Ocena brak

Dante Alighieri

Autor /Malina1243 Dodano /05.01.2013

Dante Alighieri (1265-1321) pochodził z patrycjuszowskiego rodu florenckiegoi jego właściwe imię Durante przemieniono z czasem na Dante. Był gruntowniewykształcony, mając 22 lata wstąpił na Uniwersytet Boloński. Znamy goprzede wszystkim jako poetę i wiemy z Vita nuova, że jego pierwszą, wielką miłościąbyła Beatrycze. Vita nie dotyczy wyłącznie uczuć poety, ale obejmuje zarównosprawy polityczne, jak i „rzeczy ostateczne". Przełomową datą w jegożyciu była śmierć Beatrycze 9 kwietnia 1290 r. Wtedy to Dante szukając pocieszeniaw filozofii, czyta O pocieszeniu, jakie daje filozofia Boecjusza i O przyjaźniCycerona. Pod wpływem lektur Dante zbliżył się do filozofii i teologii. W klasztorześw. Marka we Florencji słuchał on ucznia Tomasza, Remigiusza z Girolami.Poznał wówczas tomizm, ale nie można wnosić stąd, że był w pełni tomistą.Duży wpływ myśli franciszkańskiej (Bonawentura) widać w jego określeniufilozofii, jako pełnego miłości używania mądrości (uno amoroso uso disapienza)mz, dlatego diabeł nie może być nigdy filozofem.

Za wielką trylogię dantejską uważa się dzieła Vita nuova, Convivio i La divinacommedia (Boska Komedia), którą pisał D a n t e w ostatnim okresie swego życia.Równie ważne jest pismo filozoficzno-polityczne De monarchia. Sam Dantep o r ó w n u j e swe Convivio do Summy contra gentiles, a Michalski zestawia BoskąKomedię z Summa teologii św. Tomasza.

Dante wypracowuje ciekawe poglądy w dziedzinie teorii literatury. Uważa,że w poezji chodzi o fikcję, a nie o prawdę historyczną. Nie wolno zapominać,że cała Boska Komedia, do której napisano niezliczoną ilość komentarzy jestwielką fikcją literacką, a zarazem wizją, w której Dantemu nie chodzi o prawdę,ale o bella menzogna. Boska Komedia nie jest więc ani dziełem naukowym,ani biografią Dantego.

Trzy części Boskiej Komedii odpowiadają mistycznemu podziałowi etapówżycia duchowego, na oczyszczenie-oświecenie-zjednoczenie; via purgativa(Piekło), via illuminativa (Czyściec), via unitiva (Niebo). Dokładniej via purgativaobejmuje również czyściec, via illuminativa zaś jest procesem, który dokonujesię podczas wędrówki Dantego po sferach ptolemejskich. W ConvivioXO(A Dantełączy z nimi podział nauk, i t ak Księżycowi odpowiada gramatyka, Merkuremudialektyka, Wenus retoryka, Słońcu arytmetyka, Marsowi muzyka, Jowiszowigeometria, Saturnowi astronomia. Przewodnikiem Dantego po piekle jestWergiliusz, do granic nieba empirejskiego prowadzi go Beatrycze, p o t em przewodnikiemstaje się św. Bernard, tak zaczyna się via unitiva.

Ze sferami ptolemejskimi i przewodnikami po nich, łączy się zagadnienierodzajów naszego poznania i jego wartości. Już w Convivio występują błyskiw oczach i uśmiechy Donna Gentile, która symbolizuje filozofię. Błyskiw oczach oznaczają ścisłe dowody (demonstrationes), a uśmiechy dowody dialektycznetylko prawdopodobne (persuasiones). Wprawdzie całe wznoszenie sięDantego po sferach niebieskich wiąże się ściśle z blaskami w oczach Beatrycze(lumen gloriae) i opiera się na wiktoryriskiej w założeniu teorii kontemplacji (Ryszardze Św. Wiktora), ale rozróżnienie błysków i uśmiechów wskazuje nam, żeu Dantego zaznacza się znany nam z późnego okresu średniowiecza, a wypływającyz krytycyzmu i sceptycyzmu prąd, przenoszący wiele prawd z dziedzinywiedzy do wiary. Postępuje tu Dante za Szkotem, ale nie dochodzi do stanowiskaOckhama, szereg tez przechodzi z demonstratio dopersuasio, a nawet w dziedzinęwiary. Widzimy tu zalążki fideizmu szukającego oparcia w mistycyzmie.Wiele elementów teorii mistycznych znajdziemy w pismach Dantego, np. plotyńskie„to co pierwsze w duszy" (xb rcpcoTOV TTIC y^fic) ma długą historięw myśli średniowiecznej, Augustyn określa je mianem abditum mentis; Bonawenturaapex mentis, scintilla animae\ Tomasz arx, mens; Eckhart Seelengrund, zaśDante seme divino. Na tym pojęciu opiera się dalej cała dantejska koncepcjaszlachectwa, ową nobilta nazywa Dante najczęściej zalążkiem życia duchowegoi szczęścia (seme difelicitd).

Na podstawie dotychczasowych uwag widzimy, że rzeczywiście trudnouznać Dantego za czystego tomistę, reprezentuje on raczej tendencje, które charakteryzująrodzący się antyfilozofizm i fideizm XIV w. Wedle Gilsona, Dante jestprzede wszystkim zainteresowany dziedziną sprawiedliwości społecznej i politycznej.Wyznaje on separatyzm królestwa doczesnego i wiecznego w wielu dziedzinach.Już w Convivio występuje izolacja teologii, i jakże typowy prymat etyki

                teologia

                 etyka

          fizyka — metafizyka

Gilson interpretując role, jakie pełnią poszczególne postacie pojawiającesię w Boskiej Komedii, wyprowadza wiele bardzo ciekawych wniosków filozoficznych.Wiemy, jak bardzo dyskutowanym zagadnieniem jest pojawienie sięw Niebie Sigera z Brabancji pośród świty św. Tomasza, a Joachima z Fiore w kręguśw. Bonawentury. Dante chce przede wszystkim przypomnieć obu zakonomżebraczym, że mają porzucić troski o porządek doczesny. Występująca w tejscenie krytyka zakonów ma między innymi wskazać na to, że dominikanie porzucająswój czysto duchowy ideał w pogoni za dobrami materialnymi i za studiamiprawniczymi, dzięki którym chcą wykazać wyższość papieża nad cesarzem.Dante chce udowodnić zupełną odrębność tych dwu porządków.

Z tych samych powodów, dla których Siger znalazł się w Niebie, BonifacyVIII jest w Piekle, filozofia ma bowiem prawo do autonomii. Siger jest tu przedstawicielem czystej filozofii i jej męczennikiem, a teologia nie ma prawadespotycznie, przy pomocy filozofii, władać porządkiem doczesnym. Siger niereprezentuje awerroizmu, lecz ów dantejski separatyzm, ideał rozdziału Kościołaod państwa, o który walczył Dante. W Niebie spotykamy też króla Salomonai Gracjana. Salomon prosząc o mądrość nie prosi o mądrość wiary, ale o roztropnośćdobrego rządzenia. Reprezentuje on ideał króla, który chce jak najlepiejwładać państwem, a teologię zostawia duchownym. Niechże j e d n a k duchownipozostawią władzę cesarzowi, namawia Dante. Zasługą Gracjana jest rozdzieleniekompetencji prawa kanonicznego i cywilnego. Obok doktorów reprezentującychczysto duchową mądrość umieszcza Dante w Niebie typowych przedstawicieliporządku doczesnego. Wśród nich znajduje się prawnik nie posługującysię prawem kanonicznym w osiągnięciu celów doczesnych (Gracjan), król,który jest tylko królem (Salomon), filozof, który jest tylko filozofem, a nie teologiemzarazem (Siger). Wprawdzie Dante nie dochodzi do nauki o dwóchprawdach, ale jego separatyzm jest bardzo radykalny; o wiele radykalniejszy niżu Tomasza. Dlatego w oddzielaniu teologii od filozofii zbliża się Dante doawerroizmu i do nurtu sceptycznego ogarniającego wiek XIV. Znamienne dlatych separatystycznych poglądów są rozważania w De monarchia, które prowadządo szeregu wykresów mających obrazować stosunek przyrodzonego do nadprzyrodzonego.

Ostatnia myśl Dantego dotycząca roli filozofii w prowadzeniu ludzi dodoczesnego szczęścia znajduje się w Convivio. Dante nie chce, by filozofowierządzili, lecz by stanowili stałą radę przy rządach cesarskich. Dopiero, gdy to sięurzeczywistni, gdy panujący będą korzystali z rad mędrców, rządy państwamibędą zmierzały do szczęścia obywateli, a nie do innych celów. Dante powiada,że dopiero wówczas będzie mógł urzeczywistnić się ideał szlachectwa i humanizmu.Najwłaściwszą wydaje się chyba formuła Gilsona, w myśl której Dantenie był ani tomistą, ani awerroistą, lecz przede wszystkim moralistą. Chodziłomu o triumf sprawiedliwości w porządku doczesnym dokonany przez cesarza.Istotnie wiele wypowiedzi Dantego świadczy o tym, że zgodnie z tomistycznąetyką naturalną uważał on sprawiedliwość za najwyższą z cnót. Sprawiedliwośćto wierność dla wielkich powag, dla filozofa, cesarza i papieża. Największązbrodnią jest sprzeniewierzenie się sprawiedliwości poprzez zdradę, niewdzięczność,kłamstwo, kradzież, oszustwo lub rozbój. Im kto zaś znajduje sięna wyższym stanowisku, tym większa odpowiedzialność na nim spoczywa,i z tego powodu D a n t e najbardziej oburza się na papieży zdradzających Kościółi cesarzy zdradzających cesarstwo. Największą zbrodnią jest zdrada boskiegolub cesarskiego majestatu, dlatego w Piekle, obok Lucyfera umieścił Dantezdrajców, Judasza, który zdradził Boga i Brutusa, zdrajcę Cezara.

Uwzględniając trzy główne dzieła Dantego, możemy powiedzieć, żew Convivio chodziło mu o wskrzeszenie moralnej powagi filozofa przeciw zachłannościi wyłączności cesarskiej. W De monarchia zmierza do odrodzenia pełnejpowagi cesarza przeciw swoistej wyłączności papieża i porządku nadprzyrodzonego.W Boskiej Komedii przypomina zaś wzajemne prawa i obowiązki obuporządków, doczesnego i wiecznego.

Jak mówiliśmy, dzieło Dantego jest nadzwyczaj ważne dla znajomości historiifilozofii, nie tyle z racji poglądów autora, ile z tego powodu, że zwłaszczaw Boskiej Komedii (ale i w innych utworach także) całe niemal średniowieczneżycie umysłowe znalazło swój wyraz i zostało opisane przez naocznego świadka.Z tego powodu wybraliśmy Dantego jako ostatni akord przy omawianiudziejów filozofii średniowiecznej.

Podobne prace

Do góry