Ocena brak

DANIA, Królestwo Danii, Kongeriget Danmark - LITERATURA RELIGIJNA

Autor /Irydion Dodano /06.08.2012

Tradycje lit. w D. sięgają okresu wędrówki ludów i czasów Wikingów; wtedy to rozwinęła się bogata literatura w formie pieśni bohaterskich, które przetrwały w tradycji ustnej, ukazując świat wierzeń pogańskich. Dzięki chrześcijaństwu powszechnie przyjętemu ok. 960 zbliżyła się D. do kultury Europy Zach., w wyniku czego nastąpiła częściowa adaptacja do nowego stylu życia wraz z całym zespołem zjawisk kulturowych, bazujących na cywilizacji antycznej.

Około 1100 powstały pierwsze utwory rei. w języku łac; najpierw legendy o świętych, np. anonimowy utwór z Odense Passio sancii Canuti regis (między 1095-1105), czy napisany przez osiadłego w D. Anglika Aelnotha Historia ortus, vitae et passiona sancii Canuti; do tej kategorii należy anonimowa relacja Duńczyka z podróży do Ziemi Świętej pt. Historia de profecttone Danorum z XII w.

Powstawaniu licznych annałów i kronik patronowały od XII w. instytucje kośc; pierwszymi kronikami były Necrologium lundense (ok. poł. XII w.) oraz Anonima z Roskilde Chronicon D. (Roskildekreniken, ok. 1140), interesująca ze względu na próbę usystematyzowania dziejów i ze względu na silne akcentowanie duń. odrębności nar. oraz przeciwstawianie się niem. wpływom w Kościele. Z inicjatywy abpa Absalona ok. 1185 Svend Aggesen napisał Compendiosa historia regum D., a sekretarz abpa Saxo Grammaticus Gesta Danorum, uzupełnione ok. 1450 przez zakonnika Tomasza Gheysmera.

Wysoko cenionym dziełem był poemat dydaktyczny Hexaëme-ron (Köb 1892) abpa Andersa Sunesena (1165-1228) o 6 dniach stworzenia, mający wdrażać młodzież do teol. studiów. Ciekawym dziełem kończącym okres średniowiecza w D. jest tzw. Lucidarius (wzorowane na Elucidarium Honoriusza z Autun) w formie dialogu mistrza z uczniem (druk. 1510).

Poezja w języku duń., której rozkwit przypada na XII-XTV w., wypowiadała się przede wszystkim w pieśniach lud.; po raz pierwszy opublikował je w liczbie 100 A.S. Vedel (1542-1616), a opracował w XIX w. S. Grundtvig. Literatura rei. tego okresu podlegała natomiast silnym wpływom szwedz., zwł. klasztoru brygidek w Vadstenie; dlatego też zachowane fragmenty postylli, homilii, legend, modlitewników pisane są w duń.-szwedz. dialekcie; jedynie pierwszy niekompletny przekład Biblii z 1480 wykazuje wpływ dialektu jutlandzkiego.

Wtedy też powstawały już przekłady Psalmów i pieśni maryjne, m.in. wiersze Danske Pdmvaerker Michała z Odense, który jest także autorem Om Mariae rosencrans (wolny przekł. łac. utworu prozą Alanusa de Rupe, ok. 1428-75), a także Om Skabelson oraz Om Menneskens Levnet (druk. 1514-15); pierwszą duń. książką zawierającą teksty rymowane była Rim Kronikę (1495), prawdopodobnie dzieło kilku autorów, wyd. przez bliżej nie znanego brata Nielsa.

Jednym z czołowych przedstawicieli humanizmu i reformacji w D. był Ch. Pederson (ok. 1480-1554), kanonik z Lund, wyd. Saxa Grammaticusa Gesta Danorum (P 1514) i in. kronik duń., autor Vocabularium ad usum Danorum (1510), Jaertegnspostillem (L 1518), Om here Messe, a po przejściu na luteranizm (ok. 1529) — pierwszego innowierczego przekł. NT (1529) oraz Psalmów (oficjalny przekł. Biblii, tzw. Biblia Chrystiana HI, wyd. 1550, był także w dużej części jego dziełem); ponadto opracował szereg rozpraw M. Lutra.

W związku z reformacją rozwinęła się literatura polemiczna. Ruch reformacji reprezentowali m.in. Peder Palladius (Piotr Paladyn, 1503-60), autor ok. 80 pism, oraz reformator Kościoła duń. Hans Tausen (1494-1561), autor Postylli i wielu pieśni. Lutra wyprzedzał w krytyce stosunków kośc. Poul Helgesen (Paulus Heliae, ok. 1485- po 1534), który był jednak przeciwnikiem przewrotu; jako obrońca katolicyzmu walczył z luteranami, krytykował pisma Lutra i zwalczał Tausena, przedstawiając w Chronicon Skibyense stosunki religijno-obyczajowe w D. w okresie 1448-1534.

Wybitnym polemistą kat. był konwertyta Niels Steensen (Nicolaus Stenosis, 1638-86), apost. wikariusz Północy, autor wielu pism napisanych w obronie Kościoła przeważnie w języku łac. i niem.; konwertyta Vetter Vinslovs (przybrane nazwisko Herman Krettman) napisał kat. katechizm duński.

W ruchu umysłowo-religijnym XVI w. istotną rolę odegrał Frands Vormordsen (1491-1551), Holender osiadły w D., oraz Peder Laurentsen (ok. 1499-1573), głowa Kościoła luterańskie-go w D., autor głośnych biskupich refleksji powizytacyjnych Visitatsbog (1537). Przedstawicielem kalwinizmu był Niels Hem-mingsen (1513-1600), autor m.in. Llfrens Vey (1570) i Syntagma Institutionum christianarum (1574).

W piśmiennictwie tego okresu przeważała literatura rei. pozostająca-pod wpływem literatury niem.; poważną rolę odegrały w niej psalmy, z których ok. 250 zachowało się w zbiorze Hansa Thommisona (1532-73) Danske Psalmbog (1569), będące w większości tłumaczeniami lub przeróbkami z Lutra; bardziej oryginalne, zbliżone stylem i formą do poezji lud., są psalmy Hansa Christensena Sthena (1544-1610) w zbiorze Wanderbog (1590).

Powstawały także misteria rei., oparte na wydarzeniach z życia Chrystusa, przedstawienia pasyjne i moralitety, z których najstarszy zachowany ma tytuł Ludus de sancto Canuto (ok. 1530); do najbardziej znanych autorów tego gatunku należy Hieronymus Justesen Ranch (1539--1607). Zachował się także budujący dialog pt. Dededansen, wzorowany na niem. tańcach śmierci.

W tzw. okresie uczonym (1560-1700), w którym pisano przeważnie po łacinie, A.S. Vedel dokonał tłumaczenia (1575) kroniki Saxa Grammaticusa na język duń. oraz wydał zbiór średniow. pieśni lud. Om den danske kronikę et beskrive (1578); wtedy rozwija się też poezja rei. w języku duń. ;

tłumacz psalmów Anders Arrebo (1587-1637) stworzył poemat o 6 dniach stworzenia pt. Hexaëmeron rhytmico danicum (Köb 1661), wzorowany na poemacie dydaktycznym G.S. du Bartasa La semaine (1578), a Thomas Kingo (1634-1703) wywarł znaczny wpływ na kształtowanie się rei. uczuć całego narodu jako autor najbardziej rozpowszechnionych (przed Grundtvigiem) psalmów (Den forordnede ny Kirke-Salmebog, zw. Kingos Salmebog 1699) oraz monumentalnego dzieła, pełnego rei. patosu, napisanego w duchu protest. Aandeling Sjungekor (I-II, 1674-81).

W 1. poł. XVHI w. jako reakcja na szerzenie się poglądów wolnomyślicielskich rozwijał się ruch pietystyczny (-> pietyzm), którego rzecznikiem był Enevold Ewald (1696-1754); znalazł on swój wyraz w poezji, m.in. w psalmach Hansa Adolfa Brorsona (1694-1764) Nogle Julesalmen (1732). Pod wpływem J. Miltona i F.G. Klopstocka tworzył, łącząc formy klasycyzmu z głęboką religijnością, prekursor romantyzmu Johannes Ewald (1743-81), autor dramatów Adam og Eva (1769), Rolf Krage (1770), popularnej komedii Ftskerne (1778), którymi zapoczątkował rozwój duń. dramaturgii.

Pierwszy romantyk duń. Adam Oehlen-schlaeger (1779-1850), przyjąwszy poglądy niem. szkoły romantycznej (czemu dał wyraz już w pierwszym tomie poezji Digte 1803), dążył do stworzenia literatury nar. opartej na tradycji rodzimej, m.in. w tragedii Hakon Jarl (Köb 1807). Czołowego pisarza duń. romantyzmu N.F.S. Grundtviga (1783-1872) ce chowała fascynacja pogańską przeszłością z równoczesnym uwielbieniem chrześcijaństwa; twórczością lit. posługiwał się przede wszystkim dla wyrażania swych poglądów rei.;

przeciwstawiając się dogmatyzmowi teol. i propagując dużą swobodę w tym zakresie, przyczynił się do rozbudzenia religijności w życiu ogółu, w czym niemałą rolę odegrały jego popularne do dziś hymny w liczbie ok. 1400, stanowiące istotny wkład w duń. literaturę rei. (Sang-Vaerk til den danske I-V, 1944-612). Inny czołowy pisarz duń. romantyzmu Bernhard Severin Ingemann (1789--1862) w ostatnich 10 latach życia pisał również liryki rei. (Morgen og aftensange, Köb 1837-39).

Tendencje metafiz. ujawniły się także w twórczości J.C. Haucha (1790-1874), który dał też wyraz swym sympatiom dla walczącej o niepodległość 1830--31 Polski (En polsk familie, Köb 1839). S.A. Kierkegaard (1813-55), zw. „poetą religijności", był przede wszystkim myślicielem rei., przedstawicielem romantycznego subiektywizmu religijnego. Niemniej forma jego pism psychol.-rel., m.in. Frygt og Baeven (Köb 1843), Gentagelsen (Köb 1843), oraz rei., m.in. Opbygge-lige Taler (Köb 1847), zapewniła mu poczesne miejsce w literaturze. Zależny od niego H.P. Kofoed Hansen (1813-93) w rozprawie filoz.-rel. Skriftemaalet (Köb 1881) zaprezentował tendencje kat. występujące w życiu umysłowym D.

Pod wpływem Kierkegaarda pozostawał także V.A. Thisted (1815-87), autor zbioru refleksji na tematy rei. Breve fra Helvede (Köb 1886).
Realizm pojawił się w literaturze duń. już w twórczości J.L. Heiberga (1791-1860) i P.M. Meller (1794-1838). Najtrwalszą pozycję w literaturze świat, zapewnił sobie jednak H.Ch. -» Andersen (1805-75).

W 2. poł. XIX w. do głosu dochodzi także pozytywizm, mający swego czołowego przedstawiciela w G. Brandesie (1842-1927). Naturalizm duń. reprezentowany był natomiast w twórczości S. Schandorpha (1844-1922), a przede wszystkim H. Pontoppidana (1857-1943); powieść społ., wyrażająca tendencje socialist., miała swego przedstawiciela w osobie M. Andersena-Nex0 (1869-1954).

Reakcją na panujący w literaturze duń. 2. poł. XIX w. naturalizm i materializm stało się ożywienie rei., co znalazło swoje odbicie także w literaturze, m.in. w dziełach J. Jergensena (1866-1956), którego początkowo naturalistyczna twórczość uległa modyfikacji pod wpływem symbolizmu, a po konwersji 1896 na katolicyzm nasycona została treścią rel.-mist. w duchu L. Bloya i franc, neokatolicyzmu;

oprócz głębokich liryków rei. jest on autorem m.in. monografii hagiograficznych Den heellige Frans af Assisi (Köb 1907) oraz Don Bosco (Köb 1929). Myślicielem rei. był powieściopisarz Jakob Knudsen (1858-1917), autor powieści o Lutrze (Mod, Köb 1914).

Prozaik H. Kidde (1878-1918), reprezentujący typ religijności Kierkegaarda, ukazał w swej powieści Helten (Köb 1912,1949) ideał życia chrześcijanina. Tematykę mist, uprawiał także J.A. Larsen (1874--1957), którego De vises Sten (Köb 1923; Kamień filozoficzny, Wwa 1932) uzyskał dużą poczytność; także czołowy przedstawiciel ekspresjonizmu E. Bonnelycke (1893-1953) w ostatnim okresie twórczości pisał utwory w duchu surowej moralności chrzęść. (Lovsang til Döden, Köb 1939; Kristussonetter, Köb 1940).

Za przywódcę młodego pokolenia lit., które w swojej twórczości ciążyło ku metafizyce, uważano M.A. Hansena (1909--55); jego utwory wyrażają podziw dla średniow. religijności, a przez afirmację cierpienia jako drogi do Boga (Orm og tyr, Köb 1952) — poglądy bliskie chrzęść, egzystencjalizmowi.

Podziela je O. Wivel (ur. 1921), wydawca czasopisma „Heretica" (1943-53), zapowiadający nadejście „nowej metafizyki" (Ifiskens--tegn, Köb 1948; Den skjulte qud, Köb 1952); krytyka dopatrywała się w jego twórczości poza tym wpływów W. Blake'a, R.M. Rilkego oraz T.S. Eliota. Tęsknotę do „nieznanego Boga" (Til en ukendt gud, 1947) wyraża liryka E. Knudsena (ur. 1922), który szuka rozwiązania współcz. problemów w metafizyce i próbuje odnaleźć nowe duchowe normy dla człowieka ery atomowej.

Literaturę dramatyczną w tym duchu uprawiał pastor Kaj Münk (właśc. Harald Leininger, 1898-1944), podejmując tematykę rei. (Ordet 1932) lub mor.-polit. o zdecydowanie aktualnym wydźwięku (En Idealist 1938; Sejren 1936; Han sidar ved Smeltediglen 1938; Niels Ebessen 1942).

Problematyka rei., zwł. postać Chrystusa i NT w powiązaniu z teraźniejszością (Evangelienss billeder belyst of ttd, Köb 1953), interesuje O. Sar-viga (ur. 1921); w najmłodszym pokoleniu filozofia chrzęść, zwł. w duchu Kierkegaarda, inspiruje twórczość S. Holma (ur. 1940). Nie są to wypadki odosobnione i można dostrzec w literaturze duń. po II wojnie świat, wyraźny zwrot ku odkrywaniu głębszej rzeczywistości poza jej zewn. pozorami.

 

CS. Peterson, V. Andersen, Illustrerei dansk lltteralurhistoire I-IV, Köb 1924-34; S. Kołaczkowski, Literatura duńska, WLP III 593-644; H. Kjaergaard, Die dänische Literatur der neuesten Zeit 1871-1933, Köb 1934; J. Claudi, Contemporary Danish Authors, Köb 1952; P.M. Mitchell, A History of Danish Literature, Köb 1957; M. Gabrieli, Storie delle letterature della Scandinavia, Mi 1958; S.M. Kirstensen, Dansk litteratur 1918-1952, Kob 1962; M. Bransted, S. M0ller-Kristensen, Danmarks litteratur. Kob 1964; H.M. i W. Svendsen, Geschichte der dänischen Literatur, Köb 1964; A. Kołaczkowski, Światowy zasięg nowszej literatury duńskiej, RH 13 (1965) z. 3, 121-131; S.H. Kaszyński, M. Krysztofiak, Zarys historii literatury duńskiej, Pz 1976.

Podobne prace

Do góry