der blossen Vernunft", H 1966; P. Gay, D. An Anthology, NY 1968; R. Grimsley, Rousseau and the Religious Quest, Lo 1968; R. Ashcraft, Faith and Knowledge In Locke's Philosophy, w: John Locke. Problems and Perspectives, NY 1969, 194-223; J. O'Higgins, Hume and the Deists. A Contrast in Religious Approaches, JTS 22 (1971) 479-501 ; G.D. Atkins, Pope and D. A New Analysis, The Huntington Library Quarterly 35 (1972) 257-278; J. O'Higgins, Archbishop Tillotson and the Religion of Nature, JTS 24(1973) 123-142; M. Pelli, 77ie Impact of D. on the Hebrew Literature of the Enlightenment in Germany, JJS 24 (1973) 127-146; H. Hohl, Les fêtes à Auxerre durant la révolution, Bulletin de la Société des Sciences Historiques et Naturelles de l'Yonne 106(1974) 125-158; D.A. Jurden, A Historiography of American D., ABR 25 (1974) 108-122; W. Empson, A Deist Tract by Dryden, Essays Bíblicos 25 (1975) 74-100; Y.R. Attfield, Clarke. Lallim and Compounds, JHPh 15 (1977) 45-54; F. Duchesneau, L'analyse d'idées selon Locke, EtPh 52 (1977) 67-94.

Podobne prace

Do góry