Ocena brak

DANIA, Królestwo Danii, Kongeriget Danmark - SZTUKA SAKRALNA

Autor /Irydion Dodano /06.08.2012

Kształtowała się w D. pod wpływem kultury skand, oraz sztuki zach., zwł. niem. i angielskiej.

1. Architektura — Pierwsze kościoły po chrystianizacji D. budowano z drewna; zbliżone były one do norw. kościołów z pali wbijanych wprost w ziemię (tzw. typu stavkirké), na planie prostokąta, z prezbiterium bez apsydy; ich ślady zachowały się na terenie Jutlandii.

Od ok. 1150 kościoły kamienne początkowo budowano z wapienia, a nast. z granitu, na wyspach obciosywanego z grubsza, a w Jutlandii — w regularne bloki; w większości były to kościółki wiejskie z prostokątną nawą i prostokątnym prezbiterium, niekiedy zakończonym apsyda. W porównaniu z architekturą eur. główne zabytki z okresu rom. — bazyliki 3-nawowe o 2 wieżach od strony zach. — są skromniejsze (katedry w Viborgu i -» Lundzie); do bogatszych należy bazylika z emporami w Ribe, powstała pod wpływem architektury lombardzkiej ;

na katedrach wzorowano budownictwo okolicznych kościołów wiejskich, zwł. dekorację wnętrz. Cegłę, która pojawiła się w D. ok. 1160, zastosowano (częściowo) w kościele Cystersów w Soro i Vitskoll oraz Benedyktynów w Ringsted (pierwszy kościół w D. z systemem przęseł przechodzących, w którym każdy odcinek nawy głównej ma tylko jedno przęsło w nawie bocznej).

Do charakterystycznych budowli z XII w. należą małe kościoły okrągłe na wyspie Born-holm (Ols i Osterlars), budowle obronne, orientowane, z 4-kątnym prezbiterium z apsyda; przykładem budowli wzorowanej na kościołach pielgrzymkowych franc, i hiszp. jest katedra w Roskilde (miejsce spoczynku większości królów D.) z ok. 1160, ukończona w stylu got., z przedsionkiem z ok. 1440, uchodząca za najpiękniejszą got. budowlę D.;

wyjątkowy zabytek stanowi kościół w Kalundborgu, wzniesiony po 1170 na planie krzyża gr., z centr, wieżą i wieżami na zakończeniu każdego ramienia krzyża, nawiązujący do architektury bizant., nie mający odpowiednika w architekturze skandynawskiej.

W okresie gotyku powstało niewiele kościołów (np. katedra św. Kanuta w Òdense z ok. 1300); architektura tego okresu ulegała wpływom gotyku pn.niem. (katedra w Roskilde, Aarhus, Odense). Podczas reformacji zniszczono wiele klasztorów, z których w najlepszym stanie zachował się klasztor karmelitów Heisinger (1450-1500), wykazujący wpływ gotyku angielskiego.

Z epoki baroku do ciekawych konstrukcji architektonicznych należy tzw. okrągła wieża w Kopenhadze z 1. poł. XVII w., będąca równocześnie wieżą kośc. i obserwatorium; okazałym zabytkiem jest kościół Zbawiciela w Kopenhadze (zbudowany 1682-96 wg planu architekta hol. L. van Havena, z charakterystyczną wysoką wieżą). W okresie klasycyzmu powstała katedra NMP w Kopenhadze (ok. 1811-29, dzieło Ch.F. Hansena, z rzeźbami B. Thorvaldsena).

Do nowszych oryginalnych budowli sakr. należy kościół ku czci reformatora N.F.S. Grundtviga w Kopenhadze, zbudowany 1921-40 przez P.V. Jensena Klinta, z fasadą naśladującą organy, nawiązującą do tradycji duń. kościoła wiejskiego oraz got. katedr; uchodzi ono za największe osiągnięcie duń. budownictwa XX w. Współczesna architektura sakr. odznacza się prostotą i surowością wnętrza (np. kościół kat. św. Mikołaja w Hidovre 1960, dzieło J.O. Sprechensena).

2. Rzeźba — Jedynym z zachowanych zabytków z okresu chrystianizacji D. jest kamień runiczny w Jellinge z ok. 983, postawiony przez króla Haralda I Sinozębego, z inskrypcjami dotyczącymi nawrócenia D. na chrześcijaństwo oraz płasko-rzeżbionymi przedstawieniami Chrystusa z rozkrzyżowanymi ramionami, okolonego dekoracyjnie splecionymi wstęgami i fantastycznym zwierzęciem.

Wyjątkowym zabytkiem jest Krzyż Gunhildy, wykonany po 1079 (National Museet, Kopenhaga), z płaskorzeźbami z zęba morsa, przedstawiający Chrystusa w Majestacie (najstarsze świadectwo kontaktów sztuki skand, ze środk.eur.).

Rozkwit rzeźby sakr. nastąpił w okresie rom.; najwięcej przykładów zachowało się zwł. w portalach, ołtarzach, nagrobkach i chrzcielnicach; na ok. 1500 rom. chrzcielnic najbardziej oryginalne i najliczniejsze (ok. 900) znajdują się we wsch. Jutlandii (Stenild, None Snede); są to masywne baseny, najczęściej wykonane w granicie oraz ozdobione płaskorzeźbami i rzeźbą pełną, w której przeważał motyw lwa.

Rzeźbę jutlandzką cechuje prymitywizm i lapidarna siła wyrazu (zwł. na portalach), głównie w przedstawieniach Chrystus w Majestacie; reprezentacyjną rzeźbą tego okresu jest Zdjęcie z krzyża na portalu katedry w Ribe z końca XII w. Pojawiły się też ante-mensale zw. „złotymi ołtarzami", wykonane ze złoconej blachy miedzianej, ze scenami wokół mensy ołtarzowej, będące specyfiką sztuki skand, (znaczny zbiór z kościołów jutlandzkich zachował się w muzeach);

do najbardziej interesujących należy antemensale z Lisbjerg z ok. 1150 (National Museet, Kopenhaga) z przedstawieniami świadczącymi o wczesnym lokalnym kulcie maryjnym; pojawiły się także krucyfiksy przedstawiające Chrystusa triumfującego lub cierpiącego (drewniany z ok. 1250 w Herlufsholm, o wpływach gotyku franc, lub z ok. 1350, Muzeum w Elmelunde, ze skłonnością do naturalizmu).

W XV w. sprowadzano głównie dzieła artystów obcych, m.in. grobowce królewskie. Po 1500 tworzył w D. Claus Berg (uczeń Wita Stosza), którego dziełem jest m.in. nastawa ołtarzowa w Odense, z wpływami sztuki L. Cranacha St.; działał też wtedy Hans Brüggemann, twórca pasji w katedrze w Bordesholm (Szlezwik). Podczas reformacji pojawiła się rzeźba nagrobna (np. grobowiec abpa Absalona w kościele w Sore z 1536 — dzieło Martina Busserta).

Wpływ renesansu zaznaczył się w wielu nagrobkach wykonywanych przez artystów obcych, np. Cornelisa Florisa (grobowiec króla Chrystiana IH w katedrze w Roskilde). W dobie baroku upowszechniły się w D. pomniki nagrobne z czarnego marmuru ze znacznymi wpływami baroku franc, i wł. (nagrobki Markusa Geje w kościele Herlufsholm); tradycję tych nagrobków kontynuował J.Ch. Sturmberg (katedra w Roskilde).

Po otwarciu w poł. XVHI w. król. Akademii Sztuk Pięknych nastąpił rozwój rzeźby, której reprezentantem był m.in. Hartmann Beeken, twórca grupy Adam i Ewa z ok. 1870; w okresie klasycyzmu działał J. Wiedewelt, twórca nagrobka Fryderyka V w katedrze w Roskilde z 1768-89.

Do najwybitniejszych rzeźbiarzy eur. tego okresu należy B. -* Thor-valdsen, autor rzeźby Chrystus (z motywem „pójdźcie do mnie") oraz Dwunastu apostołów w kościele NMP w Kopenhadze; wywarł on wpływ na rozwój rzeźby eur.; w 2. poł. XIX w. zaznaczył się wpływ sztuki franc, której reprezentantem jest Herman Vilhelm Bissen, twórca konnego pomnika abpa Absalona w Kopenhadze; w XX w. nie powstały w D. wybitniejsze dzieła rzeźby religijnej.

3. Malarstwo — rozwijało się w D. od XII w. i zachowało w wielu kościołach, głównie w malowidłach ściennych (ok. 2000 zabytków); odzwierciedlają one tradycje eur. przetwarzane przez miejscowych mistrzów; często spotykanym tematem było przedstawienie Chrystus w Majestacie (malowidła w kościele w Sae-by), Ukrzyżowanie Chrystusa (Râsted, z końca Xn w.) lub sceny z Kainem i Ablem (m.in. umieszczone na łuku tęczowym w kościele w 0rreslev k. Tamdrup, z XU w.);

zabytki sztalugowego malarstwa średniow. zachowały się w zbiorach dawnych miast katedralnych (Alborg, Aarhus, Ribe, Viborg). W okresie renesansu i baroku zabytki malarstwa były przeważnie dziełami artystów obcego pochodzenia, m.in. malarzy i snycerzy niem. (np. ołtarz w katedrze w Aarhus, ołtarz G. Berga w katedrze w Odense).

Później tematyka rei. pojawia się rzadko (m.in. u L.A. Ridga w obrazie Na cmentarzu); 1880-90 malowidła ścienne w katedrze w Viborgu, będące swoistą Biblią ubogich pod wpływem reformatora rei. N.F.S. Grundtviga wykonał J.K.F. Skovgaard, nawiązując do tradycji wczesnochrześc. i bizant.; w tym stylu stworzył też mozaiki w katedrze w Lund; kontynuatorem twórczości Skovgaarda był jego uczeń Miels Larsen Stevns, twórca obrazów rei., wyrażających dramatyzm przeżyć i głębię psychol. (m.in. w obrazie Maria Magdalena namaszczająca stopy Chrystusa).

 

P. Weilbach, JV>f dansk kunstnerlexikon I-HI. Köb 1877-78,1947-32»; F. Becket, D. Kunst I-II, Köb 1924-26; P. Nurlund, Gyldne Altre. Jydysk Metal-kunstfra Valdemarstiden, Köb 1926; D. Kirker 1-XII. Köb 1933; M. Bodeisen, A. Marcus, Dansk kunsthtstorisk bibliografi, Köb 1935; V. Wanscher, D. Arkttektur, Köb 1943; E. Zahle, D. Malerkunst, Köb 1943; J.B. Hartmann. Dansk Skulptur, Köb 1946; tente, Dansk Architektur, Köb 1947; V. Poulsen, Danish Painting and Sculpture, Kob 1955; O. Nora, J.B. Hartmann, T.E. Christiansen, EUA IV 183-200; tenie. Donské Malere. Dansk malerkunst gennem 200 ar, Köb 1961; T. Faber, A History of Danish Architecture, Köb 1963; H. Maasen, Kirkekunst t D., Odense 1965; A. Andersson, P. Anker, L'art scandinave, La-Pierre-qui-Vire (Yonne) 1968-69, I-II (passim); A. Tuulse, Scandinavia romanica, W 1968 (Skandynawia romańska. Zabytki architektury i sztuki D.. Norwegii i Szwecji, Wwa 1970, passim).

Podobne prace

Do góry