Ocena brak

DĄBROWSKA MARIA, z SZUMSKICH

Autor /Agasi Dodano /16.02.2012

DĄBROWSKA MARIA, z SZUMSKICH, ur. 6 X 1889 w Russowie
pod Kaliszem, z m . 19 V 1965 w Warszawie, powieściopisarka
 i publicystka. Pochodziła z zubożałej rodziny ziemiańskiejj;
ojciec D., powstaniec 1863, był administratorem majątków
ziemskich. Po zakończeniu nauki w prywatnych pol.
szkołach średnich w Kaliszu i w Warszawie (1906-07) studiowała
nauki przyr. oraz socjologię i filozofię w Lozannie, od
1908 w Brukseli (uniw. Librę), gdzie uczestniczyła w działaniach
niepodległościowych pol. młodzieży (Filarecja). Wcześnie
poświęciła się działalności społ. ipublicyst. (1910 debiutowała
w „Gazecie Kaliskiej" i „Zaraniu"), a zwł. propagowaniu
spółdzielczości. W 1911 wyszła za m ą ż za M. Dąbrowskiego,
emigr. działacza PPS. W 1913 przebywała w Londynie jako
stypendystka Tow. Kooperatystów. W 1913 opublikowała
pierwsze opowiadanie (We Francji... ziemi cudzej, ,,Echo
Literacko-Artystyczne"). Podczas I wojny świat, związana
z ruchem lud. i niepodległościowym, była współred. pism:
1915 „Chłopska Sprawa", 1915-16 „Polska Ludowa". Po odzyskaniu
niepodległości pracowała w 1918-24 w Min. Rolnictwa.
Brała czynny udział w organizowaniu oświaty lud. i robota.,
w ruchu spółdzielczym, w działalności ZZLP i Pen
Clubu, także w życiu publicznym; należała do grona postępowych
działaczy i pisarzy inicjujących od 1927 liczne akcje
protestacyjne przeciw ograniczaniu swobód obywatelskich
i metodom stosowanym w o b e c więźniów polit. (m. in. na znak
protestu odmówiła w 1935 Złotego Wawrzynu PAL, a 1937
i 1938 członkostwa PAL). Od 1917 związana na stałe z Warszawą,
gdzie przebywała także podczas okupacji (biorąc udział
w podziemnym życiu kult.-oświat.) i powstania warsz.; 1946
mieszkała krótki czas we Wrocławiu. W okresie powojennym
działała w Pen Clubie i ZLP, brała także udział w pracach
Światowej Rady Pokoju. Wyrazem uznania dla jej twórczości
były m. in. liczne nagrody i wyróżnienia: nagroda Pol. Towarzystwa
W y d a w c ó w Książek (1925), państw, nagrody lit. (1934
i 1955), członkostwo rzeczywiste T N W (1946), doktorat h.c. UW
(1957). Pochowana w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Powązkowskim
w Warszawie. W 1971 otwarto m u z e u m D. w Russowie.
Twórczość lit. rozpoczęła D. opowiadaniami poświęconymi
tematyce spółdzielczej i młodzieżowej (zbiory Dzieci ojczyzny
1918, Gałąź czereśni 1922). U w a g ę krytyki i czytelników
zwrócił cykl opowiadań Uśmiech dzieciństwa (1923), osnuty
na wspomnieniach z lat dzieciństwa na wsi. Nowatorska,
bliska Proustowskiej, forma narracji pozwoliła D. na stworzenie
lirycznej wizji odchodzącego w niepowrotną przeszłość
świata. Wielkim sukcesem stał się cykl opowiadań —» Ludzie
stamtąd (1926), łączących surowy realizm opisu życia ludzi
z tzw. proletariatu wiejskiego z ujawnieniem bogactwa ich
przeżyć duchowych. Spełnieniem ambicji ujęcia w wyrazistym
obrazie powieściowym przeobrażeń społeczeństwa pol.
i jego świadomości na przełomie X I X i XX w. była tetralogia —»
Noce i dnie (1932-34). Humanistyczna i obywatelska postawa
pisarki ujawniła się w pełni w licznych opowiadaniach,
zebranych w części w tomie Znaki życia (1938, tu m. in. głośne
opowiadanie Szkiełko o losach więźnia polit. z okresu po
rewolucji 1905) i powojennym zbiorze Gwiazda zaranna
(1955). Zawarte w zbiorze opowiadania z okresu okupacji (Jesionka,
Pani Zosia) wyrażały wiarę autorki, iż tragiczne losy
ofiar wojny i okupacji nie poszły na marne, zaś reportaże i nowele
ujmujące sprawy współcz. (Na wsi wesele) stanowiły próbę
socjol. i psychol. diagnozy przemian zachodzących w ludzkiej
świadomości po wojnie. N o w ą próbą ujęcia rodowodu
współcz. inteligeńcji, analogiczną do Nocy i dni, miała być nie
dokończona powieść Przygody człowieka myślącego (1970).
Swoistym dopełnieniem problematyki zawartej w prozie D.
były dramaty hist. Geniusz sierocy (1939, wyst. 1959) i Stani-
sław i Bogumił („Twórczość" 1945-46, wyd. os. 1948, wyst.
1966). D. pragnęła stworzyć typ widowiska, który odwołując
się do historii ukazywałby aktualną problematykę współczesności.
Pisarka nazwała swoje sztuki „dramatami postaw",
próbując przedstawić w nich konfrontację różnych nurtów
świadomości narodowej. Była także autorką powieści Domowe
progi („Kobieta Współcz." 1928, wyd. os. 1969), będącej
pierwszą wersją t. 2 Nocy i dni, oraz licznych utworów dla
dzieci (Wybór pism dla dzieci 1948) i młodzieży o tematyce
społeczno-wychowawczej i patriot. (m. in. Marcin Kozera
1927, Przyjaźń 1927, Czyste serca 1936, Wybór pism dla
młodzieży 1948), relacji z podróży do krajów bałtyckich (U
północnych sąsiadów 1929) i N R D (Szkice z podróży 1956),
także przekładów z literatury ros. (A. Czechow, M. Gorki), duń.
(Niels Lyhne J.P. Jacobsena, 1927) i ang. (Dziennik S. Pepysa,
1952). Krytycznoliteracki dorobek D. obejmuje artykuły i rozprawy
o pisarzach pol. (Mickiewicz, Słowacki, Prus, Orzeszkowa,
Kasprowicz, Wyspiański, Żeromski, Strug, Kaden-Bandrowski
i in.) i obcych (M. Gogol, L. Tołstoj i in.); część z nich
weszła do zbioru Myśli o sprawach i ludziach (1956). Osobną
pozycję zajmują jej Szkice o Conradzie (1959), będące wyrazem
dążenia D. do przyswojenia współcz. kulturze i świadomości
pol. sztuki i szlachetnej etyki Conrada. Wystąpienia
krytycznoliterackie D. poświęcone są m. in. analizie filoz.
i artyst. możliwości współcz. prozy realist., zawierają także
komentarz do jej własnej twórczości (np. Kilka myśli o „Nocach
i dniach", „Ateneum" 1938 nr 4-5, wstęp do w y d . 2 Ludzi
stamtąd 1935). Istotne miejsce w dorobku D. zajmuje publicystyka,
ściśle związana z jej twórczością lit., poruszająca głównie
społ. i moralne sprawy spółdzielczości (pojętej w duchu
idei E. Abramowskiego) oraz problematykę ówczesnej wsi. Do
ważniejszych prac należały: Finlandia, wzorowy kraj kooperacji
(1913), Spółdzielczość zwyciężająca (1920), O wykonaniu
reformy rolnej (1921), Sprawa mieszkaniowa a kooperacja
(1921), Życie i dzieło Edwarda Abramowskiego (1925), wstęp
do serii 2 Pamiętników chłopów (1936), Rozdroże-studium na
temat zagadnień wiejskich (1937), stanowiące wraz z polemiczną
Moją odpowiedzią (1938) ważki głos w ówczesnej dyskusji
o reformie rolnej, Ręce w uścisku (1938) i in. W prowadzonym
przez całe życie Dzienniku (fragm. publikowane od 1973
w czasopismach), stanowiącym wielokrotnie źródło tematów
i pomysłów pisarskich, zawarła bogaty i przejmujący obraz
swoich czasów. Utwory D. tłumaczone były na ang., bułg.,
czes., franc., łot., niem., ros., serb.-chorw., słowac., w ę g . oraz
chiński.
D. odbyła w swej twórczości długą drogę od pozytywist.
modelu literatury do nowocześnie pojmowanego realizmu.
Czerpała wiele z tradycji literatury nar., ceniła ideowość
sztuki, wyrazistość psychol. postaci i wartość dobrze zbudowanej
fabuły. Równocześnie poddawała s w e koncepcje twórcze
w p ł y w o m XX-wiecznej myśli filoz. i socjol. oraz wykorzystywała
doświadczenia artyst. wybitnych pisarzy eur., jak Conrad,
Czechow, Proust i T. M a n n . Od nurtów filoz. i lit., wyrastających
z poczucia zagrożenia ludzkiej egzystencji i zwątpienia
w porządek cywilizacji, dzieliło ją głębokie przeświadczenie
o sensie i wartości historii.

Pisma wybrane, wstęp J. Przyboś, 1.1-3, W. 1956; Dramaty, W. 1957;
Pisma rozproszone, oprac. E. Korzeniewska, W. 1964; Opowiadania,
oprać. 'E. Korzeniewska, W. 1967; Opowiadania, oprać, i wstęp W.
Maciąg, Wr. 1972 BN I 208.
, K.W. ZA WODZIŃSKI M.D. Historycznoliterackie znaczenie jej
twórczości, w: Opowieści o powieści, Kr. 1963 (prwdr. 1933); L.
FRYDE M.D. pisarka demokratyczna, w: Wybór pism krytycznych,W.
1966 (prwdr. 1938); W. MACIĄG Sztuka pisarska M. D., Kr. 1955; E.
KORZENIEWSKA O M.D. i inne szkice, Wr. 1956; Pięćdziesiąt lat
twórczości M.D., red. E. Korzeniewska, W. 1963 (referaty i materiały
z sesji nauk. 1962; wśród autorów: T. Drewnowski, J. Goślicki, J.
Hulewicz, Z. Klemensiewicz, E. Kovacs, K. Kuliczkowska, H. Markiewicz,
J. Sławiński, K. Wyka); J. PRZYBOŚ Centrum polszczyzny, w:
Sens poetycki, Kr. 1963; Z. LIBERA, M. D., wyd. 3 W. 1975 (wyd. 1
1963) Bibl. „Polonistyki'; tenże Powstanie styczniowe w twórczości M.
D., w: Dziedzictwo powstania styczniowego (zbiór.), W. 1964; A.
KIJOWSKI M. D., W. 1964; tenże Całość i ład, „Twórczość" 1965 nr 7;
L.M. BARTELSKI M.D., W. 1966 AA; W. MACIĄG Epickość D., w:
Nasz chleb powszedni, Kr. 1966; E. KORZENIEWSKA „Materiały
literackie' M. D., „Pam. Lit.' 1967 z. 1; J. TIMOSZEWICZ M. D.
i teatr, „Mies. Lit." 1967 nr 6; E. KORZENIEWSKA M. D., poradnik
bibliograficzny, W. 1969; taż M. D., kronika życia, W. 1971; taż Tradycja
i nowoczesność-M. D., w: Prozaicy dwudziestolecia międzywojennego
(zbiór.), wyd. 2 W. 1974 (wyd. 1 1972); J. STANIUKOWICZ Riealizm
M. D., Moskwa 1974; T. DREWNOWSKI Rzecz russowska. O pisarstwie
M.D., Kr. 1981.
 Ewa Korzeniewska

Podobne prace

Do góry